Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5941. Qaytıs bolğandar — 44
Öz saltıñ 3038 3 pikir 28 Naurız, 2020 sağat 14:13

Egeuhan Mwqamädiqızı: Etnografiyalıq äñgimeler

Aqın, «Qwrmet» ordeniniñ iegeri, Qazaqstannıñ Mädeniet qayratkeri, Moñğoliyanıñ Eñbek ardageri Egeuhan Mwqamädiqızı biıl 80 jasqa toladı. On altı jasınan aqındar aytısına qatısıp, şığarmaları Moñğoliyada, Qazaqstanda şıqqan onnan asa toptama jinaqtarğa engen Egeuhan apamızdıñ juırda jeke şığarmalar jinağı baspa körgeli otır eken.

Osı rette biz on balanı tärbielep ösirgen altın qwrsaqtı ananı, aytıstıñ, aytıskerlerdiñ anasına aynalğan Egeuhan apamızdı mereyli mereytoyımen qwttıqtay otırıp, jinaqqa engen «etnografiyalıq äñgimelerin» oqırman nazarına wsınğandı jön kördik.

Jämiläniñ äjesi

Zura äjeydiñ dünieden ozğan otağası Sağındıq ataydıñ jalğız twyağı Aldabergen kindikti boldı. Äkesinen qalğan şañıraqta onnan asa jan twratın. Olar: äjeydiñ özi, wlı, kelini Zıliqa, nemereleri: Ardaq, Asıl, Aqjarqın, Aybek, Aydos, Nazira, Narima, Dariğa, Jämilälar edi. Künde tañerteñ Jämilä men äjesi jay twratın. Olar kiingenşe Jämiläniñ ağa-äpkeleri sabaqqa, kökesi jwmısqa ketetin. Zıliqa ğana şaytaqtaydıñ üstine qarınnıñ qwrışındağı sarımaydı, ayaqşınıdağı qaymaqtı, aqkenep dorbadağı kesek-kesek qızıl jarmanı qatarlastırıp qoyıp, samauırğa şay suımaytınday şoq salıp basqalardıñ eñ soñınan jwmısına asığıp üyden şığatın. Äjesi nemeresin qasına alıp dastarqan basına jayğasadı. Küreñ şaydı qwyıp, qaymaq qatıp, iis salıp, jwmsaq jarmadan opırıp şay qwyılğan qalıñ äri qolğa tolımdı qızılala şınınıñ tübine tastap jiberedi.

Mañdayı terşip, boyı balqıp şaydı simiretin. Jämilä da jwmsaq qızıl jarmağa sarımaydı jağıp jep tıñqiıp toyıp alatın. Ol äjesinen özi bilmeytin zattardıñ män-jayın swrap biluge asığatın. Onıñ oyınşa äjesinen ülken, äjesinen meyirimdi, är närseni äjesindey biletin jan joqtay sezinetin. Öytkeni öz otbasında äjesiniñ aytqanı orındaladı. Äkesi-anası, ağa-äpkeleri bäri äjesiniñ ımımen jüretindey seziletin. Rasında da äjesi otbasınıñ qwtı, äuletiniñ wyıtqısı, auıl aymağına sıylı adam edi. Jämilä tañdayına tatığan «qızıl jarmanıñ» qalay jasalatının bilgisi keldi.

­­­­­– Äje, qızıl jarma qalay jasaladı? Aytşı dep qayta-qayta swray berdi. Äjesi:

– E,e balam-ay, bwl seniñ ğana emes barlıq balalardıñ bilgisi keletin sırı beymälim dünieler köp qoy. Öz bilgenimdi wrpaqqa aytıp keteyin,- dep, beyne bir jaqqa attanğalı otırğan adamday äñgimesin äriden bastadı.

Kiiz üy – kieli orda

Köşpeli örkeniettiñ eñ özekti, qajetti baspanası kiiz üy. Bwl kiiz üydiñ paydasın atam zamandağı adamdardan bastap küni büginge deyin igiligin körip otırmız. Kiiz üy ata-babamızdıñ ösip-öngen ıstıq wyası. Ejelgi handar tikken saltnattı, säuletti Aqorda.

Kiiz üy qwrılısın tolıq bilesiz be? - Jädiger|07 Qaraşa 2016, 09:21

Mwnı qazirgi jas wrpağımızdıñ biri bilse, biri bile bermeydi. Kiiz üydiñ paydasın ötken ğasırdağı Sağınaydıñ asın aytpay-aq bir ğana mısal keltireyin.

Elimiz täuelsizdik alğannan keyin 1995-jılı wlı aqınımız Abay Qwnanbaevtıñ 150 jıldıq mereytoyı (YUNESKO) älemdik deñgeyde toylandı. Bwl toyğa alıs jaqın şetelderden qanşama qonaq şaqırıldı. Öz elimizdiñ öner örenderi men barlıq halqımızdıñ audandısı qatıstı. Jer qayısqan qonaq, qisapsız qwmırsqaday qwjınağan adam. Qarauıldıñ keñ jazira dalasına alqaptı alañına üş mıñday kiiz üy tigildi. Arqa-jarqa aluan qızıqtı toy dürildep ötti. Toy öte salısımen kiiz üylerdi japatarmağay jığıp, artıp köşip ketti. Toy bolıp ötken alañ alañsız eşnärse bolmağanday keñ kösilgen kerbez qalpın bwzbay, etek-jeñin jimay kerilip mañğaz küyinde qala berdi. Mine bwl teñdessiz örkeniet. Jihazı jinalğan saltanat, säuleti kelisken kiiz üy – kieli orda. Qasietti qazaq mädenieti emes pe? Eger qazaq halqınıñ kiiz üyi bolmağanda qıruar qarjı, qanşama uaqıt, qanday qarbalaspen qorıs-qopa qwrılıs jabdığın jinap alasapıran arpalıspen asar-küser asığıspen qanday qwrılıs twrar edi? Küni büginderi de qanday bir toy-tomalaqqa eşbir qiındıqsız kiiz üydi köşirip äkelip tigip, toy öte sala jığıp, buıp-tüyip köşirip äketui qanday tamaşa tağılım.

Bwl qwndılığımızdı keybir jastarımız kiiz üydi tige bilmeydi. Kiiz üydiñ jabdığın jasauınan mülde beyhabar. Kiiz üydiñ ağaşın, jabdığın jasaytın adamdar arılıp ketse jastarımız bilmey qala ma? – degen qauipti saual tuındaydı. Bardı qadirlep qır-sırın biluge, wğuğa wmtılayıq, wrpaq!

Kiiz üy

Qazaq halqınıñ ömir tirşiligin kiiz üysiz elestete almaysıñ. Kiiz üydiñ tarihı tereñde üş mıñ jıldıq tarihı bar. Qazaq halqınıñ köşpeli tirşiliginde baspana bolğan kiiz üy erekşe mindet atqarıp kelgen. Qazaq ata-babamız wrpaq ösiru, tirşilik qwru jäne de soñğı sapar, o düniege attanğanda da osı kiiz üyden şığarğan. Anığın aytqada kiiz üy qazaq halqınıñ kieli ordası. Qazaq kiiz üylerin qırğız, türkmen, mongol tektes taypalardıñ üylerimen salıstırıp qarağanda olardan qazaq kiiz üyleri ülken. Kiiz üydi tolıq jabdıqtap ömirde paydalanudı qazaqtar öz qolımen istegen. Qazaqtarda kiiz üylerdiñ neler jaqsı ülgileri saqtalıp qalğan. Älemniñ tükpir-tükpirinen keluşi sayahatşılar, jihangezderi mwnıñ kuägerleri. Jaz aylarında keybir otırıqtı jerlerde qaladağı qazaqtardan kiiz üylerin tigip otıra qalatındar bar. Mine qaladağı twrğın üyde twruşılardıñ özinde de kiiz üyleri dayın. Jazda jaylauğa kiiz üyge şığadı. Qazaqtar üy ağaştı bayırğı qazaqı ädispen jasap, jöndep aladı. Kiiz jabdığın, bau-şuın  bärin özderi qolmen jasaydı. Üy ağaştı üydiñ ülken-kişi mölşerine qaray dayındaydı. Kerege 70, 80, 90, 100 basqa deyin odanda köp bas boladı. Öte ülken han ordaların atpen tikken. Üy ağaştıñ uığın, keregesin özeksiz taldan aladı.

Mor salu

Kiiz üydiñ ağaşın jasau üşin eñ äueli ağaştı tüzetetin «tez» ornatıp «mor» saladı. Kiiz üyden, mal qoradan alıstau arıq suınıñ jağasına tezdi ornatıp, qoydıñ eski qorasınan äsirese küzdik qoradan küzgi qwmalaq köñnen qanarlap tüyemen tasıp tögedi. Tezdiñ aldıñğı eki ayağı alşaq artqı jağı süyir wzındığı ekiden üş kezdey, juandığı kişi-girim börenedey körekedil tärizdi ornatadı. Onıñ jon arqasına süyemdey kertik saladı. Bwl qıñır-qisıq ağaştı tüzetetin tüzu ağaştı iip epke keltiretin bwl ağaştı «tez» dep ataydı. Kepken ağaştı älgi arıq suına salıp qayta dımqıldaydı. Üyilgen köñge ot qoyıp twtatadı. Ol tolıq örtenip ketpeu üşin köñ azdap örtenip, är jeri qızarıp qolamta bolap bastağanda su qwyıp twtatıp bılqıtıp qoyadı. Äri qızu äri dımqıl twtap jatqan morğa sırtın dımqıldağan ağaştı kömip qoyadı. Ol babımen jibidi. Jibigen ağaştı tezge salıp sıqauırmen sıqap mıqınına tirep bir wşımen tüzetetin ağaştı kertikke qısıp eki qolımen süyep, tüzetetin jerin tüzep, şetin iip ikemge keltirip iske qosadı. Mor men tezdiñ atqaratın mindeti osınday.

Şañıraq

Kiiz üydiñ şañırağın jasau ekiniñ biriniñ qolınan kele bermeydi. Şañıraq jasauşı öte şeber boluı qajet. Öytkeni şañıraq döp-döñgelek jeñil öte berik boladı. Şañıraqtıñ ağaşı küzde jazğıtwrım sümbedey tüzu ösken wzın, juandığı jeñdi bilektey qayıñ ağaşınan kesip alıp qabığın arşıp köleñkege keptiredi. Kepken qayıñ ağaştı tört qırlap jonadı. Ortasınan tüp-tüzu qaq jaradı. Suğa salıp dımqıldap, morğa kömip balqıtadı. Balqığan ağaştı tezge salıp, üydiñ ülken-kişi mölşerine qaray döñgeletip iip şeñber jasap döp-döñgelek şañıraq bolğızadı. Şañıraqtı mölşerine qaray eki keyde  üş ağaştan qosadı. Şağıraqtıñ şeñberi döñgelenip bitken soñ qırın basıp maydalaydı. Üş-üşten altı ağaştı sıptayğıp jonıp, äsemdep ortasın döñ bolğızıp ayqastırıp küldireuiş saladı. Şañıraqqa uıq şanşatın közdi arasın teñ mölşerlep ölşep qaşaumen tört qırlap astıñğı kemerine qaray basıñqı közeydi. Közeu törtbwrış bolğanda uıq qıdırmaydı. Kiiz üydiñ şañırağı osılay jasaladı.

Uıq

Üyağaşşılar kiiz üydiñ uıqtıq ağaşın küzde taldıñ japırağı tüsken şaqta, ne ağaş jandanbay, japıraq jaymay twrğan şağında jazğıtwrım özeksiz ösken sümbedey tüzu taldı tañdap kesip aladı. Uıq üydiñ ülken-kişi mölşerine qaray eki kezden tört kezge deyin wzındıqta boladı. Ağaştıñ qabığın arşıp köleñkege keptiredi. Kepken ağaştı arıq suına salıp jibitip morğa kömip balqıtadı. Jibigen ağaştı tezge salıp, qisıq-qıñır, bwralañın tüp-tüzu boldırıp tüzetedi.

Uıqtıñ iinin (qarnın) birkelki boldırıp iedi. Iinniñ işki jağın sändeu üşin wşı ötkir sopaq temirmen qosbuırlaydı. Uıqtıñ wşın tört qırlap şotpen ağaş jañğırıqqa salıp qalamdaydı uıq qisayıp qıdırmaydı. Uıqtıñ keregege baylanısatın wşın tesip bau ötkizip keregeniñ basına sol baumen baylaydı.

Kerege

Kiiz üydiñ keregesin jasau üşin ädettegidey küzde nemese jazğıtwrım özeksiz şımır taldan tañdap alıp, arşıp köleñkege keptiredi. Keregelik kepken ağaştı suğa salıp dımdap, morğa kömip jibitip jibigen ağaş kebe qwrğaq twrğanda tezge salıp sıqauırmen qısıp, mıqınına süyep üyağaşşı keregelik ağaştıñ ortasın döñesteu, basın qayqılau, ayağın tüzu boldırıp jönge keltiredi. Keregeniñ bas jağına eki-üş qarıstay jerine qosbauır sızıq salıp öñdeydi. Keregeni torköz, jelköz boldırıp ölşep bwrğımen tesip torközge eki azat jelközge bir azat qaltırıp tesip sol tesik boyınşa tüyeniñ bauır terisinmen kökteydi. Torköz kerege jelge berik boladı. Jelköz keregege ağaş azdau jwmsaladı. Jeñil boladı. Köktelgen kerege tiguge jayuğa, jinauğa qolaylı. Keregeniñ bas jağı üş köktige eki kökti qabısıp, ayqasıp jımdasıp qosıladı. Egerde üş kökti ne eki kökti qatarlasıp kelse qabısıp qiyulasıp qosılmay elik auız bolıp twrıp aladı. Ol bos boladı. Keregeniñ basımen üydiñ mölşerin anıqtaydı. 80, 90, 100 bastı üyler ülken boladı. Keregeni qosqanda ızğan qwr tañğışpen tañadı. Keregeni tüyege qomdap köşkende ayağına ayaq qap jasap sonı kigizedi. Ol ayaq qap ıldida tüye kimeldegende keregeniñ ayağın sınudan saqtaydı.

Esikter

Kiiz üydiñ esigin taqtaydan, jeñil ağaştan, şi kiizden jasaydı. Mwnda köşpeli elge köbine kiiz esik paydalı. Kiiz esiktiñ işinen bosağa, mañdayşa, jabaldırıqpen wştasqan jeñil tal ağaştan tizip ergenşek esik jasaydı. Sırtınan kiiz esik wstaydı. Kiiz esikti iıq-iıq keltirip şi toqıp onıñ sırtın, ortasın aq kiiz, töñiregin qara kiizben qaptaydı. Bwl kiiz üyge erekşe sän berip twradı. Kiiz esiktiñ soñğı iığınıñ wşınan bau tağıp şañıraqtıñ küldirleuişiniñ arasınan alıp esik jaq keregeden baylaydı. Kiiz esiktiñ bas jağın  üziktiñ astınan keltiredi. Esiktiñ mañdayşa twsına keletin jerinen kindik bau tağıp kündiz esiktiñ esikti jauıp twratın mölşerli jerin şiırşıqtap kindik baumen mañdayşanıñ üstine baylap qoyadı. Kiiz esik jılılıqqı tän. Äri kiiz üyge sän beretin köneden jalğasqan qajetti kiiz üy jabdığınıñ bir türi. Qırğa, malğa köp köşpeytin üyleri bir ıñğay taqtaydan kiiz üydiñ esigin jasaydı. Mwnda mañdayşa, bosağa, tabaldırıqtı qalıñ üş elidey taqtaydan qiyulastırıp keltirip qaqpağın keybireuler jarma bolğızıp, keyi twtas qaqpaq jasaydı.

Kiiz üydiñ jabdıqtarı

Üzik

Qazaq halqınıñ negizigi baspanası kiiz üy. Kiiz üydiñ jabdıqtarın tügeldey öz qoldarımen jasap alatın jasampaz halıq. Kiiz üy qanşa ülken bolsa da eki üzik jabıladı. Üzikti basılğan kiizdiñ eñ öñdisinen appaq kiizden jasaydı. Öytkeni kiiz üydiñ körkin aşatın üydiñ ağaşı, tuırlığı bäriniñ sırtınan jabılatın aytulı jabdıq üzik. Üziktiñ biiktigin uıqtıñ wzındığımen ölşep aladı. Jağasın uıqtıñ qalamdığınan etek jağın uıqtıñ tömengi baulığınan süyemdey joğarı ölşep aladı. Üziktiñ eteginiñ keñdigin üydiñ şeñber kemerinen şır aynaldırıp ölşep alıp ekige bölip mölşerlep pişip keude jağın şañıraqtı qabatınday bolğızıp tanap tigedi. Üziktiñ etegi, tigi, jağası barlığı appaq qoydıñ öli jüninen oñqay-solaqay eki jeke esilgen jiekpen tañdaylap jiekteydi. Tigisin tüyeniñ şudasınan iirilgen jippen tigedi. Üzikke baudı appaq jünnen oñqay-solaqay jiñişke esip äsemdep segiz taldan tañdaylap aq jippen teben inemen ızıp, üş qwlaştan tağadı. Üziktiñ eki jağınan üşten parlap bir üzikke altı qwr tağadı. Bwl qwrlardı mañdayşanıñ üstiñgi jağınan ayqastırıp qos şarşı keltirip, qwrdıñ wşın keregeniñ ayağınıñ işki jağınan alıp baylaydı.

Tuırlıq

Kiiz üydiñ tuırlığın üydiñ mölşerine qaray 60-70 bastı üyge üş tuırlıq 80, 90, 100 bastı üylerge tört tuırlıqtan jasaydı. Tuırlıq biiktigi uıqtıñ qarnınıñ joğarğı jağınan aladı. Är tuırlıqqa eki jağınan eki ızğan qwr bau tağadı. Uıqtıñ qarnınan joğarı keletin basqı jağasın uıqtı qaptıru üşin tanaydı. Tuırdıqtıñ joğarğı jağasın, janın aq jünnen esilgen tañday jiekpen jiekteydi. Tuırlıqtı keregege wstağan şidiñ sırtınan, üziktiñ işinen wstaydı. Barına qaray qızğılt kiiz bolsa da boladı.

Tündik

Kiiz üydiñ tündigi şañıraqtıñ üstinen jabılatın tört bwrış kiiz. Tündiktiñ tört bwrışına sändeu üşin jartı şarşıdan, ortasına tört bwrış bütin şarşı oyu salğan. Tündiktiñ tört bwrışınıñ wşına baylaytın bau tağadı. Tündikti tünde jauıp, kündiz aşıp qoyadı. Tündiktiñ esikke qarağan jağına tağılğan bau, basqa onjaq-soljaq, artjaqtarınıñ wşına talğılğan baudan eki ese wzın boladı. Sebebi qaytkende de kiiz üydiñ tündigi kündiz aşıq twratın zañdılıq bar. Kündiz aşpay tündik jabıq twru jaman ırım. «Twqımsız tündigi jabılıp qalğan» - dep aytatındıqtan tündikti kündiz jauıp qoyudan saqtanğan. Aşıq twrğan tündikti jel jelpildetip audarıp ketpeu üşin tündiktiñ üstinen arqanmen bastırıp onı ünemi oñjaq-soljaq bauımen qosıp tartıp keregeniñ ayağınan işine qaray alıp baylaydı nemese kindik bau tağadı.

Dödege

Qazaq halqınıñ kiiz üyiniñ sonadaydan sän-säuletin arttırıp, aybının asıratın  sırtqı körkem körinisi. Ol üşin aqşañqan üydiñ üzigin aynaldıra oyulap dödege jasaydı. Dödegeni ertede töñireginiñ bir jağın bir qarıs, bür süyemnen ölşep alıp, törtbwrış şarşı aq-qara kiizden oyıstırıp jörmep qızıldan jiek basqan. Bir törtbwrıştıñ töñiregindegi aq, bir törtbwrıştıñ töñiregi qara boladı. Bwl törtbwrıştardı üziktiñ etegine qatarlastırıp şarşı bwrıştarın twstastırıp arasın jartı kez qaşıqtıqta jarastırıp japsırğan. Bwl dödegeni esiktiñ mañdayşa twsınan aynaldıra jabıstıradı da esiktiñ bosağasına osığan säykes oyu basadı. Dödege uıqtıñ iininde twrsa sändi körinedi. Dödegemen irge şidi de parlas oyulağan. Üziktiñ tört jağına tört şarşı, tündiktiñ tört bwrışıa tört jartı şarşı, tüñdiktiñ ortasına törtbwrış bütin şarşı oyu salğan. Qazir kiiz üydi aq atlas bwldarmen sırtına jabılıp jabdıqtan dödegeni qızıl atlastan oyıp, sarıdan taspa basıp jasaydı. Üziktiñ tört jağı, tündiktiñ tört bwrışı, ortasına bosağağa, irge şige bärine qızıldan oyu basıp, sarıdan taspa basıp sändeydi. Bwl da kiiz üydiñ sän-säuletin jarastırıp, jaynatıp, öñ berip sonadaydan men mwndalap twradı.

Tuırlıqqas

Kiiz üydiñ tuırlığınıñ işki jağına uıqtıñ qarnın qaptıra joğarı qaray eki qarıs biiktikke qara kiiz jalğaytın. Mwnı tuırlıqqas atağan. Bwl tuırlıqqastı aq-qara kiizdi oyıstırıp jörmep qızıl jiek basıp, jağasın, eki tigin qos jiektep sändegen. Qazigi zamanğa say kiiz üydiñ sırtın, işin jaynaytıp atlastan jabıltı jasaytın boldı. Soğan säykes tuırlıqqastıñ jasaluı da özgerdi. Kiiz üydiñ uığınıñ qarnınan iininen joğarı şeñberin aynaldırıp tuırlıqqastı qara ne jasıl qatipa barqıttan ölşep pişip alıp, qızıldan oyu basıp, sarıdan taspa bastıradı. Bwl aq atlaspen astasıp üydiñ işin jaynatıp jiberedi.

Basqwr, bau-şu

Qazaqtıñ kiiz üyiniñ işinde erekşe sän berip jarastıratın jabdığınıñ biri «Basqwr». Bwl körkemdigi säykesse asa körnekti dünie. Mwnı kerege men uıqtıñ tüyilisinen örge qaray wstaydı. Mwnı erte zamanda qazaq halqı kiiz üy sändey bastağanda üydiñ körkemdeluine üles qosqan. Aq qoydıñ öli jüninen, marqa qozınıñ öskeleñ señ-señ jüninen tañdap alıp, iirip türli-tüsti boyaumen boyap toqılğan. Qazir jiptiñ ne türi dayın. Toqılğanda örnek salıp tergende teh aşıladı dep qoydıñ jüninen iirilgen jipti alıp qayta iirip toqidı. Salınatın müyizine säykestendirip jipti sanap qwradı. Bwl terme mıñda bir ğana şeberdiñ qolınan keletin qiın öner. Sondığımen sändi äri qwndı «Basqwr».

Termebau

Tört tuırlıqqa segiz bau tağadı.  Bau toqu üşin aq qoydıñ öli jüninen ne qozınıñ ösip jetilgen küzgi señ-señdegen kezinde qırqıp alıp jündi juıp şuaşın arıltıp şöp-şöñgesin tazartadı. Jündi mayda tütip iirip, qayta qabattap iiredi. Terme baudıñ jibin dayındauğa qıruar jün, qanşama uaqıt ketedi. Jipti iirip keleptep qoyıp türli-tüsti boyauğa boyaydı. Qazir dayın jiptiñ türinen qoydıñ jüninen iirip dayındağan jip toqığanda, müyizin tergende tez aşıladı, - dep şeberler sonı tañdaydı.

Segiz bauğa bir kelki qos müyiz, ne biriñğay sıñar müyiz örnegin saladı. Qızıl-jasıl nemese sarı-kök jip degendey türin üylestirip şetine alağwrttı aq pen qara jipten saladı. Osı däuirde kiiz üydiñ tuırlıq qası twtas üydiñ uığın şır aynalğan bolğandıqtan terme baudı eki-ekiden parlap üydiñ oñjaq-soljaq, artjaq-aldıñğı jaq tört jaqqa şarşı tüsirip, uıqtıñ arjağına wstap qoyatın bolğan. Bwl terme baular keremet körkem körinedi. Üyge sän berip twradı.

Qwr ızu

Qazaqtıñ kiiz üyin tiguge kerektenetin barlıq bau-şu jipteriniñ özin sänmen saltanatpen meylinşe körkem jasağan. Keregeniñ qospasın berik qozğaltpay wstap twratın boldırıp twratın jipti «qwr» deydi. Qwrdı ızu üşin qoydıñ öli jüninen, qozınıñ ösip jetilgen küzgi jüninen esedi. Jünderdiñ appaq qara jünderin ılğap aladı. Jündi juıp şuaşın ketirip şöp-şalañnan arıltadı. Esetin jiptiñ jaqtauın aq, bir jaqtauın qara bolğızıp esip qarala jip bolğızıp eskende oñqay-solaqayın säykestendirgende tañday bolıp şığadı. Par-parımen altı tal jipten tañday bolatınday qatarlastırıladı. Tüyeniñ tamaq şudasınan qaldılau iirgen jipti, jalpaq qwrğa jetetin jebeli swñğaq som inege sabaqtaydı. Sabaqtalğan jippen ineni esilgen altı tal jiptiñ tañdayın audarmay keltirip ızadı. Kiiz üydiñ esigin eki bosağasın qosqanda altı qanat keregeni qosıp tañu üşin jeti qwr, segiz qanat keregeni qosıp tañu üşin toğız qwr qajet. Qwrdıñ är qaysısı üş jarım qwlaştan boluı läzim. Kiiz üydiñ keregesine tañatın tañday qwr osılay jasaladı. Kiiz üydiñ üzigine tağatın qwr birıñğay aq jünnen oñqay-solqay esilip ädettegidey tañday bolıp ızıladı. Bwl jalpaqtau üşin segiz taldan ızıladı. Artqı üzikke tağılğan altı qwr üydiñ mañdayşa twsınan eki şarşı tüsirip äsemdep baylanadı.

Uıqtıñ ayaq bauı

Kiiz üydi jıqqan soñ uığın iığın bir kelki keltirip, bir teksi jinap qarnın üylestirip sıptayğıp buadı. Uıqtıñ öz bauımen qarın jağın buadı. Ayaq bauımen qalam jağın buadı. Ayaq baudı jasağanda aq-qara biyazı jünnen oñqay-solaqay esip tañday bolıp twratınday jasaydı. Öytkeni eki wşına bunaq-bunaq şaşaq tögip eki tal jiptiñ ortasınan uıqpen baylap eki qatar jipti tömen salaqtatıp şaşağın tögiltip qatar qoyğanda tañday bolıp twradı. Kiiz üydiñ oñjaq-qazanjaq, törjaq-esikjaq. Tört jaqqa tört şaşaqtı ayaq bau baylauğa tiisti. Biraq «tört qwbılam teñelip ketti», - degen astamşılıq oy boladı dep ayaq baydıñ üşeuin ğana uıqqa salaqtatıp baylaydı da bireuin keregeniñ basına eskerusiz qılıp ile saladı. Uıqtıñ ayaq bauı qabattasıp salaqtap twrğanda wzındığı bir kezdey boluı şart. Mine ayaq bau osılay jasaladı.

Uıqtıñ bauı

Qazaq halqı kiiz üydiñ ärbir jabdığın jay jasay salmağan. Uıqtıñ bauında bir talın aq, bir talın qara jünnen esip ekeuin qabattap qara-ala sändi bau dayındağan. Wzındığı bir qwlaş uıqtı keregege mıqtı bekitedi. Ol da körkem qara-ala bau bolıp twradı.

Uıq şalatın jip

Qazaq halqı ejelden köşpeli el bolğandıqtan kiiz üydiñ barlıq qajetti jabdığı saqaday say bolğan. Äri körkem, äri berik jasalğan. Köşip kelip qona qalğanda üyin tigip sırtınıñ bau-şuın tügel baylap, jel soqsa tireytin baqanın saylap qauipsiz ornalasa qalatın. Kiiz üy tigilisimen uıqtı tügeldey şalıp qisaymaytınday bolğızıp qoyatın. 20-25 qwlaş uıq şalğış jipti de bir talın aq, bir talın qara boldırıp esip, ekeuin qayta qabattap qara-ala jip bolğızadı. Qara-ala jip qazaqtıñ bir körikti jibi.

Uıqqap, ayaqqap

Köşpeli eldiñ ömiri ämbege ayan. Köşip jürgende tüye kimelese uıqtıñ qalamın, keregeniñ ayağın sındırmasın dep ayaq qap kigizgen. Uıqtıñ ayaq qabın tübin döñgeletip, töñiregin aq-qara kiizden oyıstırıp jiek basıp jasağan. Keregeniñ ayaq qabında aq-qara kiizden oyıp, qızıl jiek basıp jan-jağın 3-4 qarıs köleminde eki jaq auzına ilmek bau tağıp töñiregine şaşaq tögip jasap jayşılıqta ayaq-tabaq saladı. Köşkende kerege, uıqtıñ ayağına kigizedi.

Arqannıñ türleri.

Beldeu arqan

Kiiz üydiñ twlğasın alğaşqı tigilgen qalpın saqtap twratın qwralı beldeu arqan. Onı dayındau üşin künilgeri qoydıñ şudalanğan biyazı öli jüninen aq-qara öñinen tañdaydı. Şuaşın juıp, şöp-şalamın terip tazartadı. Beldeu arqan berik bolu üşin soyılğan jılqınıñ qwyrığınan taldap alıp biyazı jünmen orap esuge şüyke jasaydı. Äldileu bolğızıp, biriñğay oñqay üş tal jip esedi. Esilgen üş tal jipti kiiz üydiñ işinen sırtqa qaray bosağanıñ üş köginen şığarıp üş ağaşqa orap üş adam bwraydı. Jip qatayıp şirıqqanda üydiñ işinen qarmaulı bir adam tartıp üş tal jipti biriktirip bwraydı. Mwnı «arqan tartu» – dep ataydı. Bwralğan arqannıñ wşın ığına qaray esikten sırtqa şığarıp bir bala bwraydı. Onı «qwyırşıq jeu» - deydi. Tartılğan arqınnıñ üş tal wşın biriktirip tigedi. Beldeu arqan üydiñ körkin aşu üşin qara-ala arqan jasağan. Ol üşin bir talın qara, eki talın aq jünnen esip tartadı wzındığı üydiñ ülken kişisine qaray boladı. Üy tigip kiiz jabılğan soñ keregeniñ basına qaray basqı beldeu arqan tartamız. Beldeu arqandardı basqa şaruağa jwmsamay erekşe kütedi. Kiiz üydiñ basqa kiiz-keşegi, körkem jihazdarmen birge saqtaydı.

Qospaqtaulı arqan

Köşpeli mal şaruaşılığındağı elde auıldarda arqannıñ röli öte zor. Tüyege jük artu üşin arnaulı üş arqan dayındaydı. Mwndağı eñ wzın arqan tüyege artılğan jükti bekitip tartatın tartu arqan. Onıñ wzındığı 12-13 qwlaş. Jılqınıñ qıl qwyrığın qosıp esken öte berik bolu şart. Öytkeni tüyege artqan jükti audarmay, - taldırmay mejeli jerge jetkizetin osı. «Tartu arqan» onımen qatar mindet atqaratın 8-10 qwlaş mölşerde bolatın «qomarqan». Bwl tüyege tuırlıq orap tüyeniñ eki jağına eki qanat keregeni nemese eki buma uaqtı qomdap bas-ayağın qozğalmastay boldırıp tüyege tañıp tartadı. Bwl qomdağan qomnıñ üstine eki teñ kebeje nemese eki teñ sandıq teñdeydi. Teñ-teñdeytin 4-5 qwlaş arqanşa nemese teñjip ataydı. Osı üş arqan bir-birinen ajıramas tüyege jük artuğa kerektenetin arqandar. Tüyeniñ tösin arqan qimau üşin wzındığı eki qarıs tört eli kiizden işin quıstap tigedi. Mwnı «qolqa» - deydi.  Bwl qolqağa tartu arqan men qom arqandı ötkizip qoyadı. Mwnı «Qospaqtaulı arqan» dep ataydı. Bwl arqandardı tüyege jük artqannan basqa ärketterge jwmsamaydı. Kütuli, saqtaulı twradı.

Salma arqan

Qazaq kiiz üyimen ünemi köşip-qonıp jürgende ünemi tau qoynı, tastıñ, ağaştıñ ıqtasın sayası jolığa bermeydi. Qumedien jazıqqa da, panasız jaltañğa da, jarlauıtqa da, qiyağa da ıldi jağın biiktetip jwrttı tegistep, maldıñ, jerdiñ ıñğayına qaray kiiz üyin tigip otıra beretin. Aua rayı ünemi jayma şuaq, jadırap twra ma? Birde ay arası bolıp, birde är türli amaldar, qwstıñ jayı degendey aua rayı da amalın tauıp ara-twra astañ-kesteñ arpalıs, dauıl twrıp, qwyın soğıp, boranda ayday-boydayıñdı şığarıp şır-pır bolğızatın. Basıñdağı üyiñdi dopşa domalatıp, qañbaqşa qalpañdatıp basıñnan audarıp, üy ağaştı şırpıday şıtırlatıp şağıp, şömşek boldırıp keyde baspanasız qaldıratın kezder az bolmağan. Qazağımız ne bir zwlmattı bastan keşken el. Tabiğat zwlmatınan saqtanu üşin qona qalğan jerde üyge mıqtı arqannan salma salğan. Salma arqandı jünge jılqınıñ qwyrığın qalıñ köbirek qosıp esken. Kiiz üydiñ bosağasınan keregeniñ ayağınan, arqannıñ ortasınıñ twyığın ötkizip eki qarıs ağaştan tiek ötkizgen. Kiiz üydiñ mañdayşasınıñ üstinen arqandı şalıp alıp kiiz üyidiñ artına aparıp qazanday tastan arqannıñ wşın mıqtı baylap salma salğan. Üydi jel qozğalta almaydı. Bwl salma arqannıñ arqası.

Kerme, ilme qosaq arqandarı

Qazaq halqınıñ auıl ömirinde arqan jiptiñ aralaspaytın kerektenilmeyin salası az. Äsirese arqannıñ öte qajet mausımı jaz mezgili. Qoydı qosaqtap sauu üşin arqan eki salamen qajet boladı. Qoydı sauıp bolğanşa qozğalmay twruına kerme qosaq qolaylı. Sauını moldau üyler kerme qosaqtı 6-7 qwlaştan keredi. Keruli arqanğa qoydı eki-ekiden äkep moynın kerme qosaqqa keltirip ekinşi arqandı qoydıñ jelkesinen keltirip qosaqtaydı. Mwnı «kerme qosaq» dep ataydı. Sauını şağın üyler jalğız arqan alıp şığadı. Qoydıñ basın bir-birden ayqastırıp eki qoydıñ moynınan şalıp ilme qosaqpen qosaqtaydı. Mwnı «ilme qosaq» - deydi. Ädette qoydı qosaqtaytın kerme, ilme qosaqtıñ arqandarın özge mayda-şüyde jwmıstarğa jwmsamaydı.

Jan arqan

Jan arqan bwl atı aytıp twrğanday er adamdar atpen jürgende janınan tastamaytın arqanı. Bwl arqandı köbine jiren torı, baran jılqılardıñ jalınan jasaydı. Är talın jiñişke esip äsem, sıptığırday berik boluı läzim. Öytkeni bwl arqan men jüyrik jorğanı arqandaydı. Olardı baylaydı, suarıp qwmdaqqa aunatqanda da basında osı 6-7 qwlaş jan arqan jüredi. Jan arqan ünemi at minetin adamnıñ janınan tastamaytın janserik qwralı. Eriniñ aldıñğı oqpanındağı qısqa qanjığağa baylap jüredi.

Noqta

Noqtanıñ türi köp. Botağa, qwlınğa, bwzauğa noqta dayındaladı. Onı qoydıñ öli jüniniñ aq-qara öñinen biyazı jünin tañdap juıp tazalap aladı. Ne aq-qara jünnen oñqay-solaqay esip tañdaylap ızadı.  Boyau bolsa boyapta tañdaylap ızadı. Bota, qwlın, bwzaudıñ bastarına ölşep noqta sıpırılmas üşin sağaldırıq tağadı. Jelige baylaytın qwlaştay tamaq baudı jipten esip noqtanıñ qosındısınan tağadı. Noqtalar osılay dayındaladı.

Jeli arqan

Jeli arqan bie baylağanda, qwlındı tiziltip baylau üşin, botanı, bwzaudı bärine jelilep baylau üşin jeli arqan qajet. Jeli arqanda qoydıñ öli jüniniñ biyazı şudalanğan türinen tañdap alıp juıp, şuaşınan arıltıp, şöp-şöñgesin terip tazalap aladı. Jeli arqan barlıq arqannan juan, berik boluı läzim. Jılqınıñ qıl-qwyrığın jünge molıraq qosıp öte berik bolğızıp esedi. Jeli arqanğa eki wşın baylap, qoyatın qayıñ qazıqtı erteden dayındap köşkende köşpen artıp alıp jüredi. Bwl mal şaruaşılığımen aynalısatın auıldardıñ negizgi şaruası.

Kögen

Kögen jasau üşin üş sala jip juantıq berik bolğızıp esedi de ädettegidey üş adam bwrap, bir adam tartıp üş-tört qwlaş jeli dayındaydı. Sodan soñ bir-bir qwlaş jipterdi jeke-jeke esedi. Onıñ bir jağın twyıq, ilmek, ekinşi jağınıñ wşın arı-beri ötkizip şoqpar bas bolğızadı. Bwl kögenniñ bwrşağı. Mwnıñ är bireuin älgi juantıq jeliniñ är bwralğan bwrandasınıñ arasınan qarıstay alşaqtıq tastap ötkizedi. Bwl kögenniñ bwrşağı bolıp ataladı. Kögenge qozı-laq kögendeydi.

Şider, twsamıs, öre

Qazaq halqı qanday bir qajetti bwyımın özi öndirip qolımen jasap ala beretin hılıqpız. Şilder üş bwtaqtı mingen attıñ, qaybir jılqı malı wzap ketpeui üşin üş ayağına salıp qoyatın jabdıqtıñ bir türi. Eki bwtağı jaqın  eki aldıñğı ayaqtıq. Bir bwtağı wzın artqı miner artqı jaq ayaqqa salınadı.  Bwl üş ayaqtıq «şider» dep ataladı. «Twsamıs»: jılqı, siır, tüye, iri qara maldardıñ aldıñğı eki ayağına salınadı. Bwlardıñ barlığı jal-qwyrıq jünnen jiñişke esilip, qwrşa ızıladı. Ärqaysı bwtaqtarına müyizden, ağaştan tiek, ilmegine qayıstan ilmek saladı. Eger iri qara maldıñ terisinen örim öretinder bolsa bwl jabdıqtardı qayıstan örip jasap aladı.

Şılbır

At minetin adamdar üşin şılbır mañızdı mindet atqaradı. Öytkeni attın tüse qalsañ attı qolıñmen wstap twratın osı şılbır. Üyge kelseñ attı beldeuge, arnaulı ağaşqa, keregege baylaytın osı şılbır. Qosar at jetekteseñ, öziñ mingen atıñdı tüse qalıp qiın-qıstalañ joldardan jeteleseñ jeteleytin osı şılbır. Bwl şılbırdı iri qara maldar: tüye, siır, jılqınıñ terisin ilep örim öretinder teriden jiñişkelep tilip aladı. Terimen aynalıspaytındar köbine jılqınıñ jwmsaq jalınan baran öñinen jiñişkeleu üş tal esip, biriktirip bwrap tartıp şiratıp aladı. Bwl şılbırdıñ jügenniñ miner jaq sulığınan, ne noqtanıñ qosındısınan tağadı. Mine «şılbır» osı.

Tüyeniñ bwydası

Tüye tüligin wstaytındar är türli täsilmen jwmısqa jegedi eken. Mongoliyanıñ qazaqtarı tüyeniñ mwrnın tesip, mwrındıq ağaş ötkizip mwrındıq ağaşqa kişkene qayıs silbi ilmektep baylap qoyadı. Bwydanı sol qayıstan tağadı. Mwrnı tesilgen tüye jetekke elpek boladı. Tüyeniñ bwydasın öziniñ qabırğa jüninen, qoydıñ öli jüninen, marqa qozınıñ küzgi öskeleñ körpeldes jünderinen üş tal esip, bwrap, tartıp tağadı. Tüyeniñ bwydası onşa berik bolmauı läzim. Tüye qapelim tartınsa mwrnı jarılmauı üşin bos ile saladı.

Qayıstan ayıl-twrman

Jaña soyılğan jılqı-siırdıñ terilerin kün ilgeri aşıtıp otırğan ige salıp jüni jidip tüsip iy bolğanda iyden şığaradı. Jünin ötkir pışaqpen sıpırıp tastaydı. Terini jayıp kebeqwrğaq bolğanğanda qajetke qaray, ömildirik, qwyısqan, tartpa oyıl, tös oyıl, bäriniñ mölşerine keletindey ölşep jeke-jeke tilip, tilingen qayıstı sıptığırlap sıdırıp öredi. Ömildirik, qwyısqan, pıstandardı kümisteydi. Tartpa ayıl, tös ayıldarğa erdiñ miner jağınan tağatın tesik jırım öredi. Qayıstan qayısarqan, şılbır jasağanda arqannıñ üş qwlaştayın, şılbırdıñ bir qwlaştayın jwmırlap öredi. Mwnı örme qayısarqan, örmeli şılbır ataydı. Tizgindi jiñişkeleu tilip tağadı. Qanjığanı jiñişke qayıstan teñ taqpaydı. Birin qısqa tağadı. Ayıldardı da türlep jügendi tañdaylap qobılap öredi. Qamşını 12 taspadan dırau qamşını, 8 taspadan sändik sarıala qamşını, 6 taspadan jüyrik attıñ qamşısın öredi. Qayıstan şider, öre, jwsamıs bärin jasaydı. Bwlardıñ tiekterin müyizden jasaydı.

Kiiz üydiñ işki bwyımdarı

Kebeje sandıq

Kiiz üydiñ törine birneşe jük ayaqtı qatar qoyıp üstine kebeje onıñ üstine sandıq jinağan. Bäride berik ağaştan sapalı, oyulı, sändi boldırıp jasağan. Kebeje-sandıqtar köşip-qonğanda, artıp-tartqanda betiniñ oyuı sıdırılıp qaludan saqsınıp bwldan sandıqqa ölşep pişip oyulap kiizden jasalğan sandıq qaptıñ betine japsırğan. Köşpeli elde kebeje öte berik boluı şart. Öytkeni kebejeni senimdi atanğa teñdep eki jağındağı kebejege tört bala salıp qoyatın. Sandıq sändik üşinde üydegi kiim-keşekti salıp qoyu üşinde qajet. Köşpeli eldiñ bir kiiz üyine eki tösek, kebeje, sandıq, qazan-oşaq, ıdıs-ayaq bäri de siısqan.

Qayqıbas tösek

Qazaq halqı erteden qayqıbas tösek kerektengen. Tösekti ağaş taqtaydan jasaydı. Tösektiñ otjağın oyulağan. Qayqıbasınıñ da bergi jağın äsemdep oyulap sändegen. İrge jağınıñ jan ağaşı, şabağı bärin qiyulastırıp jasaydı. Ol üşin teskiş, keskiş ıñğuır, ara, şot sekildi saymannıñ bäri say. Kiiz üydiñ işine eki tösek saladı. Qazanjaq törge qaray ata-enesiniñ tösegin, oñjaq törge qaray wl men kelinniñ tösegin saladı. Tösektiñ üstine eki qabat tösek kiiz jasap, onıñ üstine oyulap tösek sırmaq saladı. Bwlardıñ töñiregin körkem aşıq öñdi bwlmen kömkeredi. Qayıqbas tösek qan aynalısın retteytin adamnıñ densaulığına paydalı deydi.

Tws kiiz

Köşpeli eldiñ kiiz üyiniñ işin ärtürli qwral jabdıqtar men jarastırıp körkemdegen. Sol körkem dünielerdiñ bir salası tüskiiz. Bwl äri körkem, äri jılı bolu üşin. Köşip-qonıp jüretin şaruaşılığındağı el tüskiizdi äueli kiizden jarastırıp oyıp jiek basıp kerektengen. Onı jılulıq üşin tüskiiz dep te atağan. Kele-kele şüberlekke auısqan. Qara qatipa jasıl mäuiti degendey kileñ asıl sapalı, baran öñdi bwldı tañdap qızıldan aşıq külginnen oyu basıp üylesken jippen şırıştaytın. Tüs kiizdiñ töñireginqızıl öñdi pañ barqıtpen kömkerip sarı jippen maşinamen şıtıra salğan. Bertin kele twtas eki metr qara bwlğa qatarlastırıp 9 dan 18 döñgelekke deyin salıp biz kestelegen. Bwl da öz sänimen jarasıp twradı. Tüs kiiz üyge tösek twsına öñ beretin körikti äsem üy jihazdarınıñ eñ eleuli, eñ qadirli, aytulı bir bölşegi bolıp sanaladı. Kelgen kelinniñ keletin jasauınıñ eñ eleuli sändi bwyımı. Qorıta aytqanda tüs kiiz qazaqtıñ körkem qolöner qwndılıqtarınıñ biri. Bir bolğanda biregeyi.

Şımıldıq

Ejelgi qazaq halqınıñ köşpeli ömirine baylanıstı bir üyde köp adam birigip ömir ötkizetin. Tösekterge şımıldıq wstağan. Şımıldıq wstaudıñ birneşe sebepteri bar. Ata-ana şeşingende bala-şağa, kelin-keşekten bet dalda boluı üşin Tösektiñ ot jağına şımıldıq wstağan. Jas wl men kelinniñ tösegine de ata-ana, özge adamdardan wyıqtağan twrğanın qwpiya saqtağandıqtan şımıldıq qwrğan. Şımıldıq bir jağınan üyge sän beretin körkemdik üşin de qajet. Jäne şañıraqtan ay säulesi tüsip jastar şoşımasın degen amal. Jastardıñ tösegine şımıldıq alqızıl torğın, jibek matalardan jarma bolğızıp jasasa, köldeneñ biiktigi eki qarıstay jelbireuik qatarıp jelbiretip wstağan. Jastardıñ şımıldığına şoqtap eki-üş jerden üki taqqan. Ükiniñ jüniniñ bederinde allanıñ jazuı bar, jastardı köz tiyuden saqtasın dep ırımdağan.  Kelin kelgen üydiñ oñ jağı jaña tüskiiz, jaña şımıldıq qwrılıp jañarıp jaynap üy işin köriktendirip jiberedi.

Körpe-jastıq

Körpe adam balasınıñ jamılıp, jastığın jastanıp jata qalıp janı rahattanıp wyıqtaytın jaylı jabdıqtar. Är üyde üydiñ barlıq adamına jamılatın körpe, jastığın erteden dayındap qoyadı. Qazaq qonaqjay halıq qoy öz qajetterinen tıs qonaqqa arnap haline qaray körpeni, jastıqtı köptep jasap qoyadı. Öñdi bwldı astarlap arasına suğa qaynatıp qoydıñ jünin, tüyeniñ qabırğa jünin tartıp jasaytın. Jastıqqa köbinese qwstıñ jünin salatın. Jastıqtıñ bergi betin kestelep jasaydı da körpe jastıqtı sandıqtıñ üstine türlendirip jiıp qoyadı. Qonaq kelse qısılıp qımtırılmay körpesin sırmaq, tekemettiñ üstine jayıp jastığın jastap endi birin üstine jauıp jaylı wyıqtatqan.

«Qonaqtı qondırma, qondırsañ toñdırma» degen maqalda tegin aytılmağan ğoy.

Adalbaqan

Şımıldıqtıñ eki bauın baylaytın, wsaq-tüyek, kiim-keşegin iletin aşası arnaulı joğarı qaray iip qatırılğan eki aşabaqandı jastardıñ töseginiñ eki basına tañıp baylaydı. Onıñ uıqqa tirelgen aşasına şımıldıqtıñ bauın baylaydı. Kiim, wsaq-tüyek, jip-su salınğan dorbaşasın sol aşanıñ aşasına ilip qoyadı. Mwnı «adalbaqan» atağan. Ata-babalarımız jastardan qanday qasietti talap etetini aytpay-aq tüsinikti.  Ol şaqta kiim ilgiş bolmağanı belgili. Oñ jaqqa aşa baylap jügen, şider, arqan, qamşılardı ilgen. Qazan jaqtağı oşağa twtqış, şımşuır, ojau-şömiş, şayqalta, twzqaltalardı ilgen. Şañıraq köteretin ülken baqandı jel soqsa äkep şañıraqqa tirey qoyadı. Baqandarda baqanday mindet atqarğan. Jel soqqanda uıqqa köldeneñ aşa qoyıp  ağaş tiregen. Onı «belbaqan» deydi.

Şi qorşap qoyatın

Qazan jaqta qwrt-may, süti etti salıp qoyatın ülken qara kebeje twratındı. Onıñ üstine ağaştan oyıp jasalğan, ne qamıstan, şilikten toqılğan şınını ärbireuin ormalğa jeke orap salıp qoyatın şınıqap, ülken ağaş.astau sırlı tegeneler töñkeruli, qoy sauatın qwlaq bauınıñ tübine tas taqqan ağaş şelek. Şay tüyetin kinşene şaykeli şoqparbas tüygişimen twratın.

Qımız saba, irkit saba qatarlasıp, qarındarın qampitıp, jwbın jazbay iıqtasıp säykesetin. İrgege qaray ülken qara qazan, oğan japsarlas kişkene qara qazan, oñay-ospaq, jeñil-jelpi qwymaq, quırdaq siyaqtı tamaq pisiretin qol wstaytın sabı bar şoyın baqırşa, su tasitın şelek bäri-bäri ığı-jığı ornalasatın. Mwnıñ bäri jadağay-jaydaq qoymay astıñ tazalığın qatañ qadağalaytın. Şañ-tozañ, aşıq ottan, kül-qoqıstn qorğap ıdıs-ayaqtıñ sırtınan şi qorşap qoyatın.

(Jalğası bar...)

Egeuhan Mwqamädiqızı

Abai.kz

3 pikir