Mәdeniyet degenimiz tek qana sahna, kino, kitap, әn-jyr men kýy emes

Kýni keshe Qazaqstanda Mәdeniyet jәne óner qayratkerlerining kýni atalyp ótti. Nesin aitayyq, ruhany ómirge óz ýlesin qosyp jýrgen kauymdy qúrmetteuding tәp-tәuir dәstýri qalyptasyp keledi. Ókimet te búl joly jomarttyq tanytyp, marapattaryn ayaghan joq. Óz basyma búryn әrtýrli sebeptermen elenbey kelgen belgili túlghalar men auyl-aymaqtaghy qatardaghy mәdeny sala qyzmetkerlerining memleket tarapynan layyqty baghasyn alghany únady.

Biylikti qansha synap-mineuge әues bolsaq ta, bir nәrseni moyyndauymyz kerek: Jana Qazaqstan túsynda ruhany ómirge, mәdeniyet pen ónerge, әdebiyetke degen biylik jaghynan birshama betbúrys bar. Obektivti jәne subektivti ekonomikalyq qiyndyqtargha qaramastan, jyl sayyn búl salagha qomaqty qarjy bólinip keledi, jap-jaqsy jobalar jýzege asuda.

Tipti, Mәdeniyet jәne aqparat ministrining mәrtebesi viyse-premierge deyin kóteriluining ózinde burokratiyalyq, apparattyq qana emes, odan da tereng mәn bar ekeni anyq, óitkeni Mәdeniyet ministri endigi jerde osy әleumettik salany ýilestirip, ýkimetting basqa mýshelerine de tikeley tapsyrma bere alady.

Ruhany ómirdegi kóp janalyqtyng ishinde preziydent Toqaevtyng kitap oqugha qatysty bastamalary әbden qúptarlyq. Kóptegen kreativti jobalar jýzege asuda, qazaq әdebiyeti janasha kezenge qadam basqanday, kitaphanalar qayta týlegendey. Nәtiyjesinde qoghamda kitap oqugha degen ynta artqan syqyldy.

Alayda, dәl osy maqsat jolynda key kezde nauqanshyldyqqa boy úryp ketuge bolmaydy. Meninshe, kitap oqu siyaqty asa intimdi әri MÁDENIYETTI sharua dandaysu men maqtanshaqtyqty kótere bermeydi, kitap oqyp, ony toqyghan adamnyng jýris-túrysy basqasha bolady. Bәrin ait ta, birin ait, bizde kitaptyng baghasy, janarmaydyng baghasynan beter ushyghyp túr emes pe?! Kitap oqityn últ qalyptastyrghymyz kelse, nege kitaptyng baghasyn arzandatugha baghyttalghan ekonomikalyq sharalardy qolgha almaymyz?!

Sonymen birge, biz «MÁDENIYET» degen asa auqymdy úghymdy tym tar maghynada týsinip jýrgen joqpyz ba?

«MÁDENIYET» dese boldy, biz tek qana óner jәne әdebiyet qayratkerlerin, sahna men kinony, suret galereyalary men muzeylerdi, ýlkendi-kishili mәdeniyet saraylary men auyldaghy klubtardy kóz aldymyzgha elesetemiz.

Meninshe, óner men әdebiyetke elden erekshe qabileti bar bir qauym aghayynnyng kýndelikti enbegining naqty nәtiyjesi boluy tiyis. Jәne de ol tek qana kitap taralymy, kórermen sanymen ólshenbeu kerek siyaqty.

Bizding týsinigimizdegi salalyq MÁDENIYETTING eng manyzdy hәm mәngilik missiyasy sol: últtyq MÁDENIYET negizinde barshany órkeniyettik qúndylyqtargha baulu, әrbir adamnyng men qoghamdyq qarym-qatynastardyng MÁDENIYETIN qalyptastyru. Áytpese, onyng ne keregi bar?!

MÁDENIYETTI adamnyng MÁDENIYETSIZ adamnan aiyrmashylyghy nede?

Áriyne, eng aldymen, bilim men tәrbiyeni ataymyz.

Degenmen, men ýshin MÁDENIYETTI adamnyng anyqtamasynda «talgham» degen adam ómirining bar salasyna qatysty kategoriyanyng orny bólek. Salalyq MÁDENIYET dәl osy talghamdy qalyptastyruy kerek dep sanaymyn.

IYә, Jana Qazaqstan túsynda ruhany ómirde, óner men әdebiyette әrtýrli janrda tamasha tuyndylar dýniyege kelip jatyr. Ásirese, jastarymyz joyqyn!

Alayda, «klassikalyq әdebiyet», «klassikalyq óner», yaghni, oqyrman, tyndarman, kórermennyng biyik talghamyn qalyptastyratyn shygharmalar óner men әdebiyet auylynan alystap bara jatqany da jasyryn emes.

Sóz joq, óner men әdebiyetke de sony izdenister, eksperiymentter, jana formalar kerek. Zaman men qogham talaby sonday. Alayda kvazi, yaghny qoldan jasalghan janalyqsymaqtarmen atyn shygharghysy keletinder de joq emes. Talghamy men talaby tómen «mass-mәdeniyet» degen de zaman qarqynyna ileskisi kep, auditoriyany basqasha tәrbiyelep jatyr.

Sonymen birge, MÁDENIYET - óte-móte keng әri tereng úghym hәm qúbylys, jәne de ol tek qana ruhany salagha qatysty bolmauy tiyis!

Sol sebepti MÁDENIYETTENDIRILUI tiyis memleket ómirining basqa da salalaryna kósheyik.

Ekonomikany alayyq. Bizde ýkimet pen otandyq biznesting arasynda bir-birin qúrmetteu MÁDENIYETI qalyptasqan ba? Jer qoynauynda Mendeleev tablisasynyng barlyq derlik elementi bar Qazaqstannyng últtyq tabysy at tóbelindey zamanauy shonjarlardyng qolynan alynyp, halyqtyn, barlyq azamattardyng iygiligine ainaldy ma? Aytpaqshy, ishki jalpy ónimning qansha prosenti MÁDENIYET salasyna júmsalady?

Áleumettik salany alayyq. Halyq salyghynan qúralghan budjet qarjysy әdiletti týrde, әleumettik jaghynan qorghalmaghan qauymdastyqtyng mýddesi tolyq eskeriletindey MÁDENIYETTI týrde bóline me? Jemqorlyq arqasynda emes, adal enbegimen tabysty, dәuletti bolghan azamattargha qogham tarapynan kózqaras sonshalyqty MÁDENIYETTI me?

Qúqyq qorghau jaghyn alayyq. Bizde sot pen qúqyq qorghau organdaryna kýni týsken azamattarmen mantiyaly hәm pogondy shendiler MÁDENIYETTI týrde sóilesip jýr me? Azamattardyng aryzdaryn әdil týrde, eshkimdi alalamay qaraudyng MÁDENIYETI bar ma?

Jariya sayasatty alayyq. Jalpy alghanda, bizde ýlken sayasattyng órkeniyetti MÁDENIYETI týzelgen be? Sayasatty tek biylik ýshin talas ne bir toptyng ekinshi bir toppen taytalasy (taqtalasy) dep qana túrpayy týrde týsinuden aryldyq pa? Kez kelgen sayasattyng basty maqsaty últtyq, memlekettik mýdde túrghysynda jýrgizilui tiyis emes pe? Adamzat damuynyng osy bir asa manyzdy, kezekti satysyna biz qadam bastyq pa? Nelikten biylikting jandy jerine tiyetin syn aitqan nemese biylikting rúqsatysyz belsendilik tanytqysy keletin azamattar men toptar sol sәtte ne zang búzushy, ne, betin aulaq qylsyn, radikal ne terrorist bop shygha keledi?!

Bizde demokratiyalyq elderge tәn pluralizm, pikirtalas MÁDENIYETI ómir saltyna ainaldy ma?

Qoghamdyq qarym-qatynastardy alayyq.

Ókinishke oray, qogham әli de qaq jarylghan, biylik pen halyq arasynda órkeniyetti, preziydent aitqan «әrtýrli pikir – birtútas últ» qaghidatyna say tiyimdi әri balama pikirdi eskeretin qarym-qatynas qalyptasa qoymaghan.

Bir jaghynan, biylikting qúlaghyna tek maqtau jaghatyn syqyldy, ýlkendi-kishili shendiler syndy kótere almaydy.

Ekinshi jaghynan, әriyne, syn kerek, sonymen birge, syn týzelmey, min týzelmeydi. Pluralistik qoghamnyng key bóligining de óz kinәsi bar: «syndarly syn» dengeyine jete qoyghan joq. Nelikten biylikke qatysty ondy-soldy, keyde eshbir dәlelsiz syn aitqan kez kelgen adam «batyr», al keyde boy kórsetip qalatyn biylikting jaqsylyghyn aitqan adam mindetti týrde «satqyn» ne «tapsyrys oryndaushy» bop shygha keledi? Biylikting birdi-ekili ong bastamalaryn qoldaymyn dep, ózim de әsire aghayynnan tayaq jep qalghanmyn.

Baghamdayyqshy, kýn sayyn ýdep bara jatqan qoghamy synnyng artynda ne túr?

Shynymen de el qamyn oilau ma? Álde biylik ýshin talas pa? Álde toparalyq tartys pa? Álde biylik basyndaghy nemese ashyq sayasattaghy naqty túlghalargha degen renish, jekkórinshti kózqaras, qyzghanysh, kekshildik, sayasy vendetta ma?

Osynyng bәrining aq-qarasyna jetu ýshin bizge, sózsiz, ozyq ýlgidegi sayasy MÁDENIYET keregi anyq!

Kýibeng tirshilikti alayyq. Chehov aitpaqshy, «Adamda bәri de tamasha boluy kerek: bet-әlpeti de, kiyimi de, jany da, oiy da». Sonday aghayyn aramyzda kóbeyde me? «Kiyimine qarap qarsy alady, aqylyna qarap shygharyp salady» qaghidaty bizde saqtalghan ba?

«Ólim baydyng malyn shashady, joqtyng artyn ashady». Toylar men astardaghy shekten shyqqan astamshyldyq – óz aldyna bólek bir әngime. Basqasyn aitpaghanda, qaryzdanyp, tuystardan jylu jinap, «basqalardan kembiz be?» dep, beyit basyna baghasy uday, zәulim de qymbat eskertkishter salu she? Aytpaqshy óz basym, toy men asta ýlkendi emes, shendini kýtkizip qoy әdetin mýldem qabylday almadym!

Bizde bay ne lauazymdy bolmasa, MÁDENIYETTI adamdy qadirleu ornyna MÁDENIYETSIZ bolsa da, qaltaly ne basshy qyzmettegi adamdy qúrmetteu әdeti joyyldy ma? Jalpy bizde MÁDENIYETTING kuliti ornyqqan ba?!

Osy salalargha tikeley yqpal ete alatyn el basqaru isin alayyq. Bizde biylik pen qogham arasynda jandy, MÁDENIYETTI dialog ornady ma? Auyl әkimderinen bastap Astanadaghy basty shendiler qarapayym adamdarmen ózin izetti, sypayy, syilastyq pen qadir-qúrmet tútyp, sóilesip jýr me? Shendilik shikireu, әkimdik әkirendeu, ministrlik menmenshildikten birjolata aryldyq pa?

Qoryta aitqanda, MÁDENIYET salalyq úghymnan jalpyúlttyq dengeyge jetip, ómir saltyna ainaluy ýshin memleket ómirining barlyq salalaryn mindetti týrde MÁDENIYETTI adamdar basqaruy tiyis.

Ákim men ministrler qyzmetke taghayyndaluy aldynda ózining salalyq bilimi men biliktiligi, kәsiby dengeyimen qatar erudisiya, intellekt, MÁDENY dengeyining testinen ótui shart!

Mening úghymymda әlemdik tarihtan, әdebiyet pen ónerden habary mol, ishki MÁDENIYETI bar adam daraqy da dóreki bolmaydy, eshqashan da avtoritarizm men jemqorlyqqa salynbaydy, el aldyndaghy mindetin minsiz atqarady, onyng bir sebebi sol – olar avtokrattar men paraqorlardyng qalay sharyqtap, biyikke shyghyp, sosyn qalay qúldyraghanyn biledi. Sol sebepti olardyng taghdyryn qaytalaghysy kelmeydi.

Layym solay bolsyn!

Ámirjan Qosan

Abai.kz