Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5941. Qaytıs bolğandar — 44
Öz saltıñ 2461 9 pikir 30 Naurız, 2020 sağat 13:32

Egeuhan Mwqamädiqızı: Säuletti köş (jalğası)

Bası: Egeuhan Mwqamädiqızı: Etnografiyalıq äñgimeler

Jalğası: Säuletti köş

Qazaq halqı jaratılısınan köşpeli el. Äueli qıstaudan jaylauğa köşse, jaylauda otırğannıñ özinde otırğan jeriniñ şöbiniñ sonısı basılıp, mal ayağı şiırlağan soñ, sarıjwrt bola bastağanda, auıl üy jıljıp, jwrt jañalap qonadı. Odan küzeuge, küzeuden qıstauğa degendey ünemi köşip-qonıp jüretin halıqpız. Eñ aldımen jaylauğa köşuge bozdaqtanıp qalğan qoñdı tüyeni şaylandırmau üşin kün ilgeri bir apta bwrın baylap jaratadı. Sel kelsede selt etpeytin senimdi atanğa bala salatın eki kebejeni teñdep, ekiden bala saladı. Jüktiñ üstine tögiltip qaraala sırmaq jauıp, tartu arqan men tartqan soñ, eñ üstine qara şañırağın bastıradı. Bwl tüyeni jal-qwyırığı şwbalıp jerge tögilgen, wsınsa jalına qol jetpeytin, jürisi mayda, ayañşıl äsem qwla attıñ basına kümis jügenin jügendegen. Ömildirik-qwyısqanı qwbıla jaltıldap, pıstanına deyin köz tartatın kümis erin erttep mingen. Qızıl kestemen tigip, jaqtauın türli tüsti meruert, marjanmen şettiktegen kimeşegin kiip, tüñiliktey appaq şılauışın şaşağın tögilte basına tartıp, üstine qara qatipa şapanın, ayağına kögala bas kebisin kigen. Bir qolına sarıala qamşısın, bir qolına attıñ tizgini men tüyeniñ bwydasın wstap, mañğaz bäybişe üş-tört tüye tirkelgen köştiñ basın jeteleydi. Jol jorğalay basatın kertöbelge eki basın taldan igen ıqşam besikke bölengen balanı besigemen aldına öñgerip, sılana kiingen sılqım kelin de jük artılıp, tirkelegen tört-bes tüyeni jetelep, köş şwbırıp keledi. Qazaqtıñ keñ dalasında kösile köşken el. Aydalğan aqtılı qoyı küngeyge jabıla, qaulap ösken kürekşeni, betegeni talasa-tarmasa kürt-kürt orıp, jotanı jondap saulaydı. Ayğır üyiri jılqısı da tay-qwlını qwldırañdap taudıñ tasın jwmır twyaqtarımen tasırlatıp,jele-jortıp qırattan qılpı ğana qılt etip, asıp baradı. Juan juas şombal torı attıñ bel ortasında otırğan otağası osı körinisterdi qırağı közimen jiti qarap qoyadı. Tayğa eki-ekiden mingesken bala, qoñırauları sıñğırlap elpek qwnan-dönenge qız-bozbala minip şwbırğan köş ırğağımen ırğala terbelip, bireuleri bir-birimen sıbırlasıp, bireuleri äzildesip, sıñğırlay külisip tüye ayañımen şwbatılıp jöñkilgen köştiñ ajarın aşa tüskendey. Joldağı auıldıñ qız-kelinşekteri köş sonadaydan körine sala ıqşam tegeş, ülken şarağa qwyılğan ayrandı ala jügirip, köşte şañırqap şöldep kele jatqan köş adamdarınıñ şölin qandırıp, ülkeninen bata alıp, kişisiniñ iltipatına bölenedi.

Erulik

Är üy jaylauğa abır-sabır asığıp üylerin jığıp, jükterin artıp, talasa köşip, jarısa jürip, bir-birine taqasa, jarasa janap qoy auıl, qozı auıl bolıp qonatın.  Jaylauğa bwrınıraq kelip, üyin tigip ülgergen azamattar soñğı kelgen köşke kelip, ülkenderin attan tüsirip aladı. Jükti tüyesin şögerisip, jügin tüsirisip, keregesin jayısıp, şañırğın köterip, uığın şanşısıp, üyin tigisip bäyek boladı. Üydegi qız-kelinşekter üy jihazın jiya jürip, üş ayaqtı temir mosını ot ornına twrğızıp, işi qalaylaulı appaq, sırtın tütin basqan qap-qara jez şäugimdi, su toltırıp qwlaq bauınan mosınıñ tömen salbırap twrğan ilgegine ile qoyadı. Astına ottı lıp etkizip jağıp, bwrq etkizip lezde qaynatıp, şay-twzın salıp, süt qatıp sarı maydan iisin şığarıp baptap, tabaqqa irimşik-qwrtın salıp, tigilip jatqan üydiñ kiizi jabıla jügirip alıp keledi. Ädettegidey erulegen üy ot jaqtı ma? dep tütinge qarap jaltaqtap otırğan qariyalar, eresek adamdar şay kelgenin öre sala ıñğaylanıp, qoralana otıra qalıp, şaydı işe bastaydı. Ol ol ma, är üy qıstayğı soyğan soğımnıñ (jal-jaya, qazı-qarta, asıqjilik, jambas) degendey kädeli jilikterin aldımen kişi otau ieleri ülkenge arnap esiñe alsañ, eski astan saqta» degen qazağımnıñ jazılmağan zañı boyınşa saqtağan etterin asıp, el orınğa otırğan şaqta tabaq-tabaq etterin qız-kelinşeter köterip ülken üylerge alıp keledi. Ülken üy ieleri kädeli-sıbağa nemese erulik etti jep, erteñinde qız-kelinşekterge arnap erulik äkelegen tabaqqa köylektik, şapandıq, bwl nemese bilezik, jüzik, saqina siyaqtı körkem bağalı dünieler salıp qaytarğan. Keybir auqattı adamdar qız-kelinşekke tay-taylaq atağan. Keyde at ta mingizgen. Erulik, sıbağa halqımızdıñ ğasırdan ğasırğa jalğasqan ülkenge degen sıy-qwrmetti salt-dästüriniñ eñ eleuli qwndılıqtarınıñ biri bolıp sanaladı. Auıl üydiñ aralasuınıñ alğaşqı baspaldağı.

Jaylau säni

Jadırağan jaz. Suı sıldırap sır  şerte sılañdap aqqan bwlaq. Şalğını jayqalğan öñir. Türli-tüsti gülge qonıp jarısa wşqan örnekqanat köbelek. Biik-biik jartas jalamalı taudan asa oyğa qaray qwyılğan saumal aua. Taudı bwzıp, tastı jarıp, kürkirep aqqan özen, orkestrdey qwbıla kümbirlep jalamanı jañğırıqtırıp küy tökken asau arındı ağıs. Janıñdı jadıratıp, boyıñdı sergitedi. Kisi boyı kök şalğınnan qılpı ğana körinip, qaptap örgen qoy.  Toqtay qalsa birimen- biri qasınısıp,jürse qwlın-tayın şwbırtıp, özinen özi osıqırınıp sañlap döñ asqan jılqı. Mimırt öristegen siır. Jaña jwrttağı bitik ösken sonı alabotanı auız toltıra asap, otı qanğan, baladay örkeşterin qazditıp qatarlasa kelesimen şögip jatqan tüyeler. Kök şalğınnıñ ortasında kök kölge jüzgen aqquday sağımğa şomıp appaq-appaq aq şañqan qatarlasa qonğan aq üyler, sıldırağan bwlaqqa juıq jelilep baylağan qwlın. Bie bauğa qaraylay jayılğan bieler. Qatarlastıra kergen kerme qosaq arqanğa eki-ekiden ayqastırıp qosaqtağan salqa qosaq qoy. Künde tüste, keşke eki uaq küle söylep birin-biri äzildep qoy sauğan qız-kelinşekter. Keşki sauınnan soñ, qoy-qozı jamırap, siır möñiregen azan-qazan auıl keşi. Keşki qoy aldına şığıp, äzil äñgimeleri jarasqan qız-bozbala – bäri-bäri jaylau sänin jarastırıp-aq kelistirip twr.

Otamalı

Mal baqqanğa bitedi.

Halıq maqalı.

Bizdiñ ata-babamız ejelden mal baqqan el. Maldı jazda jayıp, küzde otarlatıp, qısta jeytin jem-şöbin jazdan bastap, küzde qamdap alatın. «Jatar orın – jarım qwrsaq» dep qısta jatar ornın jaylap, jılı qora, jılı üyşikpen qamtamasız etedi. «Mal tölden ösedi» demekşi, küzde küyek alıp, ana maldıñ tolıqtay iştenuin öte qadağalağan. Öytkeni mal «otamalı» ötkensoñ töldemese, otamalı öte qauipti. Otamalı kökek aynıñ onında kirip, on besinde şığatın erekşe amal. Halqımız «otamalı jaqsılığına baqsa, ot alğanşa, jamandığına baqsa, oyılğan jwt otap-bwtap malşı auılın taqırğa otırğızıp ketedi» dep odan saqtanğan. Malşılar ana malın otamalı ötken soñ, töldeuge küyekti säykestirip alatın. Küyek bite maldı kündiz jayıp, tünde küzetip dwrıs töldetip, är töldi uızına toyğızıp, ayaqtandıradı. Uızğa toyğan töl tez ottığadı. Ol töl kögende twrıp-aq twsında baylanğan kerme jiptegi şöpten jep, tez şiraydı. Enesimen erip eki-üş ay jayılğanda qwyırıqtanadı. Mwnday töl jazğı sauında enesinen bölinip sauuğa jaqsı tözedi. Otamalını wyımdastırğan malşı tölin osılay ösiredi. Mine jaylauda qoy-qozı auıl bolıp qonğan el.

Aqirimşik süzu

Qazaq halqı bes tülik maldıñ sütinen san türli tağamnıñ türin jasağan. Qoy-eşki, siırdan sauılğan bir qazan sütti üş pwt oşaqqa asıp, süttiñ tübin küygizbeu üşin astına siırdıñ aq japasın birkelki qalap ottı bäseñ jağıp pisiredi. Süt köbiktenip tasuğa tayap qaynağan şaqta eki şömiş qatıq ayran qwyıp iritedi. Süt irigen soñ, tağı da bir bwrq etkizip qaynatıp jiberedi. Sodan qazandı oşaqtan tüsirip aladı. Qazannnıñ üstine jan-jağı bir-bir kezden tört bwrış toqılğan aqşi «şıttanıp» qoyadı da jentek-jentek irip jürgen aqirimşikti şömişpen şıptağa qwyıp süzedi. Aqirimşiktiñ swyıq sarısuın öti tolğandar jılıday işip, ötin şayatın emdik qasieti bar. Jäne bwl aqirimşiktiñ sarısuın irkit piskende şım-şım bolğızıp sabağa qwyadı. Ol irkitti swyıltıp maydıñ tez oralıp tüsine kömektesedi. Sondıqtan, irkit pisuden bwrın aqirimşik süzedi. Aqirimşik te adam ağzasına paydalı därumender köp. Aqirimşikti adamdar köptep kerektenedi. Dastarqannıñ sänin keltiretin aytulı tağam.

İrkit jiyu

Qazaq halqı bes tüli maldıñ sütinen san türli tağamnıñ türin jasağan. Jazda jaylauğa qoy auıl, qozı auıl bolıp qona salısımen saulıq qoy-eşkini kerme-şalma(ilme) qosaqtarğa qosaqtap, künine eki uaq sauadı. Siırdıñ bwzauın jelilep baylap, onı da eki uaq sauadı. Jaz ayları malşaruaşılığındağı halıqtıñ nağız kiris ayı. Qoy, eşki, siırdan sauılğan süttiñ bir uaqqısın ülken qara qazandı toltırıp asıp, tört ayaqtı şarbaq oşaqqa tezekti qalap, süttiñ tübiniñ küyip ketpeuin qadağalap ottı bir qalıptı bäseñ jağıp pisiredi. Süt köbiktenip pisken soñ, qazandı tüsirip, süttiñ qaynağan tempisi qaytıp, suıp, qanjılım boluğa tayağanda qatıq ayrannan şamalı wyıtqı qwyıp, jılı jauıp wyıtadı. Jılı jabılğan süt eki sağatta wyidı. Qatıq ayrandı qalıñ tüptesin dep sabağa qotaradı. Bir uaqqı sütti şikidey wytıp qwyadı. Sonımen qara saba üş künde irkildep toladı. Mwnı «irkit jiyu» deydi.

Saba pisu

Qazaq halqı asqan wyımşıl halıq. Qanday bir mausımdıq, aptalıq, täuiliktik, keyde birer sağattıq şaruanı da birigip atqaradı. Ädette üy iesi tañerteñ  twrıp, süzuli dayın twrğan aqirimşiktiñ sarı suın ısıtıp şım-şım qalıpqa keltirip sabağa qwyıp, irkitti pise bastaydı. Sabanıñ kürpildep pisilgen dauısı şığa körşi auıl üydiñ qız-kelinşekteri jügirip kelip, jinaladı. Sabanı qoldarı talğanşa alqın-jwlqın bir-bir dem kezek-kezek pisedi. İrkit demalmay tolqın-tolqın kürpildep astañ-kesteñ aralasqan soñ, babında twrğan iritke ilezde oralıp may tüse qaladı. Tüski qoydıñ sauını bolmay-aq irkittiñ mayın alıp, jer oşaqqa tayqazandı asıp, irkitti qazanğa asa toltırmay sabadan qotaradı. Jer oşaqqa qwrt qaynatu üşin qi-tezekti toltırıp jağadı. Qwrt qaynap, qwrt köbigi tarqağanşa wzın saptı ağaş şömişpen sapırıp otıradı. Qazandağı qwrt sualıp ortalay bastağanda şelektegi irkitten eselep qwyıp otırıp qaynatadı. Jer oşaqtı ottıñ qızuı jaqın asılğan qazanğa döp tiedi de qwrt ilezde bwrqıl-sarqıl qaynap, qoyılğan soñ, qoydıñ jüninen iirip, qoldan toqılğan qaraala qaptıñ eki qwlaq bauınan belağaş ötkizip, berik ağaşqa ilip mıqtap baylaydı. Qaptıñ auzın kergiş ağaşpen kerip qoyıp, qwrttı qaynap twrğan tebinin ğana bäseñdetip, ıstıqtay qapqa qotaradı. Istıq qwrt tez süziledi. Sorğıp twrğan qaptı keşke qaray taspen bastırıp qoyadı. Süzgen qwrt odan sayın sorğıp, tañerteñ jayuğa dayın twradı.

Qwrt jasap jayu

Sorğığan qwrttı qabımen taqtaydıñ üstine qoyıp, şetinen jiñişke jippen tilip-tilip tört bwrış nemese üş bwrıştap jarıp sändep jasaydı. Jasalğan qwrttı jaypaq tabaq, astauşalarmen tasıp, kiiz üydiñ mañdayşasına eki jaqtauın swğındırıp jasağan öreniñ üstine öreşe şidi jazıp, onıñ üstine qwrttı  jayıp keptiremiz. Qwrttıñ wsağınan döñgelek jasaydı. Tobarsıp kepken döñgelekti jipke tizip är balağa arnap kerege basına nemese aşanıñ basına ilip qoyıp keptiredi. Mausımda är üy ber-eki qap qwrt, bir-eki qarın sarı may alıp, qıstay jeydi. Qazaq batırlarınıñ jorıqqa attanıp, kün-tün qatıp sabılğanda azıq bolğan altı malta osı qwrt. Qwrt osılay dayındaladı.

Qızıl jarma

El jaylaudan köşuge tayağanda soñı pisken, eki-üş retki irkitti arnaulı «qızıl jarma» jasauğa arnaydı. Öytkeni, qızıl jarma jasau üşin qaynatqan qwrtqa bwrın irkitke ese qwyıp qaynatqan bolsa, qızıl jarma jasau üşin şelek-şelek sütten ese qwyıp qaynatadı. Sonda süt qwyıp qaynatqan qwrt aq öñdi emes, qızıl öñdi bolıp şığadı. Onı da qapqa süzip sorğığan soñ, wsaqtap jaymaydı, kesek-kesek opırıp qoya saladı. Ol jwmsaq «qızıl jarma» boladı. Bwl qızıl jarma qattı bolıp keppeydi. Qızıl jarmanı sol üydiñ qart adamdarı, ata-enesi jeydi. Sol üşin arnaulı jasaladı. Mine, «qızıl jarmanıñ» jasalu täsili osınday.

Qwrt qatıq

Qwrt qatıq sabağa pisken irkitti qazanğa qwyıp, qwrtşa qaynatıp, qoyılğan soñ, qwrt süzetin qapqa qwyıp süzedi. Süzilgen qwrttı twzdap, erteden ürlep keptirip qoyğan serkeniñ qarnına salıp qoyadı. Qarındağı qatıqtı da örege nemese taqtay ağaştıñ üstine qoyıp, dalağa keptiredi. Qarınnıñ sırtı tobarsığan sayın, süt pisirip, azdap twz salıp qarındağı qatıqqa qwyıp, qatıqtı opırılıp qaludan saqtap, sütpen qatıqtı ezip, sütti qatıqqa siñiredi. Bwl qarındağı qatıq jöbi-şökim adam kötere almaytın kölemdi, salmaqtı boladı. Qatıqtı köjege, sorpağa qosıp işedi.

Ayran qatıq

Ayran qatıq degenimiz – sütti pisirip alıp, qatıqqıp wyıtqan ayrandı qapqa qwyıp süzedi. Süzilgen ayrandı twzdap ürlep keptirgen eşkiniñ, serkeniñ qarnına saladı. Bwl qatıqqa da qarın tobarsığan kezde süt pisirip, twz salıp qatıqqa uaq-uaq qwyıp keptiredi. Mwnı «ayran qatıq» deydi. «Süzbe» dep te ataydı. Bwl qatıqtı köjege, sorpağa ezip, qosıp işedi. Qatıqtıñ asa qajet twsı naurız köjeniñ kezi. Qatıq naurız köjeniñ qwramdas bir böligi bolıp esepteledi. Densaulıqqa öte paydalı.

Ejigey qızıl irimşik

Qoy, eşki, siırdan sauılğan bir qazan sütti asıp, ottı jağıp, süttiñ tübin küygizbey pisiredi. Süt pisip, köbirşip tasi bastağanda qatıq ayrannan eki şömişti qwyıp aralastırıp iritedi. İrigen süttiñ astına ottı jağıp, qaynatasıñ kep, qaynatasıñ. Bwl ejgey irimşik qaynay salıp, aq pıştaq twrğanda da salıp alıp, işip-jey beruge boladı. Öytkeni, bwl süt pisken soñ, iritilgen irimşik. Mwnı da qaynap, sarısuı sualıp qızarğan soñ, qazandı tüsirip, suığan soñ, salıp alıp keptiresiñ. Jeseñ, tañdayıñnan dämi ketpeytin jentke qosuğa özgeniñ dämi bwğan jetpeytin, erekşe dämdi tağam. Ejigey qızıl irimşik osılay jasaladı.

Mäyek – qızıl irimşik

Qazaq halqı bes tülik maldıñ deminen basqanıñ bärin qajetke jaratqan. Etin-sütin tamaqqa, jünin-terisin kiimge, qi-tezegin otınğa paydalanğan. Töldegen kezde uızğa bögip ölgen qozı-laq, bwzaudıñ mäyegin juıp, tazalap ağaş şelekke salıp qwrt, ayran, qatıq qosıp aşıtıp qoyadı. Eşki- qoy, siırdan sauğan bir qazan sütti asıp, astına ottı azdap jağıp, süt qanjılımnan şım-şımğa tayağanda älgi aşıp twrğan aşımıl mäyekti sütke salıp aralastıradı. Ottı söndirip, qazandağı sütti jılı jauıp orap, bürkep qoyadı. Biraz mölşer twrğan soñ, süti qatıq bolıp wyidı. Qazandağı wyığan süttiñ betin aşıp, törtke tilip ağaş bwlğauış qalaqşanı qazannıñ tübine qaray jügirtip qoyıp, ottı qayta jağadı. Ot janğan soñ wyığan süttiñ tilgen jerinen sarısuı bwrqıldap qaynaydı. Onı qaynatasıñ kep, qaynatasıñ. Bir şama qaynap, qızarıp pisip dämdenedi. Jeseñ, balday dämdi boladı. Sarısuı sualğan soñ, ottan tüsirip qazannan salıp alıp tastaydı da keptirip te jey beresiñ, mäyekpen qaynatqan qızıl irimşik osılay jasaladı.

(Jalğası bar)

Egeuhan Mwqamädiqızı

Abai.kz

9 pikir