Ádeby syilyqtar – jazushy enbegining baghalanyp qana qoymay, onyng shygharmashylyghyn jana biyikterge kóteretin manyzdy mәdeny qúbylys. Ásirese Amerika Qúrama Shtattarynda әdeby marapattar әdeby ýderisting ajyramas bóligine ainalghan. Búl syilyqtar avtorlargha qarjylay qoldau kórsetumen birge, olardyng kitaptaryn milliondaghan oqyrmangha tanytady. Býginde AQSh-taghy birqatar әdeby syilyqtar әlemdik dengeydegi bedelge iye. Solardyng eng tanymaldaryna toqtalayyq.

Pulitser syilyghy

Amerikadaghy eng әigili әdeby marapattardyng biri – Pulitser syilyghy (Pulitzer Prize). Ol 1917 jyldan beri tabystalyp keledi. Syilyqtyng negizin qalaghan – amerikalyq baspager әri jurnalist Djozef Pulitser.

Pulitser syilyghy әdebiyetten bólek jurnalistika, muzyka jәne drama salalaryn da qamtidy. Ádebiyet boyynsha kórkem shygharma, poeziya, ómirbayan, tarih jәne jalpy publisistika atalymdary bar.

Búl marapatty alghan jazushylardyng qatarynda Ernest Heminguey, Tony Morrison, Djon Apdayk, Kolson Uaythed sekildi әigili qalamgerler bar. Kóptegen әdebiyet synshylary Pulitserdi AQSh әdebiyetindegi eng joghary marapattardyng biri dep esepteydi.

Últtyq kitap syilyghy

Últtyq kitap syilyghy (National Book Award) – Amerika әdebiyetindegi eng bedeldi marapattardyng biri. Ol 1950 jyldan beri berilip keledi.

Búl syilyqtyng ereksheligi – tek amerikalyq avtorlardyng shygharmalaryna tabystalady. Jyl sayyn kórkem әdebiyet, poeziya, derekti proza, audarma әdebiyet jәne jastar әdebiyeti atalymdary boyynsha jenimpazdar anyqtalady.

Últtyq kitap syilyghy kóptegen jana esimderding tanyluyna jol ashty. Ádeby ortada búl marapat jazushynyng kәsiby bedelin aitarlyqtay arttyrady.

Últtyq synshylar shenberi syilyghy

1974 jyly qúrylghan Últtyq kitap synshylary shenberi syilyghy (National Book Critics Circle Award) әdeby synshylardyng tandauy arqyly anyqtalady.

Búl syilyqtyng ereksheligi – jenimpazdardy jazushylar ghana emes, kәsiby әdebiyettanushylar men synshylar anyqtaydy. Sondyqtan kóptegen avtorlar búl marapatty әdeby qauymdastyqtyng erekshe baghasy retinde qabyldaydy.

PEN/Faulkner syilyghy

Amerikanyng eng bedeldi kórkem әdebiyet marapattarynyng biri – PEN/Faulkner Award for Fiction.

Syilyq atauy әigili amerikalyq jazushy Uiliyam Folknerding qúrmetine qoyylghan. Ol kórkem prozada erekshe jetistikke jetken avtorlargha beriledi. Jenimpazdardy kәsiby jazushylardan qúralghan qazylar alqasy anyqtaydy.

Búl marapattyng bedeli sonshalyq, kóptegen әdebiyetshiler ony Pulitsermen teng dәrejede baghalaydy.

Últtyq gumanitarlyq medali

Búl marapat taza әdeby syilyq bolmasa da, әdebiyet pen gumanitarlyq ghylymdargha erekshe ýles qosqan túlghalargha beriledi.

Últtyq gumanitarlyq medalidy (National Humanities Medal) AQSh Preziydenti tapsyrady. Ony alghandardyng arasynda belgili jazushylar, tarihshylar, әdebiyettanushylar jәne mәdeniyet qayratkerleri bar.

Uayting syilyghy

Whiting Awards – jas әri bolashaghynan zor ýmit kýttiretin jazushylargha beriletin bedeldi marapat.

1985 jyldan beri tabystalyp kele jatqan búl syilyq әdebiyet әlemindegi jana talanttardy qoldaugha baghyttalghan. Kóptegen tanymal amerikalyq jazushylar alghashqy iri jetistikterining biri retinde dәl osy marapatty alghan.

Ádeby әlemdegi yqpaly

Amerikadaghy әdeby syilyqtardyng ereksheligi – olardyng naryqqa da, әdeby ortagha da yqpaly zor. Belgili bir marapatqa ie bolghan kitaptardyng satylymy birneshe ese ósedi. Keybir shygharmalar keyin kinogha nemese telehikayagha ainalyp jatady.

Sonymen qatar búl syilyqtar әdeby ýrdistegi jana baghyttardy aiqyndap, qoghamdaghy manyzdy mәselelerdi kóteretin shygharmalardy algha shygharady. Qazirgi tanda AQSh-taghy әdeby marapattar tek últtyq dengeyde ghana emes, halyqaralyq әdeby kenistikte de ýlken yqpalgha iye.

Sonymen:

Amerikadaghy әdeby syilyqtar – jay ghana marapat emes, últtyq mәdeniyetting manyzdy instituty. Pulitser, Últtyq kitap syilyghy, PEN/Faulkner jәne basqa da bedeldi marapattar jazushylardyng shygharmashylyq jolyna serpin berip, әdebiyetting damuyna yqpal etip keledi. Sondyqtan búl syilyqtar qazirgi әdeby әlemdegi sapa men kәsiby sheberlikting manyzdy ólshemderining biri sanalady.

Dýisenәli Álimaqyn