Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5941. Qaytıs bolğandar — 44
Ädebiet 1951 2 pikir 4 Säuir, 2020 sağat 13:00

Koronavirus (äñgime)

Akademik Qaltay Qarabalin ayaq astnınan auırıp qaldı. Ol köp şäkirt tärbielegen belgili mikrobiolog edi. Dene qızuı köterilip, boyı auır tarttı. Tamaq jwtuı qiındadı. Toqsanğa kelgen jası bar.

Kempiri jedel-järdem şaqırdı. Därigerler keldi de Qaltaydıñ ıstığın ölşedi.  Istığı 38-den astı. Bwl därigerlerdi ayaq astınan äbigerge tüsirdi. 5-10 minut ötpey Tötenşe jağday qızmetkerleri de kelip jetti. Dezinfekciya jasaldı. Bäriniñ betterinde maska bar. Şwğıl türde qan alıp, «tergey» bastadı.

-Üyge kim keldi, kim ketti? Şetelge barıp kelgen eşkim joq pa?

Swraq üstine swraq qoyılıp jatır.

-Şıraqtarım, qorıqpañdar, meniñ özim de därigermin, anginam bar edi. Sol ğoy ıstığımdı kötergen, - dedi Qaltay däriger men Tötenşe jağday qızmetkerlerine. – Nemenege qaru asınıp jürsiñder? Bwl sender oylağan koronavirus emes...

-Sonda ne?

-Bwl iriñdi angina. Kempirdiñ ayqayına qaramay toñazıtqıştan alıp ayran işip edim. Özime de obal joq. Basqa tük te emes.

-Joq, akademik bolsañız, akademik şığarsız. Sizdiñ zamanıñız da, ğılımıñız da ötken. Mine, bizdiñ qolımızda jaña indettiñ belgileri turalı aqparat twr. Sol boyınşa sizdiñ indet – koronavirus. Karantinge jabamız.

- Endi ne isteyin? Juınıp şayınatın zattarımdı alayın...

Qaltay ornınan twrıp sömkesin ıñğaylay bastadı.

-Eşteñe almaysızdar. Bäri auruhanada beriledi.

-Aynalayındar-au, men mikrobiologpın. Endi aytuga da bolar. Bayağıda Araldağı «Barsa-kelmeste» bakteriologiyalıq zerthananı basqarğanmın.

-Biz ondaydı bilmeymiz. Estigen joqpız, - dedi beti jılt-jılt etken, közildirikti, ineliktey, qatpa qara jigit. - Üyiñiz küzetke alınadı, qorıqpañız. Qaqpañızğa  eşkim eki metr de jaqınday almaydı.

-Äueli tekserip alıp, auruğa diagnoz qoymaysıñdar ma? Osılay aparıp qoyday toğıta beresiñder me?

-Qatal bolmasaq eşkim bağınbay jatır. İndet tarap ketse, halqımız opatqa wşıraydı. Osını da bilmeysiz be?

-Bilem ğoy, sodan soñ aytıp jatırmın.  Şwğıl analiz jasamaysıñdar ma? Sonda bäri belgili bolıp şığa keledi.

-Onday jedel-zertteu qwraldarı joq bolıp twr.

Kempir men şal jedel-järdemge otırğızıldı. Ekeuin qala sırtındağı jedel jasaqtalğan aurhanağa aldı da ketti.

«Aydalada aq otau, auzı mwrnı joq otau» degendey oqşau jerdegi eski bala baqşa üyi auruhana eken. Güljahan kempiri ekeui bir bölmede bolarmız dep oylağan. Biraq olay bolmadı.

-Tärtiptiñ atı  - tärtip, - dedi däriger. – Bölek-bölek jatasızdar.

-Kempirimsiz...

-Oğan qam jemeñiz, arnayı kiimi bar medbike boladı.

Jwpını auruhana bolğanımen jağdayı oylastırılğan eken. Tamaq ta, susın da berilip jatır. Endi tek şıdam kerek.

Ertesine tüs aua test qorıtındısı şığarıldı. Qanı taza, kempiri de din aman.

Ekpe jasalıp, tañqwray salınğan şäy işkennen keyin Qaltaydıñ jağdayı kürt tüzeldi. Qinalğanı kempirinsiz uaqıt ötpeydi. Teledidarğa şwqşiıp,küni boyı aqparat köredi de otıradı, arasında koncert tıñdaydı.

-Testileriñ sätti boldı, endi üyge aparmaysıñdar ma? Tım bolmasa masqa tağıp üyimniñ aulasında jüremin ğoy.

-Qaltay Qarabalinoviç, - dedi qatpa qara jigit. – Jön swraspappız da. Atı jönim – Nwrlan Qayratwlı. – Bäri sizder üşin jasalıp jatır ğoy. Jası kelgen adamdarğa öte qauipti körinedi. Ataqtı adam ekensiz, tüsinersiz. Eşqanday kömek jasay almaymız.

-Nege?

-Tärtip boyınşa, karantin jariyalanğan kezde sizdi üyiñizge qaytara almaymız. Nede bolsa on tört kün karantinde bolasız. Üş kün sayın test tapsırasız. Bäri dwrıs bolsa üyleriñizge jetkizip salamız.

Akademik Qaltay Qarabalin bwl jağdaydı tüsinedi. Sondıqtan da alğaşqıday reniş tanıtpaydı. Onıñ üstine teledidardan Prezidenttiñ sözin tıñdadı. Jasalıp jatqan şaralarğa köñili toldı. «Esimi älemge tanılğan sayasatker ğoy. İndettiñ aldın alıp jatır. Köp jwrt tüsinbegendikten pendeşilik söz aytadı. Äytpese halıq qoyday qırılmay ma? Är zamannıñ öz auruı boladı. Jolı bolsın azamattıñ. Bayağıda äkesin tanuşı edim. Ornıqtı, tau qozğalsa qozğalmaytın minezi bar, salmaqtı, saliqalı jigit edi. Bwl da äkesine tarta tuıptı. Oza da twğan. Öytpese halıq qoldap dauıs berer me edi?!».

Osınday oylarmen jatqanda tağı da Allanıñ bir küni attı. Jaqsı wyıqtadı, tınığıp twrdı. Tüs äletinde därigermen birge Nwrlan Qayratwlı keldi. Ekeui de skafandr kigendey. Dezinfekciya kiimderi, ülken közildirikteri bar. Olar äldebir ğarıştan kelgen adam sekildi körinedi.

Qaltay ekeuine qarap jımiya küldi.

-Mağan da osınday kombinezon kigizip qoymaysıñdar ma? Sonda bap kelisetin edik.

-Qaltay ağa, külki ömir vitamini desedi. Bwğan quanbasaq renjimeymiz. Bäri saqtıq şaraları. Sizge ötiniş ayta keldik. Halıqtıñ birazı bwl indettiñ auırlığın äli de sezinbey otır. «Qayter deysiñ, üyrengen twmau emes pe» dep, beyjay qaraydı. Siz sekildi auzı dualı adamdardıñ sözi kerek-aq.

Qalam men qağaz äkelip beremiz. Halıqqa toqtau söz aytuıñızdı swraymız. Gazetke jariyalaymız. Äleumettik jelige qoyamız.

Bwl sözderdi akademik jılı qabıldadı. Tärtip bolmasa indet indep ketedi. Halıqqa onıñ zardaptarı jöninde maman retinde, aqsaqal ağa retinde söz arnağanı dwrıs ta  bolar.

Qalam men qağazğa biraz şwqşiıp, sözin neden bastarın bilmey otırdı. «Bismilläh», dep bastadı. Sonan soñ, aq qağazğa öz oyın marjanday etip jazdı. Jas kezinde mektepte «körkem jazu» degen sabaq bolğan. Sondıqtan da jazuı kalligrafiyalıq deñgeyde, äri äripteri marjanday tizilip jazılıp jattı.

«Ömir sürgim keledi»  dep bastadı akademik. - Adamzat, adamzat bolğalı wzaq ömir sürgisi keledi. «Qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan» zamandı izdedi.

Adam ata men Haua anadan jaralğan wrpaqtar bärine de qol jetkizdi. Ğılım men tehnikanı damıttı.

Ömir jaqsarğan sayın adamnıñ nieti özgerdi, älemdi jaulap aludı añsadı. Adamzatqa üstemdik qwrğısı keldi. Biraq, soğıstıñ öz zañı bar, ömirdiñ de öz zañı bar.

Adamzat sonau köne däuirlerden beri qanşa ma qırğındı kördi, «oba», «süzek», «tırısqaq» taradı. Halıq qırılıp jattı. Bizdiñ  halqımız da, sol qırğınnan ötti, tarihtan köşip kete jazdadı.

Ekinşi düniejüzilik soğıs adamzattı oysırattı, faşizm obadan da auır indet eken. Jiırma million adam opat boldı. Bwl qazirgi Qazaqstannıñ halqınan da köp. Twtas bir el joğaldı dey ber. Oylanıñızdar...

Japoniyanıñ Hirosima men Nagasaki qalalarına yadrolıq bomba tastaldı. Orasan, ğalamat küş adam üşin emes, adamzattı qwrtu üşin jasaldı.

YAdrolıq atom bombasınıñ astında qalğan eki qalanı da kördim. Tas balqığan, adamnıñ denesi tasqa süret bolıp tüsip qalğanın kördim.

Sadoka degen qız bala turalı äñgime estidim. Ol yadrolıq sınaqqa qarsı ündeu aytıp, özenge qağazdan qayıq jasap jiberipti. Onda «yadrolıq sınaqtı toqtatıñızdar» degen jazular bolğan. Biraq qarşaday qızdıñ jürek lüpilin Adam estimedi.

Meniñ ömir sürgim keledi. Keñester odağı twsında Semeyimiz yadrolıq sınaq alañına aynaldı. Tiri tabiğat, tiri qazaq sınaq nışanı boldı.

Bwl näubet saldarları wmıtıla ma? Keñester odağı qırıq jıl işinde ata-jwrt Semeyde 473 yadrolıq sınaq jürgizdi. Onıñ 90-nı auada, 26-sı jer üstinde, 374-i jer astında jarıldı. Bilip qoyıñızdar. Osı jerde himiyalıq qospaları bar 175 jarılıs jasaldı. Olardıñ 44-niñ on tonnadan astam zaryadı boldı.

1964-1989 jıldarı Semey poligonında jer astında qosımşa 352 yadrolıq sınaq jasaldı. Olardıñ ortaq quatı - 50 megatonnanı qwradı.

Radioaktivti qaldıqtar 304 mıñ şarşı şaqırım jerge jayıldı. Sonda sınaq astında  1,7 million adam qaldı.

Radioaktivti säulelerdiñ kesirinen balalardıñ ölimi on esege deyin östi. Mwtant balalar ömirge keldi. Jer jaramsız bolıp qaldı. Ol wlttıq qasiretke wlastı. Oylanıñızdar...

Meniñ ömir sürgim keledi. Keñester odağı men AQŞ älemdik bilik üşin taytalastı. Ol az bolğanday adamdı jappay qırıp-joyatın bakteriologiyalıq qaru jasala bastadı. Oğan milliardtağan qarjı bölindi. Älemde mıñdağan bakteriologiyalıq, mikrobiologiyalıq ğılımi-zertteu instituttarı men zerthanaları jwmıs isteydi.

Men de sonday zerthanalardıñ birinde jwmıs istedim. Bwl qorğanu üşin qajet degen sayasi dogma sanağa siñdi. Sondıqtan da bakteriologiyalıq qaruğa qarsı vakcina jasau qolğa alındı. Ol üşin bakteriya qoldan ösirildi. Biz mwnı adamzat üşin qajet dep wqtıq. Bwl bizdiñ elimizde de bar.

Meniñ ömir sürgim keledi. Qıtayda payda bolğan koronavirus ta jay jarğanattardan taramağanın sezemin. Uhan qalasında eki iri bakteriologiyalıq zertteu ortalığı bar desedi. Sınaq kezinde  virus kezdeysoq «bostandıqqa» şıqqan bolar. Ştamm virustarın jarğanattar ilip äketken şığar. Biz sanasız jarğanattar emespiz ğoy. A-d-a-m-d-a-r-m-ı-z!

Koronavirus – jay twmau emes. Ol – indet. Sondıqtan da memleketimizdiñ basşıları, Ükimetimiz aytıp jatqan şaralardı zerdede wstayıq. Bwl erikkenniñ ermegi emes, bäri halıq qamı. Koronavirus adamzattı jwtıp qoyğısı keledi...

Meniñ ömir sürgim keledi. Jılandar tabiğattı tilimen sezedi, jemtigin tilimen sezinedi. Onıñ bärin iis arqılı qabıldaydı. Keyde olar iis sezu qabiletinen ayırılıp qaladı eken. Onda jılan öz qwyrıyğın özi jep, twnşığıp öletin körinedi. Biz sonday küyge tap bolmayıq. Qauipti indetti birigip qana jeñe alamız.Üyde otıru qamalu emes. Sanañ bos, qolıñ bos, oqı, jaz, bilimiñdi jetildir, balañdı, nemereleriñdi tärbiele, ata-anañdı küt.

Meniñ ömir sürgim keledi.

Akademik Qaltay Qarabalin».

Nwrlan Qayratwlı jürekten şıqqan sözdi erekşe sezimmen oqıdı.

-Qaltay ata, osınday söz jetpey twr edi, - dedi Nwrlan.- Qwşaqtayın desem, jağdayımız mınau. Söziñiz halıqqa jeter, komp'yuterge tergizip, pikiriñizdi wlttıq gazetke jiberuge rwqsat etiñiz, äleumettik jelige salayıq.

Akademik Qaltay Qarabalin bir ülken is bitirgendey keruetine jattı. Smartfonın qosıp kempirimen, Nwr-Swltan qalasındağı qızımen, wlımen  söylesti. Nemeresi men şöberesiniñ atalağan dauısın estidi. Bir rahat küyge bölendi.

On tört kün de öte şıqtı. Qaltay Qarabalin kempiri ekeui üyine keldi. Biraq qaqpa aldına kelgende qwlağına türpidey tigen söz estidi. Körşiler masqa tağıp alıp, qaqpa aldında ayğaylap twr.

-Karantin uaqıtı bitken joq, nege äkeldiñder? İndeti jwğadı.

-Akademik qoy, tanıstarı köp, solar kömektesken şığar?

-Erteñ birdeñege wşırasaq osı şal kinäli.

-Balası Astanada ülken qızmet isteydi desedi. Olarğa bäri bir. Küzetti almañdar. Düken aralap keter. Şal äli tıñ, jürisi şiraq...

Akademik Qaltay Qarabalinniñ öñi qarayıp ketti. Qwlağın japtı.

-Adamnıñ sözi koronavirusten de auır eken ğoy,- dep kübirley berdi.

Qaltay ömirge ğaşıq. Onıñ ömir sürgisi keledi...

Al Sizdiñ şe?...

Uälihan Qalijanov

Abai.kz

2 pikir