Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8969. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Birtuar 1767 12 pikir 7 Säuir, 2020 sağat 13:48

Şoqan turalı birer söz

W twlğanıñ 185 jıldığına arnaladı

Avtor.

Şoqan turalı zertteuler jetkilikti, bizden äldeqayda artıq ğalım-jazuşılar, osı erekşe twlğağa özderiniñ köptegen şığarmaların arnağan. Degenmen, wlı ğalımımız mäñgilik ornın tapqan Altınemel öñiriniñ tuması bolğandıqtan özime belgili birer jaytpen oqırmanmen bölise ketsem, artıq bolmas degen oydamın. Bwğan türtki bolğan, «Jaqsınıñ artınan söz eredi» dep atam qazaqtıñ aytqanınday, keyingi kezde Şoqan turalı köptegen, zerttelgen-zerttelmegeni bar, daqpırttı-dañqı mol, qauesetti-jelsözderdiñ köbeyip ketkendigi desem boladı. Äsirese, äleumettik jelilerde «Şoqan 1865 jılı ölmegen eken... 1875 jılı Amerikadağı äldebir gazette habarlama bar eken... Orıs äskeri biligi Şoqandı qoyğan soñ, basına küzet qoyıp, eşkimdi jolatpay twrğan eken... Şoqan şonjar twqımı, kökirek auruımen auıruı mümkin emes... t.b.» degen siyaqtı sözder tipti köbeydi.

Eriksizden, sonda qalay bolğanı degen oyğa qalasıñ!

Sirä, wlılardıñ artınan qanday da bolsın söz ilespey qalmaytını şındıq! Bwl, mümkin, qart tarihtıñ, eldiñ öz wlıların eşqaşanda wmıtpaytındığınan da şığar!

Altın Emel elinde bwrınnan jetken mınanday söz saqtalğan: «Ötken ğasırdıñ bas kezinde «Köşen Toğandağı» Şoqan swltannıñ basına qoyğan eskertkiş tasın ekige bölip, qol diirmen jasamaq bolğan bir pereselen orıstıñ basına tastı şauıp otırğanda wşqın tiip, közi şığıp, üyine äreñ jetip, auırıp jatıp qalıp, sodan ölgen. Odan qorıqqan artındağı üy-işi, tuıstarı, «proklyatıy kamen', mesto» dep atağan desedi. Keyinirek, uaqıt ötken sayın, taspen qosa beyiti de qwlap, jer bolıp ketken eken. Alasapıran zamanda oğan qaraytın eşkimniñ de mümkindigi bolmağan da.... (sol vandalizmniñ tastağı şabılğan ornı qazir de naq körinedi). Bwl jerde şındıq üşin ayta ketelik, orıs ökimeti Tezek Töreniñ wlı Batırhannan «Şoqannıñ qwlap qalğan mazarın tüzetip, jöndeudi» swrağanda, «qarajatımız jetispeydi» degen jauap alğanı turalı arhivtik qwjat bar (balanıñ bäri ataqtı, wlı äkesine tarta bermes).

Sonımen, aytsa aytqanday, sonau 1950 jıldarı da «Şoqannıñ süyegi qayda eken? Altın Emelde degen bos söz eken? Balasınıñ süyegin Tezek Töre estirtken soñ, Şıñğıs swltan, kelini Aysaramen birge Şoqan qazasınan keyin, alıp ketipti-mıs», degen sekildi äñgimeler örbise kerek...

Tarihi qwjattarğa jüginelik. 1865-şi jıldıñ 14 aqpanında Şoqannıñ Tezek auılınan general G. Kolpakovskiyge jazğan hatında osı öñirdegi jalpı jağdaydı, Qıtaylıqtardıñ Tezek Törege jazğan hattarın jäne ol turalı jazğandarın audarıp, bayanday ketkeni anıq. Oğan qosımşa Şoqannıñ general-gubernatordan därigerlik kömek swrağanı jäne äkesine de hat jazıp, halınıñ müşkil ekeni turalı aytqanı da şındıq.

...Orıs ğalımı A. Geynstiñ 1865 jılğı kündeliginde Altın Emeldegi Tezektiñ auılında bolğandığı bılay keltirilgen:

«31 qırküyek. Bügin tañerteñ bizge Alban ruınıñ swltanı Tezek keldi. Ol – Wlı Jüz işinde öte ıqpaldı adam. Ol polkovnik mundirinde boldı. Tezek wzın boylı emes. Onıñ jaltıldağan ötkir közi üy işin keze qarap otırdı. Özi tez, äri aqılmen bayıptay söyleydi. Biz Tezekti birge tamaqtanuğa şaqırdıq.

1 qazan. Tañerteñ Tezekke bardıq. Ol öz auılımen küzdeude otır. Onıñ qıstauı küzdeuinen otız şaqırımday qaşıqtıqta. Swltannıñ auılı Altın Emeldiñ asuınan onşa alısta emes, bir qolat añğardağı bwlaqtıñ basında. Tau sol aradan birden bastaladı.

Altın Emelde eki asu bar: bireui qazir qasında Tezek otırğanı Jaman Altın Emel; ekinşisi soltüstik-şığıstau jatqan Jaqsı Altın Emel, aldıñğısınan jolı jaqsılau.

Swltan ordasınıñ jaqın mañına bizge arnap üy tigilipti. Köp keşikpey Tezek keldi. Kişkene küttik te biz onıñ üyine bettedik. Onıñ üy-işi özge de auqattı qazaqtardıñ üyinen erekşelenbeydi. Tek kerege basına ilip qoyğan san türli qarular bar. Mwnda Tulada jasalğan qosauız mıltıq, oqpanı kümispen küptelgen öte köne ştucer, qisıq qılış, jebe tolı qoramsağımen sadaq jäne eki aybalta iluli twrdı. Men barlıq qarudı qarap şıqtım. Aybalta öte jaqsı jasalğan.

Kiiz üyde bizdi Tezektiñ bäybişesi qarsı aldı, onıñ tört äyeli bar. Bäybişeniñ qasında ädemi, biraq beti wypalanıñqırağan qızı jäne sarı qıtay şapanın kigen bet auzı satpaqtau wlı otırdı. Aman-saulıq swrasqan soñ, Tezektiñ qarındası Şoqan Uälihanovtıñ jesiriniñ üyine kirdik. Biz oğan küyeuiniñ erte ketkendigine öte ökinetinimizdi, tiri bolsa aqılımen jäne mälimetterimen, bizge asa paydalı bolatındığın aytıp, şın jürekten köñil bildirdik. Jesir, sirä, qayğıdan qayısıp otırğan bolar, biraq bosamadı, jılamsırap pısıldamadı. Tüsi jılı  igili äyel eken...

Qarındasındikinde otırğanda Tezek bizge imperator Aleksandr I, Alban bolıstarın basqaru mwrageri Hakimbek swltanğa 1824 jılı bergen gramotasın körsetti. Gramota oqamen qaptalğan barqıt kitapşağa (papkağa) salınıptı jäne oğan ülken kümis mördi qosıp ilip qoyıptı. Gramotada Wlı Jüzdi äskerge aludan mäñgi bosatatındığı jayında uäde körinip twr».

...Bwl qwjattan Tezek Töreniñ bet-älpeti, twrmısı, minez-qwlqı, meken etken jerleri turalı jäne Şoqan Uälihanovtıñ qay jerde, qaşan qaytıs bolğandığı körinetin mälimetter aluğa boladı. Osı esteliginde Geyns, jaqın mañda Şoqannıñ jesirin ämeñgerlik jolımen alıp ketuge kelgen Şıñğıswlı Jaqıp swltannıñ da sän-saltanattı, äşekeylegen, jasau-jabdıqtı ordasın körgendigin aytadı jäne Tezektiñ oğan qarağanda öz üyin qarapayımdau wstaytının da söz etedi...

Bastıruşılardan ketken qate me, älde Geyns dwrıs tüsinbedi me, tek bwl jerge alıp-qosarımız, I Aleksandrdiñ bergen gramotası jönindegi mälimettiñ dwrıs emestigi. Bizdiñ oyımızşa ol gramota, 1824 jılı Wlı Jüz swltanı Sök Abılayhanovqa nemese Sankt-Peterburgte imperatordıñ qabıldauında bolğan Eralı swltanğa ğana berilui mümkin. Öytkeni Äliwlı Hakımbek swltan onday gramota alğan joq degen oydamız.

Keybir qazaq zertteuşileri atalğan gramota Ädil swltanğa berilgen dep jazatındığı qisınğa kelmeydi, öytkeni Ädil swltan 1824 jılı bwl ömirde bolğan joq. Ädil swltanğa Qıtay bogdahanı atınan berilgen gramota bar ekenin aldıñğı jazbalarda aytqanbız.

...A. Geynstiñ kündeliginde körsetilgen jer – qazirgi Kerbwlaq audanındağı Sarıözek - Jarkent avtojolı ötetin Altın Emel asuı ejelden «Jaman Altın Emel» asuı ataladı. Al odan şığısqa qaray qazirgi «Altın Emel» auılınıñ basındağı asu, bwrınnan «Jaqsı Altın Emel» atanadı. Asulardıñ bılay ataluında jaqsı, jaman tüsinigi joq, tek joldıñ ıñğayın körsetedi. Bwl turalı Zibberşteyn de, säl qateleskenimen, jazıp ketken. «Jaqsı Altın Emelden» şığısqa qaray Tülkili, Qoyandı tauları bastalıp, olardıñ küngeyinde Semenov-Tyanşanskiy jazğan Basşi, Qoñıröleñ jatır. Al «Jaman Altın Emelden» batısqa qaray Qayıñdı, Jwrındı, Matay, Şımıldıq tauları kölbey jatır. Odan äri Zibberşteyn ötken asu - Jüz asu, odan arı – Qız Asu, Taldı, Tamşı bolıp, Qaraşoqığa qaray jalğasa beredi.

Qosımşa aytarımız Tezek Töreniñ qıstauı qazirgi Kerbwlaq audanınıñ, Basşi auılınıñ mañında bolğan. Ol kezde jäne keyingi Keñes däuiriniñ alğaşqı jıldarında ol öñir Tögerek (Tögerek bolısı) atalğan. Sol mañda «Däneker» atalğan özen bar. Däneker apamızdıñ twrğan tamınıñ Basşi-Araltöbedegi ornın key qariyalar qazir de körsete alatındığın aytadı. Avtojol ötetin Altınemel (Jaman) asuına Sarıözekten bara jatqan twstan oñğa qarasañız, Matay tauınıñ eñ biik şıñınıñ sol jağında ülken bel körinedi. Şığıp körseñiz tegisteu, nağız jaylau. Sol jer «Bi qatınnıñ jaylauı» ataladı. Nelikten solay atalğanın swrasañız el, Tezek Töreniñ äyeli Däneker apamızdıñ qwrmetine solay atalğandığın, sol kisiniñ jaylauı bolğanın äli künge deyin aytıp beredi...

Taudıñ bergi Sarıözek jağın el teriskey, al Basşi öñiri jağın küngey ataydı. «Jaman Altın Emel» asuınıñ teriskey etegindegi, Tezek Töreniñ auılı twrğan jer - bwrınnan «Maqpal» atalatının da ayta keteyik.

Tezek Töreniñ jatqan jeri de sonda. Osı «Maqpaldan» batısqa qaray Matay tauınıñ eteginde qazirgi Şoqan, Amangeldi, Şanhanay auıldarı ornalasqan. Mine, sol jerlerdegi «Köşen toğan» atalatın jerde Eralı swltan jäne birtalay adam jatqan sebepti, qazaqtıñ aspanında jarq etip aqqan jwldızı Şoqan babamız da jerlengendigin naqtı ayta alamız.

Külli Alaştıñ mañdayına jarıq jwldız bolıp bitken Şoqan swltannıñ qazası turalı, jatqan jeri turalı, tipti süyegi turalı da kezinde neşe türli äñgimeler bolğan körinedi. Qazirgi künde de neşe türli alıp-qaşpa sözder keyde örşip ketetindigin ayttıq. Osığan baylanıstı da, estigen-bilgenderdi ayta ketelik degen oydamız.

...Basında aytqan äñgimemizdi jalğastırsaq, sonau 1950 jıldarı-aq «Şoqan sonda ma, sonda emes pe» degen sözder şıqqanğa wqsaydı. Naqtı anıqtau maqsatında osı öñirge qazaqtıñ belgili jazuşısı Säbit Mwqanov kelip, zertteu jwmıstarın jürgizgen. Basında eşkim asa sır aşa qoymağanmen, ol kisi de tegin adam emes qoy: «äy senderdiñ eldikteriñ qayda, törelikteriñ qayda, aytıñdar bilgenderiñdi», dep aqırı bizdiñ atalarımızdıñ şının aytqızıptı.

Bizdiñ Qazaq bir närseni wmıtuşı ma edi?! Sol öñirdegi aqsaqaldar bilgenderin aqırı Säbit atamızğa bayandağan. Bwl jerde äñgimeni köbinese 1895 jıldarı tuğan Bektas jäne Medeş atalar aytsa kerek. Ol äñgimelerdiñ wzın-nobayı esimizde: «...Ata-äkelerimizden estigen edik, Taşken jaqtan orıspen qosılıp Uäli-Şıñğıstıñ wlı Şoqan, Kenesarınıñ balalarımen jäne Qoqanmen soğısqan eken. Özi orıs oficeri bolıptı, aqırı orıspen de kelispey osı jaqqa Tezekke qaşıp kelgen. Tezek oğan qarındası Aysaranı berip, jaqsı qarsı alğan. Biraq, jastay, köp jasamay, kökirek auruınan birer jıldan soñ osında qaytıs bolıptı da, Tezek Töre Şıñğısqa estirtuge bilerin jiberipti. Odan Şoqannıñ bir bauırı kelip jesirin alıp ketken. Al Şoqandı «Köşen Toğandağı» töreler beyitine qoyğanda, qazılğan qwdığı qayta-qayta qwlay berip, aqımına tüspes üşin ülkender qwdığın qış kirpişpen qalatıp şığarğan. Keyinirek, general Kolpakovskiy aytıp, sonau Samarqannan qaşalğan, jazuı bar däu köktastı tüyege artıp äkelip, sonıñ basına qoyğan eken. Sonı keyin bir orıs şauıp diirmen jasamaqşı bolğanında közine tas wşıp tiip, sodan ölipti. Qwrsın dep tastı qaytadan ornında qaldırıptı...». Bwl, halıq auzındağı äñgimeler sol kezdegi tarihi qwjattardıñ barısına däl wştasadı, eskertkiş turalı sözge, egerde senbeymin deseñiz, qwlpıtastağı «vandalizmniñ» ornı qazir de körinip twrğanın ayttıq.

...Säbit Mwqanov bwnı esti salıp, älgi kisilerdi alıp barıp, beyit ornın körip, anıqtap aladı da Almatıdan arheologtardı şaqırıp (şındığında bwl äñgimeniñ tübine jete almadım. Sonda qatısqan arheologtardı taba almadım), qazıp jiberse tas ta şıqqan, kirpişpen qalanğan beyiti de şıqqan. Sonımen Säbit Mwqanovtıñ, auıl aqsaqaldarınıñ jäne kolhoz basşısı bolğan, soğıs ardageri Igibay Bazarbaev qariyanıñ arqasında Şoqan babamızdıñ jatqan jeri naqtı anıqtalıp, 1958 jılı, Ökimet tarapınan eskertkiş aşılıp, ülken saltanattı jiın bolıp, artı as retinde ötkizilip, bäyge berilip, eskertkiş aşılğan eken. Sol bäygede meniñ atam Altaydıñ atı ekinşi kelipti...

...Al, qazirgi Şoqannıñ süyegi turalı söz degenimiz, keybireuler: «...ol kisiniñ bası joq eken, öytkeni Qıtaylar onıñ orıs barlauşısı ekendigin bilip qoyıp, arnayı adam jiberip, öltirtip, basın alıp ketipti-mıs», degen äñgimesin örşitip jür.

Atalarımız turalı söz bolsa odan qalıs qalmaytınımız sebepti, osı äñgimeniñ şığu törkinin anıqtadıq. Sol sözdi bastağan adamdı tauıp äñgimelesudiñ de reti keldi. Ol kisi bılay deydi: «... 1958 jılı 5-6-dağı balamın, eskertkiş aşılatın ülken toy bolğan soñ, auıldan jayau ketip bara jatır edim, artımnan bir maşina kelip, toqtap meni otırğızıp aldı. İşindegiler bwl jaqtiki emes, qala adamdarı. Meni bala sanadı ma, elemesten, äñgimelerin jalğastıra berdi. Solardıñ sözinen wqqanım, Şoqandı qazıp körgender eken jäne bireui ekinşisine ol kisiniñ bası joq eken dedi. Sodan özim qattı qorıqtım...».  

Mine, qwrmetti oquşı, bwl äñgimeniñ şıqqan törkini osılay. 5-6 jasında şala estidim degen äñgimege senemiz be, joq, elge eñbegi siñgen Şoqannıñ atın öşirmey, keyin 1958 jıldardan bastap, jügirip jürip Şoqan atındağı auılda ülken eskertkiş qoyuğa, ülken muzeyin aşuğa üles qosqan ata-ağalarımızğa senemiz be? Onıñ üstine sonday igi isterdiñ bası-qasında bolıp, öziniñ talay eñbekterin Wlı ğalım atamızğa arnağan, Şoqan babamızdıñ wrpağı, bar qazaqtıñ ayaulı wldarınıñ biri – Şota Uälihanov (Şota Aman Uälihan) ağamız qatelese qoymas.

...El auzındağı, Kökşedegi Şıñğıs swltanğa Jetisudağı Tezek Töreniñ arnayı adamdar jiberip, Şoqan qazasın estirtken äñgimeni de ayta ketuimizge boladı.

«Qazaqtıñ ataqtı ğalımı, belgili ağartuşı, äri sayahatşısı Şoqan Uälihanov qaytıs bolğanda Tezek Töre onı Şıñğıs swltanğa eldiñ bastı adamdarı arqılı estirtedi...

Tezektiñ suıt habarlauı boyınşa, Jetisudan barğan biler aldımen Atığay Keldibek bi men Älibek batırğa kelip aytıp, bäri köp nöker ertip Şıñğıs swltannıñ üyine kelip tüsedi. Kelse, swltan iştey seskenip otır eken. Keldibek bi oylı pişinmen jadıray söylep:

- Töre, düniede ne qımbat? – deydi.

- Adam qımbat, - depti Şıñğıs.

- Adamğa ne qımbat?

- Bala qımbat, eger süyeniş bolar perzent tusa.

- Jansızda ne qımbat eken?

- Jansızda qımbat gauhar deuşi edi...

- Teñizdiñ twñğiıq tübinde jatqan sol gauhardıñ da iesi bola ma?

- E, iesiz dünie bar deysiñ be, är närseniñ eki iesi bar ğoy.

-   Eger osı jandı-jansız eñ qımbattığa sol eki iesi talassa, qaysısı alar edi? – degende, Şıñğıs töre; «Eñ küştisi, küştisi aladı» - dep öz sanın özi bir soğıptı da, - «Meniñ gauharım Mwhammed-Qanapiyağa tağdırdıñ oğı tigen eken ğoy», - dep ökire jılap, jer bauırlap jatıp qaptı.

Keldibek bi toqtau aytıp:

-  Ua, swltan, bala sizdiki edi, baqıtı halıqtiki edi. Pwlsız berdi qwnsız aldı, ne şara! – dep kemseñdep, töñiregine köz tastağanda üydegilerdiñ bäri eñirepti»... Oylansañız, keremet tämsil-tağlım emes pe?!

...Şoqannıñ suretşiligi, äsirese, ömiriniñ soñğı kezderi ötken Tezek Töreniñ salınğan suretteri turalı da biraz oy qozğay ketsek, artıq bolmas.

Osı künge Tezek Töreniñ özi közi tirisinde salınğan eki sureti jetken. Biri - tura qarap otırğandağı, ekinşisi - qırınan salınğan är türli kiimderindegi suretter. Bwl suretterdiñ qwndılığı, qazirgi key suretşilerdiñ qiyalınan tuğan emestiginde, yağni, sol kezdegi adamdardıñ bet-älpetin, kiim ülgilerin şınayılay körsetedi. Olay deytinimiz, qazirgi uaqıttağı key suretşilerdiñ özimiz kündelikti körip jürgen äldebir adamdardıñ beynesin qalpaq, dulığa kigizip ötken ğasırlardağı ataqtı adamdar dep körsetkenine işiñ aşidı. Küleyin deseñ, jılağıñ keledi, jılayın deseñ külkiñ keledi. Qwrısın, özimen ketsin delik.

Qazaq zertteuşileri Tezek Töreniñ qırınan qarağandağı suretin ataqtı babamız Şoqan Uälihanov salğan dep tabadı (öziniñ jazğan qoltañbası bar). Bwğan eşkimniñ de talası bola qoymas. Baq pen öner qatar qonğan töre wrpaqtarınıñ işindegi bar qazaqtıñ mañdayına bitken birtuar ğalımı Şoqannıñ suretşilik öneri de zor bolğanı barşağa mälim. Äkesi Şıñğıs swltannıñ: «Qwday mağan baq berse, inim Hanqojağa (Qorqıttan keyin qazaq arasına qobız tartudı qayta jañğırtıp, alıp kelgen, däulesker küyşi) öner bergen», degen sözi bar emes pe.

Qazaq suretşi-mamandarı Şoqannıñ suretşiligin bılay bağalaydı: «Şoqan – adam minez-qwlqın döp basıp bere alatın psiholog, joğarı şeberliktegi suretşi. Onıñ köptegen portrettik eñbekteri işki adam düniesiniñ sezimine qwrılğan ozıq tuındılar. “Bi Sartay”, “Swltan Mamırhan Üristemov”, “Hanqoja Uälihanov” portretterinde är keyipkerdi özindik twğırda bilgirlikpen beyneley bilgen. Suretşiniñ suret tehnikası, ilim zañdılıqtarın jete biletini eñbekterinen bilinip twr. Onıñ, adam denesiniñ ara-qatınas ölşemderin (proporciyasın, kanondıq ölşemderin) jete tüsinetini, suret qwrılısın qwrudıñ, kompoziciyalıq ornalastırudıñ asqan şeberi ekenin bayqau qiın emes. Suretşiniñ şeberligi onıñ tehnikasına köp baylanıstı, mısalı sızıqtardıñ üylesimdi tüsui, näzik te äsem iz qaldıruı jäne jarıq pen köleñkeniñ jarasımdılığı. Osınıñ bärin Şoqan tamaşa bere bilgen. Onıñ äsirese qısqa merzimde salğan suretteri özindik bet-beynesimen, äserliligimen, professionaldıq orındaluımen maman suretşiniñ özin qayran qaldıradı.

Sonday tuındılarınıñ biri “Tezek töre” (portreti) keskini. Mwnda qazaqtıñ beldi swltanı, ülken diplomat beynesi ayşıqtı da oylı, tereñ filosofiyalıq därejede keskindelgen. Şoqan suretterin mwqiyat qarar bolsañ, wlı suretşilerge tän ädis-täsilin bayqaysıñ. Onıñ köptegen suretteri «Qayta örleu däuiri» suretşileriniñ tuındısına wqsaydı, solardıñ tehnikası men ädisterin qaytalaydı. Bwl Şoqannıñ wlı suretşiler Leonardo da Vinçi, Rafael' Santidiñ grafikalıq suretterimen tanıs bolğanın däleldeydi. Äsirese, onıñ dolbar suretteri (nabroskileri) Leonardo da Vinçidiñ eskiz suretterine öte wqsaydı.

Şoqannıñ şoqtığı biik jwmıstarınıñ biri – osı nobay suretteri. Suretşiniñ şeberligi, wlılığı onıñ köp kartinalar jazuımen eseptelinbeydi, bireu de bolsa biregeyliginde. Kezinde Pikasso tamaşa iirimdi grafikalıq sızıqpen sızğan (nobay suret) kögerşin suretimen atı älemge äygilenedi. Onıñ sol sureti beybitşilik simvolı bolıp dünieniñ tükpir-tükpirine taradı. Pikassonıñ tuındısınday sızıqtıñ tolqındı izimen tuındağan tartımdı suretter Şoqanda jeterlik. Sonıñ biri – “1856-jılı Qwljada qıtay jaysañdarın qabıldauımız” attı toptama portrettik şığarma. Mwnda suretşi jay sızıqtı nobay suretpen-aq qıtay elşiliginiñ adamdarınıñ tür-tüsin, minez-qwlqın, köñil-küyin döp basıp beyneley bilgen. Sonımen qosa kartinada quaqı külkige qwrılğan köñil de bayqaladı.

Osınday talğamı joğarı tuındılarınıñ qatarına “Potanin portreti”, “Qazaqtıñ beynesi”, “Qırğızdardıñ at baptauı”, “Wyğırlardıñ kiim kiisi” t.b. jwmıstarın jatqızuğa boladı. “Qırğızdardıñ at baptauı” nobay suretinde bir däuirdiñ wlttıq boyauın, halıqtıñ minez-qwlqın, salt-sanasın bilgirlikpen, şınşıl jetkizgen. Ondağı qimıl-qozğalıs asa bir nanımdı sol kezeñniñ ömir kelbetin körsetedi.

Jalpı alğanda Şoqan Uälihanov öte sezimtal, köregen suretşi, şeberligi jağınan sol kezeñdegi orıstıñ ataqtı suretşileriniñ aldıñğı tobınan orın aladı. Onıñ bizge qaldırıp ketken mwra-suretteri sonı ayğaqtaydı.» (Şoqan jäne ğılım, öner).

(Tezek töreniñ Şoqan salğan sureti)

Şoqan atamızdıñ tağı bir köpke tanılğan qırı - suretşiligin adamgerşilikpen, şındıqpen, qızğanışsız, şın köñilmen bayandağan qazaq suretşilerine rahmetimizdi, alğısımızdı ayta otırıp, öz tarapımızdan osı suret turalı kelesidey oy bildiremiz.

Suret - Şoqan Uälihanovpen Tezek Töreniñ alğaşqı kezdesuleriniñ birinde 1856 jılı salınsa kerek. Onı Tezek Töreniñ bas kiiminde Qıtay Ökimetinen berilgen bilikti bildiretin asıl tastardıñ qadalğanı bildiredi. Ol twsta Resey biligi qazaq arasına tolıqtay dendey qoymağan.

Al, Tezek Töreniñ tura qarağan suretin Orıs zertteuşileri P. Semenov- Tyanşanskiydiñ kömekşileriniñ biri Tomskilik suretşi P. M. Koşarov salğan dep keltiredi jäne handı bılayınşa beyneleydi: «...qımbat, jılı şapan kiip, asıl, jalpaq belbeumen buınğan. Keñ örnekti şalbar kiinip, basındağı börki bağalı terilermen ädiptelgen. Aşıq közderiniñ janarı ötkir. Bastırılğan mwrttı, sirekteu saqaldı. Aşañ öñdi, ör minezi şeşimdi, aqıldı kisini körsetip twr. Bet-älpeti bir qarağannan-aq wnamdı jäne tumısınan asıp tuğan zerek ekendigi bayqaladı» (Alatauskie oçerki).

(Tezek töreniñ Tomskilik suretşi P. Koşarov salğan sureti)

Keyinirek A. Geyns, Tezekti: «...ortaşa boylı. Ötkir közdi, qarağanda janarı tike qarap, öñmeniñnen ötkendey. Söylegende şeşendikpen ağılıp, öz oyın anıq jetkizedi...», dep suretteydi.

Semenov-Tyan'-Şanskiydiñ öziniñ aytuınşa: «Tezek - Wlı jüzdiñ swltandarınıñ işindegi eñ er jürek äri alğır adam, qazaqtıñ keñ dalasına tegis tanımal kisi».

Bwl ataqtı adamdardıñ eşbir sayasatsız, şındıq (realizm) turasında aytqanın eskere otırıp, Tezek Töreniñ suretterdegi beynesine eşqanday alıp-qosarımız joq.

Suretterdiñ sapasına, beyneleu şeberligine pikir bildiruşi mamandardıñ da sözderine tolıqtay toqtalamız. Tek, surettiñ P. Semenovtıñ Istıqköl sayahatı kezinde, yağni 1857 jıldarı salınğanın ayta ketelik.

Bwl jerdegi tağı bir jwmbaq jağday - osı surettiñ 1889 jılğı Taşkentte şıqqan E. T. Smirnovtıñ «Sultanı Kenisara i Sadık» attı kitabında «Tezek tore. Potomok Çingishana» dep jazılğan anıqtamasımen berilgendigi. Bwl kitapta Tezekten basqa han Abılaydıñ, han Kenesarınıñ, swltan Sızdıqtıñ (Sadıq), swltan Şıñğıs Uälihanovtardıñ da suretteri basılğan. Osığan qarap E. Smirnov Şoqan Uälihanovtıñ jäne P. Semenov-Tyanşanskiydiñ eñbekterin qoldanğan bolar dep oylaymız...

...Osı jerde öz tarapımızdan qosımşa tıñ oy (äzirge bireu aytqanın estimedik) wsınbaqşımız. Ol Tezek Töreniñ (boluı mümkin) üşinşi sureti turalı. «Şoqan jäne öner» kitabında [20] (40 mıñ danamen şıqqan) «Ağa swltan» attı 1864 jılı Şoqannıñ salğan sureti bar.

(1864 jılı Şoqan salğan «Ağa swltan» sureti)

Sol kezdegi (1864 jılğı) Şoqan ömirine oy jügirtip körelik, bwl jöninde tarihşı S. Öteniyazov (jäne basqalar) bılay dep jazadı: «1864 jılı 10 mausımda Şoqan Äulieata qalasın qoqandıqtardan bosatqan soñ, Çernyaev otryadınan şığıp, Vernıyğa, sodan soñ Jetisudağı Tezek töreniñ auılına kelip, onıñ qarındası Aysarağa üylendi. Aysaranı jaqın biletin Şoqannıñ dostarı onıñ öte aqıldı äyel bolğandığın aytadı»[9].

Olay bolsa, Şoqan, 1864 jılı qay ağa swltannıñ suretin saluı mümkin dep oylaysızdar?

Bwl jılı ataqtı ğalımımız Wlı Jüz işinde (Jetisu, Türkistan mañı) boldı, yağni Orta Jüzdiñ swltandarımen kezdesken joq dep esepteymiz. Al Wlı Jüzdegi ağa swltan Äli Ädilovti kördi desek (eger tiri bolsa), ol kisi 1864 jılı 78 jasta (öytkeni tarihi derekte 1846 jılı 60-ta) boluı kerek, yağni, suretke kelmeydi. Al, Äulie Ata, Türkistan, Şımkent jağında ağa swltan ol kezde joq ekenin (Resey imperiyası jaulap, wrıs qimıldarı jürip jattı) eskersek, surette salınğan tek qana, Jetisudıñ ataqtı swltanı - Tezek Töre bolar dep payımdaymız.

Bwğan osı üş suretti salıstıra qarap, käsibi suretşi (wqsas ştrihtarın anıqtap, suretti salu tehnikasın zerttep) bağasın berse oñ bolar edi.

Mine, däl osı swraq boyınşa maman retinde belgili täuelsiz suretşi – Berik Janke mırzağa suretterge öz bağasın saraptau retinde beruin swrağan edik. Ol kisi bılay dedi:

«...Şokannıñ şamamen 1850 jıldarı salınğan Tezek töre swltannıñ sureti men 1864 jılı salınğan (avtordıñ payımdauı boyınşa - Tezek töre swltan) portretin salıstırğanda salınu qoltañbalarınıñ öte wqsastığı tayğa tañba basqanday-aq bilinip twr.

Suretşiniñ (Şoqan) tehnikalıq salu ädisi bir izben örilgen. Mısalı, bas kiim men üstige kigen kiimniñ qalıñ konturlıq sızıqtarınıñ wqsastığı, ştrih boyaularının bir izdiligi, sonday-ak bet älpetiniñ arada şamamen on tört jıl uaqıt ötip salınğanımen de, qastıñ, qır mwrınnıñ, mwrt pen saqaldıñ wksastıqtarında dau tuğızar element joq, yağni nağız wqsastıq bayqaladı. Qır mwrın men iektiñ P.Koşarov salğan surette de qaytalanuı, bäri - bir twlğanıñ beynesin aşıq körsetedi.

Bir qızığı, osı üş surettiñ salınu kezeñderinin arası jeti jıldan eken, yağni 1850 jılğı salınğan surettegi adamnıñ jas şaması şamamen 30-35 jas dep alsaq, P.Koşarov salğan 1857 jılğı surettegi adamnıñ jası şamamen 37-42, al 1864 jılı salınğan portrettegi jas 44-49 jas aralığın körsetedi. Ärine, aqşıl-qara grafika jas mölşerin naqtı anıqtauğa qiındau, äytkenmen solay boljamdaymın.

Sol sebepti, osı salınğan üş surettiñ bir adam beynesi ekendigine eş şübä keltiruge bolmaydı, sondıqtan öz tarapımnan bwl üş suret te bir - ağa swltan Tezek töreniñ portreti dep ayta alamın.

Qazirgi damığan zamanda, mümkin, komp'yuterlik ekspert arqılı da anıqtauğa bolatın şığar, alayda ol suret äleminde ömir süretin adamğa artıq bolar dep esepteymin...».

Qwrmetti oqırman, tarihşı, suretşi ağayındardıñ osı payımdauımızğa alıp-qosarlarıñız bar ma eken degen oymen, sizdermen bölisip otırmız.

Osında aytılğan suretşi dosımızdıñ saraptamasına nebir özderin ataqtı sanaytın suretşiler eşteme dey almadı... Sondıqtan, osı aytqan, yağni 1864 şi jılğı Şoqan salğan surettegi «Ağa Swltan» suretinde Tezek Töre dep aytqan uäjimmen kelisetin bolarsızdar...

...«Şoqan jwmbaqtarı» dep qazirgi sensaciyağa qwmarlaulardıñ duıldatıp jürgen birer mäselelerine de toqtala ketsek.

- Şoqannıñ tuğan jılına talasatındar da bar eken, biri – 1835 dese, biri – 1836 desedi. Özimizdiñ közge tüsken 1860 jılğı, sentyabr'degi «Qızmettik formulyarında» (ol kezde ärbir qızmetkerge osınday formulyar, «Poslujnoy spisok» jürgizilgen) Şoqannıñ jası 25 te ekeni körsetilgen. Alayda, keybir jerlerde bir jası kem körsetilgeni de bar desedi. Bwl jerde mınanı eskergen dwrıs bolar, onday qağaz sol jıldıñ qay ayında toltırıldı eken jäne qazaqı jıl sanauda äldebir birer ay kem-artıq boluı da äbden mümkin. Sondıqtan, osı küni qalıptasqan, yağni, 1835 jılı tudı degen mälimet dwrıs dep aytuğa tolıq negiz bar;

- Key zertteuşiler Şoqannıñ 1855 jılğı ömiri mülde belgisiz desedi! Alayda, 1855 jılı Şoqannıñ Ombılıq general-gubernator Gasfordpen birge jürip, oğan ad'yutanttıq jäne audarmaşı bolıp qızmet etkeni belgili emes pe! Mümkin, erekşe tapsırmamen Orıs Imperiyasına äli bağınbağan Qoqan handığı jäne Wlı Jüz qazaqtarı işine barıp, olardıñ jağdayımen tanısqan da bolar. Öytkeni, sol sapardan soñ, Gasfordtıñ wsınuımen, Şoqanğa poruçik şeni berilgeni anıq qoy. Ol wsınısta generel-gubernator atınan «Şoqannıñ bwl saparda öte ülken payda äkelgeni» turalı jazılğanı belgili;

- 1856 jılı Şoqannıñ ol kezde Qıtayğa qarap qalğan Qwlja öñirine, Orıs Ökimetiniñ diplomatiyalıq kezdesuge barğan top qatarına ayaq-astı qosılğanı turalı da türli qauesetter bar. Bwl elşilik Qwlja-Şwğışaqta qara halıqtıñ orıs jaqtıñ köpesterine narazı bolıp, faktoriyanı örtegen sebepti barğan edi. elşilikti moyor Peremışl'skiy basqarıp, eldi qorqıta-ürkite jürgizu üşin qarulı jasaq alğanı belgili. Mine, sol elşilikke, däl jürer aldında Şoqan qosılğan. Şoqannıñ öz kündelikterinen qarasañız, ol jaqta özin tipti erkin sezingen, eşkimdi qajetsinbey bazar da aralaydı, tisi auırıp, däri de izdeydi, qala sırtına da şığıp, balıqşılardı köredi t.s.s.

Qazirgilerdiñ osı oqiğanı nelikten türli qaraytındıqtarı, Şoqannıñ sol kezde qıtay şeneunik-mandarinderin salğan sureti siyaqtı ezu tartqızadı. Nemenesi tüsiniksiz, qazirgişe qarağanda äskeri leytenant polkovnikke asa bağınbay, öz jwmıstarımen aynalısıp jürse, ol degenimiz Şoqannıñ qatardağı äskerilerge qarağanda bölek mindetteri bar ekendigi közge wrıp twr emes pe?! Ol Şoqannıñ qasındağılarğa bağınıştı emes, joğarı imperiyalıq qızmetter (mümkin qwpiya, barlau) organdarına tikeley bağınğanın körsetedi ğoy. Jaña aşılğan elderdiñ etnografiyasınan bastap, kartografiyasına deyin taldau jasay alatın Şoqan, ärine, qaradürsin äskerilerden imperiya müddesine anağwrlım artıq ekendigi beseneden belgili ğoy;

- Wlı ğalımnıñ Qaşqar saparı turalı da türli sözder aytıladı. Ol turalı Şoqan özine tän wqıptılıqpen täptiştep twrıp jazıp, artına keremet mwra qaldırdı emes pe? Ol uaqıttağı jağday, Ortalıq Aziyanı otarlauğa Ağılşın, Orıs imperiyaları, Qoqan handıqtarınıñ qarama-qarsı müddeleri şielenisip twrğan kez bolatın. Altışar-Qaşğar öñiri älemge «aqtañdaq» bolıp jatqanı da belgili, mine, sol eldiñ barlıq jağdayın öz ömirin qauipke tigip twrıp barğan Şoqan jañalıq retinde alıp keldi (onıñ aldında Indiya arqılı barğan Şlagintveytti bileuşi Uälihan töre öltirgen bolatın. Onıñ Qoqan handığına Ağılşın imperiyasınan Orıs imperiyasına qarsı bağıttalğan tapsırmaları-qwjattarı bolğanı da qwpiya emes...).

Osı saparında Qaşqardıñ bas qalası YArkendke Şoqan bardı ma, joq pa degen swraqtar da qazir bar, olarğa aytarımız, keyingi zertteuşilerdiñ ğalımnıñ qanday maqsatpen bolsın, barğandığın däleldep otır;

- Şoqan ömirindegi tağı bir jwmbaqtıñ bireui, onıñ Parijge barğanı, nemese barmağanı turalı örbidi. Ömir jolına köz salsaq, Şoqan Peterburgke 1860 jıldıñ basında barıp, onda tamaşa eñbek etti. Joğarı deñgeydegi «Geografiyalıq qoğam» aldında Qaşqar saparı turalı keremet jañalıqtarımen bölisip, talay ataqtı ğalımdardıñ auzın aştırdı. Osı swraqtı Şoqan ömirin zertteuşi, wrpağı Şota Uälihanovqa qoyıp, biraz äñgimelesken edik, 1860 jılğı, qaraşadağı üyine jazğan hatında Şoqan «bir aydan keyin Parijge de baratının» jazğan. Şota ağanıñ payımdauınşa Şoqan Parijde de bolğan, oğan onıñ «Kolokol» jurnalındağı maqaları kuä boladı, biraq, öz qızmetine baylanıstı bwl jağday köpke aytılmağan...

...Şoqannıñ «Köşen Toğandağı» mazarı turalı aldıñğı jazılğan maqalamızdan üzindi keltire ketelik.

...Tarihşı dosım R. Orazov Pantusovtıñ 1898 jılı jazğan (Wlı ğalım qaytıs bolğannan soñ 33 jıl keyin jazılğanın eskeriñiz) «Mogila Çokana Valihanova» eñbegin berip, «sol mañdağı kisi, jer attarın jaqsı bilesiz, mwqiyat qayta qarañız» dep wsınıs ayttı. Bwrın bilsek te, talay mälimet bar eken, key mañızdı jerin qazaqşalap, körsete ketelik: «...Mazar Qoyanköz stanciyasınan 5,5 km (verst'ti şaqırımğa eseptedim) jerde, Altınemel st. baratın poçta joldıñ sol jağında. Joldan körinip twr. Aynalasınıñ bäri egin, arıqtar, sondıqtan atpen barasız», yağni, qazirgi Amangeldi auılınan Şoqan auılına baratın eski jol. Ol jerlerde bwrınnan egin, köbine tarı egiletinin estigenbiz. «...Qazirgi künde mazar eskirgen, jöndelmegen, mañayında beyitter köp. Mazar küydirilgen kirpişten qalanğan tört bağanadan jäne solarğa ornatqan kümbezden twradı. Qazirgi künde kümbezi qwlap jatır. Qwrılıstıñ wzını - 5,3 metr, köldeneñi - 4,3 m., biiktigi – 2,8 m (arşındı metrge eseptedim). Şoqan beyiti basındağı törtbwrıştı aq märmar tas-pliağa: ...Zdes' pokoit'sya prah'... 1865 jılı qaytıs bolğan,  1881 jılı eskertkiş qoyılğan... degen jazu bar...», yağni, qazirgi Şoqan muzeyindegi belgili tas (Wlı ğalım qaytıs bolğan soñ 16 jıldan keyin qoyılğanın wmıtpañız!) «...Osığan wqsas tas-plitanı Vernıy qalasındağı jer silkinisinen keyin, hristian beyitiniiñ mañınan körgem, yağni eki eskertkiş dayındalğan. Ol qalay ol jaqqa bardı, kimge arnaldı, onı bilmedim. Qazir de sonda jatsa, el şatasuı da mümkin ğoy...» dey otırıp, Pantusov ekinşi tasta jazu boldı ma, joq pa onı aytpaydı. «...Şoqan beyiti suretke tüsirildi jäne ekinşi fotoğa qalğan mazarlar tüsirildi...», yağni, bizge jetken fotosuretten basqa tağı bir suret bar ekeni anıqtaldı. Ol qazir bar ma, joq pa belgisiz. «...Şoqan mazarınan solğa qaray, mayor Iralı Adilovtıñ ülken, piramidağa wqsas mazarı (qazirgi künde üyilgen topıraq, töbe küyinde jatır), odan solğa qaray Abiş Iralinniñ mazarı. Bwlardan basqa Hodja-Ahmed Iralin, Mamadair Iralin, Kasım Iralinderdiñ beyitterinde belgi bar» (bwl kisilerdi qazirgiler estimegenbiz. Pantusov belgi bar degende jazuı bar tas boldı ma, joq pa... ol jağın aytpaydı). «Şoqan beyiti qorşauınıñ sırtında, bölek qorşalğan Abiş Iralinniñ beyitimen birge, Muhammad-YAr' Abişev, Abbas Murtazin, Djunis Abdimuminov, Djabinhan Hodja-Ahmedov swltandar jäne Sırgabay Djarmuhamedov, Bektemis Kırgızbaev attı töleñgitter jerlengen...» (bwl kisilerden Jünis Äbdimomınwlınan basqasın estimegenbiz. Kisi attarın jazğanda, sol jazbadağı orfografiyanı saqtadıq). Bwdan äri Pantusov, «...Şoqannıñ kim ekeni, qanday eñbekteri bar ekeni bılay da belgili, Ömirbayanın aytıp ta jatpayın...» dey kele şığu teginiñ genealogiyalıq shemasın keltiredi: «...Sultan Ablay-han' ∞ Sayman (karakalpaçka) – Valihan' – Çingiz' ∞ Zeyneb' (doç' biya Çormana) – Djakub'; Çokan' ili Muhamed'-Hanafiya puteşestv. v Kaşgar'; Mahmud'...» dey kele jazbasın ayaqtaydı. Barlıq keltirilgen mälimetterdi Pantusov qaydan, kimnen alğanın aytpağan...

...Ärine, Şoqan turalı zertteuler jetkilikti degenimizben, onıñ äli de bolsa, aşılmağan qwpiyaları jetkilikti. Biz, osı öñirdiñ tuması bolğandıqtan, Şoqannıñ «Köşen Toğanda» naqtı jatqandığı turalı, Sizdermen biraz qosımşa oylarımmen, janama derektermen bölistik. Sözimizdi tömengi, osı jaqın jıldarı Şoqan muzeyindegi bir oqiğamen ayaqtasaq degen oydamız.

PS: ...«Altınemel» etegindegi «Şoqan memorialdı muzeyinde». Aldıñğı jıldarı Ükimet qomaqtı qarjı bölip, restavraciyadan ötken. Jaqsı jañartılıp, birtalay jwmıs istelinipti. İşi-sırtı jöndelipti. Quanıp qaldıq.

Muzey qızmetkerleri bilimdilikterin körsetip twr, basşısı tanıs edi, izetpen qarsı alıp, äñgimesin aytıp jatır:

– Elimizdiñ ardaqtıları Dimaş atanıñ, Mwstafa Öztüriktiñ... tağı da basqalardıñ jäne köptegen şet eldikterdiñ kelgenin bilesizder...

– Jaqında qazirgi älemniñ äygilisi sanalatın, Djonatan keldi. Kele salıp, sağatına qaradı da, «Bar bolğanı 15 minut uaqıtım bar, ne körsetesiñder tezirek...»,- dedi.

Körsete, tüsindire bastadıq. Birazdan soñ, ol basın şayqap: «Stop... ğalımdarıñız 30 jıl ömir sürip, osınşa jerdi körip, sonşama eñbek jazuı mümkin emes, onıñ üstine balalıq şağın alıp tastau kerek...»,- dedi.

Bwnısı namısımızğa tiip ketti de, ataqtı ğalımımızdıñ bar ömirin, eñbekterin... tügeldey qwjattarmen däleldey, anıqtap twrıp, bayanday bastadıq!   

Qaraymız, tañ qalğannan bası aynalıp, ol 15 minutın wmıtıp ta ketti! Keter emes. Men şarşağandıqtan, kömekşime berdim kezekti. Qoyıñızşı, sonımen keş batıp, tün bolğanda äreñ şığarıp saldıq»...

Däl sol jerde eriksizden, oyıma mına bir şumaqtar orala berdi:

Muzeyde  

Qazağımnıñ köginde janıp twrğan,
Bar elge atı – añız, nağız wran.
Jarq etken, jarıq jwldız, mäñgi öşpeytin,
Dara twlğa, danışpan, Şoqan babam!

Talmastan, jastayınan bilim qudı,
Qatarınan jarqırap, ozıq twrdı.
Qazağımdı tanıttı bar älemge,
Aq tuın adaldıqtıñ alıp jürdi.

Qazirgiler tañ qalar, qarap twrıp,
Wlan-teñiz eñbegin sanap twrıp.
San ğılımdı qalayşa igerdi eken,
Bar bolğanı otız jıl ömir sürip...

Azken Altay

Jetisulıq.

Abai.kz

12 pikir