Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Bilgenge marjan 1717 8 pikir 27 Säuir, 2020 sağat 11:43

Italiandıq pa, italiyalıq pa?

Qatar ömir sürip otırğan tilderdiñ bir-birine äseri mindetti türde orın alatın qwbılıs. Sol sebepti basqalardıñ ıqpalına erip, joğalıp ketpeuin qamdağan kez-kelgen wlt öz tiliniñ tazalığına, ädebi normasınıñ bwzılmauına mwqiyat män berip, qadağalap otıradı.

Qazir jahanda jürip jatqan eki üderistiñ biri jahandanu bolsa, sol jahandanu özine keri procesti de alıp keldi, onıñ atı – protekcionizm, özin qorğau degen mağınanı bildiredi. Donal'd Tramptıñ prezidenttikke keluimen baylanıstı `America first` degen sayasatımen ekonomika salasınıñ termini retinde belsendi qoldanısqa şıqtı. Tiisinşe til bilimi salasında da lingvistikalıq protekcionizm (linguistic protectionism) wğımı jolğa qoyıldı. 

Bizdiñ elimizde de «Ruhani jañğıru» ideyası beker köterilgen joq.  Bwl bizge tek wrandau üşin qajet emes. Eger män bere qarasaq, bwl – osı aytılıp otırğan lingvistikalıq protekcionizmniñ bizdegi balaması. Bwl ideyanı şınayı mağınasında paydağa asıru üşin atqarılıp jatqan is-şaralardıñ biri – jazu reforması. Bwl da kädimgi jahandıq deñgeyde qolğa alınıp jatqan, öz-öziñdi sırtqı küşterdiñ ekpininen qorğau amaldarınan tuğan şara. Tildegi orıs äripterin azaytumen şektelmey, ädebi tildiñ normasına da san qırınan qarap, «wlttıñ «temir jolınan» şığıp bara jatqan jerleri joq pa eken?» degen swraq töñireginde de qırağılıq tanıtatın sät.

Normadan auıtqulardıñ biri közge wrıp körinip twratın, biri tipti mamandardıñ da nazarına ilige bermeytindey irili-wsaqtı bolıp keledi. Eki türine de toqtap öteyik.

Aldımen, közge de, qwlaqqa da türpidey tiip twrğan jäne soğan qaramastan, boy aldırmay bara jatqan auıtqulardan qwlağdar eteyik. «Meniñşe», «Meniñ oyımşa», «Men ... dep oylaymın» dep aytudıñ ornına ağılşın (I think), orıs (YA dumayu) tilderiniñ äserimen «Men oylaymın» degen tirkestiñ enip bara jatqanı, «Köriskenşe kün jaqsı bolsın», «Kezdeskenşe aman-sau bolayıq» deytin kisi ömirine äseri bar mağınası ülken söylemniñ ornına «Kezdeskenşe», «Köriskenşe» degen män-mağınasız sözderdiñ kelui alañdatadı. Mwnıñ qatarına «Meyramıñ qwttı bolsın», «Tuğan küniñ qwttı bolsın» degen siyaqtı bereket twnğan qwttıqtau sözderimizdiñ ornına tükke twrğısız, ilip alar mağınası da joq «Meyramıñmen!», «Tuğan küniñmen!» degen tirkesterdiñ enip alğanın da qosuğa boladı. Qarap twrsañız, bwl «Köligiñ qwttı bolsın!», «Köylegiñ qwttı bolsın!» deudiñ ornına «Köligiñmen!», «Köylegiñmen!» dep bos söz aytumen birdey. Aytuşığa da, tıñdauşığa da kelip-keter eşteñe joq, qwr söz şığını! Qazaq üşin qwt-bereke «qwttı» degen sözde twnıp twradı, şınayı tilegi bar kisi osı sözdi mindetti türde aytuı kerek. Al osında keltirilgen sözimizdiñ bereketin alıp twrğan tirkester «Do svidaniya», «So long», «S prazdnikam!», «S dnem rojdeniya!» degenderdiñ köşirmesi, qısqa, nwsqa bolğan soñ äserli, qoldanısqa jeñil körinetin bolsa kerek.  

Bwlar tildiñ ädebi normasın belşesinen basıp, öz däuirin jürgizip twrğan «qisıq» tirkesterdiñ birli-jarım mısalı ğana. Olardı tizimge alıp, qadağalap otırmız, sanı jüzge tayap, kün sanap artıp, at töbelindey wlt janaşırların ğana alañdatıp, jalpı köptiñ beyqamdığınan des bermey ketu qaupi bar qwbılıs retinde sipat alıp otır.

Endi äñgimeni, joğarıda atap ketkenimizdey, közge de, qwlaqqa da oñay şalına qoymaytın normadan auıtquşılıqtarğa qaray bwralıq. Ädebi normanıñ «süzgisinen» ötip alıp, birqalıptanıp ketken italiandıq, amerikandıq, afrikandıq, aziattar degen tärizdi tilimizde qoldanısı jii (ekzonim) ataulardıñ söz tudıratın jwrnaqtardı qabıldau mehanizmine taldau jasap köreyik. 

Ağılşın tilinde: Italy + söz tudıratın -ian jwrnağı = Italian.

Orıs tilinde: Italiyaital'yanec (-yan- + -ec) ital'yanka (-yan- + -ka), italyancı (-yan- + -cı), ital'yanskiy (-yan- + -sk- + -iy) sözderi (tüpnwsqası ital.t. Italia, italiani, italiano) qanday söz tudıruşı jwrnaqtar arqılı jasalıp twrğanın köremiz.

Osı sözjasam mehanizmin amerikandıq, afrikandıq, sözderinen de bayqauğa boladı.

Ağılşın tilinde:

America + söz tudıratın -n jwrnağı = American 

Africa + söz tudıratın -n jwrnağı = African

Orıs tilinde:

Amerikaamerikanec (amerika + -n + -ec), amerikanka (amerika + -n- + -ka), amerikancı (amerika + -n- + -) amerikanskiy (amerika + -n- + -sk- + -iy)

Afrikaafrikanec (afrika + -n- + -ec), afrikanka (afrika + -n- + -ka), afrikancı (afrika + -n- + -cı), afrikanskiy (afrika + -n- + -sk- + -iy)

Bwl taldaularğa zer sala qarasaq, qarastırılıp otırğan sözderimizdiñ bolmıs-bitimi qazaq tiliniñ emes, ağılşın jäne orıs tilderindegi sözjasam «tärtibine» bağınıp twr eken. Italiyandıq degen sözimizde aldımen ağılşın tilindegi sözjasam jolı (Italy + söz tudıratın -ian jwrnağı = Italian) twtasımen qaytalanıp, sosın barıp -dıq jwrnağı tirkelipti. Qos birdey tildegi, ağılşın jäne orıs tilderindegi «italiandıq» degen sözge özimiz zat esimnen zat esim tudıruşı jwrnağımızdı jalğağan ekenbiz. Bwdan «italiandıqdıq» dep, tübir sözge eki ret «dıq»-tıñ jalğanıp twrğan jayın körip twrmız. Osılayşa, «denebitiminiñ» bayıbına barmastan amerikandıq, afrikandıq degen sözderimizdi de «amerikandıqdıq», «afrikandıqdıq» degen mazmwnda qoldanıp kelippiz. 

Soñğı kezderi közi qaraqtı tilşi mamandarımızdıñ «Italiyandıq pa, italiyalıq pa?» degen swraqtı kötere bastauı da beker emes edi. Ayta ketuimiz kerek, belgili jurnalist, wlt janaşırı, professor Bauırjan Omarwlınıñ bizge «Til-Qazına» ortalığına arnayı qoñırau şalıp, osı saualdı ortamızğa tastauı, bwl swraqtıñ da der kezinde basın aşıp aluımızğa türtki bolıp otır. 

Osılayşa, sözderdiñ dwrısı:

italiandıq emes, italiyalıq

amerikandıq emes, amerikalıq

afrikandıq emes, afrikalıq 

ekenine köz jetkizemiz. Bwl leksemalar zat esim de, sın esim de bola aladı (Ol kim? – Ol italiyalıq. Bwl qanday tauar? – Bwl italiyalıq tauar). 

Al «Aziya»-ğa kelek, bwl kontinenttiñ twrğını men twrğındarı aziat ta emes, aziattar da emes eken. Qarañız.

Ağılşın tilinde: Asia + söz tudıratın -n jwrnağı = Asian.  

Orıs tilinde: Aziyaaziat (aziya + -at), aziatı (aziya + -at- + -ı), aziatskiy (aziya + -at- + -sk- + -iy)

Bizdiñ qoldanıp jürgen leksemamız osı orıs tilindegi söz tudıruşı jwrnaqpen (aziya + -at) aziat bolıp, soğan qazaq tilindegi -tar köptik jalğauınıñ jalğanuı arqılı aziattar keypine kelip twr eken. Al qazaq tiliniñ öz tabiği sözjasamı jolımen tübir sözge tikeley -lıq, -lik, -tıq, tik, -dıq, -dik  jwrnaqtarınıñ säykesin jalğasaq, sözdiñ dwrısı:

aziat emes, aziyalıq

(tiisinşe) aziattar emes,  aziyalıqtar 

bolıp şığa keletinine köz jetkizemiz.

Tağı bir barşamızğa belgili bolsa da, eske sala ketuge twrarlıq jäyt, qazaq emlesinde el atı jazılğanda bas ärip, el twrğındarı jazılğanda kişi ärip jwmsaladı: Ispaniya – ispandıq, Argentina – argentinalıq, Italiya – italiyalıq, Äzirbayjan – äzirbayjandıq, t.b. Mwnı eskertip otırğan sebebimiz, soñğı kezderi ağılşın tilin meñgeruşilerdiñ sanınıñ artuına oray, sol tildiñ emle-erejesindegi bas äripti qoldanu zañdılıqtarına säykes qazaq tilinde de bas äripterdiñ töbesin qajet emes jerlerden jii köretin boldıq. Mwnday «basa köktep kiruşilerdiñ» eşbirine jol berilmese eken degen tilegimiz bar.

Nwrsäule Maqswtqızı Rsalieva  

Abai.kz

8 pikir