Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12312. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Dästür 1443 23 pikir 16 Mamır, 2020 sağat 15:09

Mäsele dombırada emes, mäsele - kiede!

Kie degenimiz ne?

Bar närse me ol özi, joq närse me? Bar bolsa onı kie twtuımız kerek pe, joq pa? Üş mısal.

1.Şardarada Bazarbay esimdi bilimdar molda kisi ötti. 70-jıldarı bir otırısta bir daukes jas jigit: "Qwday joq!" dedi. Bazekeñ saspay: "Jaqsı, sen anau eñ basında Leniniñniñ sureti twrğan "Pravda" gazetiñdi künde äjetiñe jaratıp jürsiñ. Endi sonı Qwrannıñ bir parağımen istep körşi" dedi...

2.Astrahan qalasın orıstar alğannan keyin meşitti araq işetin, jın-oynaq qwratın jerge aynaldırıptı. Biraq, «sauıqqoylar» auırmay-sırqamay öle beripti. "Jalmauızğa da jan kerek", jaqsı ğimarattı da qimağan, jan da kerek bolğan nemeler ne isteymiz poptarına barıptı. Olardıñ işinen bireui ğana aqıl-keñes beruge jaraptı: "Sender meşitke şoşqa qamañdar. Meşittiñ küşi tausılğan küni şoşqalar da ölmeytin boladı. Sodan keyin kirip twra beresiñder" depti. Aytqanı dwrıs kelipti...

3.Dinnen qazaqı qalıpqa köşeyik. 80-jıldardıñ ortasında men Betpaqdalada geoekspediciyada jwmıs istedim. Aramızda qırğız Alban deytin küyeu bala boldı. Özi añşı edi. Kiikke şıqqandı kürt qoyıp ketti. Sebebin bir küni swrap edim: "Ädettegidey olardıñ Şolaqespedegi artezian qwdıqqa suğa keletin kezin kütip, qamıstıñ işinde jatqanmın. Keldi. Iq jaqtamın. Bäri suğa bas qoydı. Endi bireuin atayın dep oqtala bergenimde tekesi basın köterip, tura sezgendey, men jaqqa bwrılıp qaradı. Mañdayında jalğız közi bar eken. Mıltığım qolımnan tüsip ketti. Sodan beri şıqqan joqpın" dedi... 

Jaqsı. Sol Alban bir küni qasqır twmaq kiip keldi. "Tasta, Alban, kime, sen äli qırıqqa kelgen joqsıñ!" dedim. "Kim ayttı?" "Men ayttım. Qazaq aytadı. Qırıqtan aspay qasqırtwmaq kiyuge bolmaydı!" "Qazaq ayta beredi" dep, küldi de qoydı. Eki-üş ay ötpey, auırmay-sırqamay öldi de qaldı... Sözge joq, birtoğa jaqsı jigit edi. Sonda nege közin jetkizip aytpadım dep, ölimine özim kinälidey äli künge deyin ökinemin...

Kieni kie twtpasaq, kepieti wrmay ma?

Bwnıñ bärin ne üşin aytıp otırmın? Biz käzir "kie" degendi müldem wmıttıq. Qazaq tüyejün şekpendi astına basıp otırmaytın. Qanşa tüyesi men jılqısı barın, balasınıñ sanı sekildi, aytpaytın. Añdı atarda «sende jazıq joq, mende azıq joq» dep, aldın-ala keşirim swraytın, bügingidey tikwşaqpen, aeroşanamen, avtomatpen ermekke qırmaytın. (Käzir siz küngeydegi Sırdıñ boyınan qırğauıl tappaysız). Qasqırdıñ atın atamay, "it-qws" deytin. Er adam da, äyel adam da bas kiimsiz jürmeytin, onı eşnärsege ayırbastamaytın. Kelinşek balalı bolğan soñ oğan sändi-saltanattı biik kimeşek kigizetin, onıñ ANA bolğanın solay bayqatıp, märtebesin köteretin. Er adamnıñ jağalı kiimin joğarı ilip qoyatın, kiimin äyeldiñ kimimen qosıp jumaytın. Bwrın bedeu bieni tek jorıqqa minetin, qanşa jüyrik bolsa da bäygege qospaytın, "adal jarıs bolmaydı, erkek mal şabıstı emes, iisti oylap ketedi" deytin. Al, käzir alaman bäygeni alğan baytaldıñ bärin tizip şığuğa bir däpter kerek... 

Ayta bersek tausılmaylı. Käzir osınıñ bäri wmıt bolğan joq pa? Kieni kie twtıp jatqan kim bar? Mäsele sol zattıñ özinde emes, onı kie twtatın psihologiyada, adami qalıpta. Eger siz neni bolsın kie twtınbasañız, ol zatta eşqanday qadır-qasiet qalmaydı. YAdrolıq fizikanıñ atası E.Rezerford öziniñ institutı jaña ğimaratqa köşkende, kireberis esikke tağa qağıp jatsa, bir şäkirti: "Ser, siz osınşama bilimiñizben soğan senesiz be?» dep swraptı. Sonda ğwlama: Şırağım, ol meniñ sengen-senbegenime qaramaydı, öziniñ isin istey beredi"" degen eken...

 Al, biz eki künnen beri "kertartpalar, auızdarıñdı aşpañdar, dombıranıñ özi emes, ol tek suret qana ğoy" degen uäjge kömilip qaldıq. Nege onda boksşı Mohammed Äli "Jwldızdar alleyasına" öziniñ atı-jönin jwrtpen birge jolğa, alleyağa jazdırtpadı (jalğız ğana onıñ esimi jeke qabırğada, biikte twr)? Öytkeni, ol payğambardıñ esimin kie twttı! Bizdiñ teñdessiz, önerine özimiz ölerdey ğaşıq Roza Rımbaeva qarındasımız Mäskeudegi «Jwldızdar alleyasına» atın jazğanına qarsı bolğan joq...

Al, biz nege qaydağı bir "jañaşıl danışpannıñ" şañıraqtıñ suretin Aq Ordanınıñ edenine mozaika etip salğanına könemiz? Nege qarsı şıqqan jandı "artta qalğan neme" dep küstänalaymız? Sebebi, kie twtpaymız! Al, sol kie twtpau, tabanğa basıp taptau men köterem malday ornınan twra almay jatqan ekonomikamızdıñ, tabiğa apattardı qospağanda, tilden eki, dinnen jetpis eki tarmaqqa bölinip ketkenimizdiñ, jastardıñ özine-özi qol saluınan älemniñ aldına, jas otaulardıñ ajırasıp-küyreuinen Ortalıq Aziyanıñ aldına şıqqanımızdıñ arasında eşqanday baylanıs joq dep kim däleldep bere aladı?..

Anau bolğım keledi, mınau bolğım...

Bayağıda bir atamız jaylauda inisiniñ üyiniñ şañırağın kötere bergende, dambalınıñ bauı şeşilip ketipti. Kelinderi betin basıp teris qarağanda: "Sender qımsınıp qaldı eken dep, men baurımnıñ şañırağın jerge tüsirmeymin, qaday beriñder uıqtı!" degen eken. Biz sol bir sauatsız babamız qwrlı bola almay jürmiz. Nege? Sebebi, "sauattı nadandarmız". Iä, tağı da "onda twrğan ne bar, ädemi ğoy" dep mağan da, basqağa da araşa jabılıp, itşe talap tastaularıñız bek mümkin. Öytkeni, sauattı nadannıñ köpşilik ekenine äbden közim jetti. Tipti, "Jer-Ana deymiz, söytemiz de oğan därethana salamız, endeşe onı nege satuğa bolmaydı" degen bir deputattıñ sözin neşe türlendirip, dombıranıñ suretin jerge salğandı jaqtauşılar bet qaratpay jatır. Şetelderde gitaranı, ananı, mınanı ğimarat etip salğan ğoy degen sekildi uäj jañbırşa jauıp, qarşa borap twr. Dwrıs! Sol el, sol wlttar üşin dwrıs. Öytkeni, olardıñ jan-düniesi, bolmıs-bitimi onı kie twtıp qalıptaspağan. Onday wğımnıñ özi joq olarda. Mısalı, biz "kieli, qasietti dastarhan" deymiz. Batıs tügili arabıñ bilmeydi onı, nanıñmen qosa basıp jüre beredi. 

Arı qaray. Batıs käzir äbden damıdı. Damığanı sonşa, eşqanday kieli, qasietti närse qalğan joq olar üşin. Ayuan istemeytin närseni istep, erkek pen erkek, äyel men äyel, şeşesi men balası otbası qwrıp jatır. Sonı jappay zañdastırıp jatır! Siz bügin  sol azğındardıñ «batasın» almasañız, älemdegi eñ aqıldı, eñ bay jigit bolsañız da AQŞ-tıñ prezidenti bolıp saylana almaysız...

Bizge, "auzı qisıq bolsa da, baydıñ wlı söylesin" deytin bizdiñ erme, eliktegiş, äueyi, körseqızar qazaqqa solardıñ isiniñ bäri dwrıs, barlıq närsede tek solarday boluğa wmtılamız. Biz de wlt edik-au, tamırımız tereñ edi-au, biz jıl on eki ay boyı ömir üşin tabiğatpen küresetin, sol tabiğattıñ jaqsı jağın üyrenip, jaman jağınan jirenetin, sol tabiğattıñ ämbebap zañına säykes birde jeñip, birde jeñiletin, al, ol üşin aynalasındağınıñ bärine oymen qaraytın, sol jüzdegen jıldar boyı kürestiñ nätijesinde tuabitti filosof halıq bolıp qalıptasqan wlt edik-au demeytin boldıq. Solay boluımızğa 30 jılğı bilik te orasan zor «eñbek siñirdi». Siñirgeniniñ bir ğana däleli - äli künge deyin bizdiñ Wlttıq ideyamız ne, onı iske asıratın Wlttıq ideologiyamız qanday boluı tiis, onı Kanday jolmen iske asırsaq boladı, ol jaylı bir şeşimge kelip, bir Twjırım jasağan joqpız. Al, ol bizdiñ eñ birinşi kezekte iske asıruğa tiis isimiz edi ğoy! Öytkeni "30 jıldıq däuirge" qazaqtıñ basınıñ birikpegeni auaday qajet boldı. Birikken qazaq jemqor bilikti 30 jılda qırğızdar sekildi 2 ret emes, 4 ret töñkerip tastar edi.

«Qılköpirge» jaqındap qaldıq...

Jaraydı, "ötkenge - salauat, aldağığa - amanat" deyik. Deyik deyin desek, bir jılda osı bağıtta auız toltırıp aytatınday twşımdı, tolımdı isti tağı taba almay qinalıp otırmız. Onıñ bir däleli - 40 küngi karantinde tolıp jatqan telearnadan qazaqtıñ ruhı, bolmısı. wlttıq öneri men muzıkası jaylı bir de bir(!) habar berilgen joq, Wlttıq änder men küylerdi orındauşılardıñ bir de bireuiniñ jeke koncerti berilgen joq (Ramazan Stamğazievtiñ koncertin beremiz dep aldap ketti. Keşirim de swramadı...) Esesine Twrsınbek pen äzilkeşsımaqtardıñ "önerine" meldektep toydıq. Toyğan biz ğana, azğantay, attıñ töbelindey, bılayğı köp jwrt "osı sender-aq wlttıñ qamın oylağış ekensiñder" dep mısqıldap, "wltşıl-patriottar" dep at qoyıp, aydar tağıp, ağaş atqa qondıruğa az-qalıp otırğandar emes eken, oğan keşegi Talğat Temenovtiñ su jaña ministr Aida Balaeva hanımğa jazğan Aşıq hatı dälel.

Wlttıq özegi joq adam, "kimi - dos, kimi - qası ekenin ayırmaytın, biri may, biri qan bolıp otırğan eki wrttı" adam ne istemeydi - kimniñ aytqanına bas şwlğımaydı? Oğan ötken jıldardıñ özi kuä. "Qazaqtıñ hanı şatır tikpegen, tikse de qisıq şatır tikpegen" sözge qwlaq asqan adam bolğan joq. "Qazaq ärqaşan Ordasın, orda emes jay otauınıñ özin batısqa emes, tek şığısqa qaratıp tigedi" degen söz de eskerusiz qaldı. 

Artıq ketken jerimiz bolsa, keşirim swraymız. Biraq, Wlttıq mäselede, mısalı, qazaq tiliniñ erterek is jüzinde memlekettik tilge aynaluı tärizdi, ımıra degen bolmaydı. Imıra bolsa onda odan wlttıq äşnärse qalmaydı... 

Iä, biz, wltşıldar, äzirge tek jeñilumen kelemiz. Bir jıldan beri jılımıq kelgendey äser bar ekeni de ras. Degenmen, erteñ mına "dombıra dauında" biz tağı da wtılamız. Öytkeni, Gerakldıñ (!) özine jalğız atqoranı tazartuğa twtas bir kün kerek bolğan. Sonıñ özinde ol eki özenniñ sağasın bwrıp äkelip barıp qana tazalay alğan. Bizdi de aldımızda öz "özenderimiz" kütip twr. 

Tek wnjırğamız tüspeui kerek. Sebebi, biz kün sanap maqsat-mwratımızğa, Wlttıq Memleketimizge jaqındap kelemiz. Mahatma Gandi mına danalıq sözin tura bizge arnap aytqan sekildi: «Basında olar seni mensinbeydi, sodan keyin seni mazaq etip küledi, sosın senimen kürese bastaydı. Al, sosın sen jeñiske jetesiñ».

Biz de käzir 3-kezeñdemiz. Köp emes, az qaldı. Bizge wnay ma, wnamay ma, biz käzir, däl bügin qazaq wltınıñ tarih sanasında wlt retinde qala ma, qalmay ma degen, tağdırı şeşiletin  tarihi kezeñde ömir sürip jatırmız. Biz ärbirimiz soğan dayınday bilsek, Gerol'd Bel'ger ağamız sekildi mäseleniñ bärine tek qana «osı qazaqqa tän be, joq pa?  qazaqqa kerek pe, joq pa? qazaqqa paydalı ma, ziyan ba?» degen twrğıdan bağa berip üyrensek, soğan säykes äreket-qimıl jasap üyrensek qana erteñgi wrpağımızdıñ betine tike qaray alatın bolamız. «Äsireqızıl söz ğoy» deseñiz öziñiz bilesiz...

Ömirzaq Aqjigit

Abai.kz

23 pikir