Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Añız Abay 898 3 pikir 19 Mamır, 2020 sağat 15:26

Abay ilimi jäne bilimdilik saltanatı

Qazaqılıq qaymağı bwzılmağan qazaq qoğamında ädildilik arnasındağı wstanımdarğa, oqığan, bilimdi, ğalım kisilerge qwrmet zor boldı. Aqıl-oy keñistigine Alaş ziyalıları şıqqan HH ğasırdıñ bas kezinde bwl qwndılıqtar tereñ tamır tartıp, qara qazaqtıñ jalpaq tanımına berik ornıqtı. Alaş qaratkerleriniñ Abay ilimine ayrıqşa den qoyğanın eskersek, mwnday wmtılıstıñ erekşeliginiñ bir wşın Abay tanımınan izdegen jön.

Qazaq arasında onı Abayday nasihattağan aqın joqtıñ qası. «Teginde, adam balası adam balasınan aqıl, ğılım, ar, minez degen närselermen ozbaq. Onan basqa närsemenen ozdım ğoy demektiñ bäri de – aqımaqtıq», - dep tanığan Abay bilimdilikti, ğalımdılıqtı adamnıñ bastı qadır-qasietteriniñ biri retinde bağalaydı. Tipti, ol öziniñ aqındıq talantın, şığarmaşılıq izdenisin bilim-ğılımdı, önerdi igeruge nasihattaytın ügit qwralı retinde paydalanadı. 

Men jazbaymın öleñdi ermek üşin,

Joq-bardı, ertegini termek üşin.

Kökiregi sezimdi, tili oramdı,

Jazdım ülgi jastarğa bermek üşin.

Bwl sözdi tasır wqpas, talaptı wğar,

Köñiliniñ közi aşıq, sergek üşin.

nemese

Maqsatım – til wstartıp, öner şaşpaq,

Nadannıñ közin qoyıp, köñilin aşpaq.

Ülgi alsın deymin oylı jas jigitter,

Duman-sauıq oyda joq äuel basta-aq, - deydi aqın.

Bwl twsta ol adam balası bilimdi twşınıp, ıntamen igeru üşin onıñ köñil, kökirek közin aşu qajet dep sanaydı. «Kökirek közi» arqılı igerilgen bilim ğılımnıñ «nwrın» (svet), sırın (tanımın)  meñgere aladı dep tüyedi. Mwnday tanımdı ol öziniñ öleñ joldarında bılayşa örnekteydi:

Bilimdiden şıqqan söz, 

Talaptığa bolsın kez. 

Nwrın, sırın köruge 

Kökireginde bolsın köz.

Al sol bilimdi igeru üşin qajet bes asıl qasietti igeruge, bes jaman qasietten boy tartuğa  ataqtı «Ğılım tappay maqtanba» attı öleñinde ügittedi: 

Ösek, ötirik, maqtanşaq,

Erinşek, beker mal şaşpaq –

Bes dwşpanıñ, bilseñiz.

Talap, eñbek, tereñ oy,

Qanağat, raqım, oylap qoy –

Bes asıl is, könseñiz.

Bilimdilikke bes asıl qasietke qosa, erik-jiger, aqıl-parasat kerek. Onı aqın «qayrat pen aqıl» jäne «şapağattı ädilettilik» dep tüsinedi.

Qayrat pen aqıl jol tabar

Qaşqanğa da, quğanğa.

Ädilet, şapqat kimde bar,

Sol jarasar tuğanğa.

Bastapqı ekeu soñğısız

Bite qalsa qazaqqa,

Aldıñ - jalın, artıñ - mwz,

Barar ediñ qay jaqqa?

Demek, ädiletsizdiktiñ aldı tozaq (jalın), artı – suıq (mwz - jwrttıñ bağası: Öldi deuge bola ma, oylañdarşı// Ölmeytwğın artına söz qaldırğan). Oylanğan kisige ğalamat oy salar öleñ şumaqtarı. Ädilet sezimi kimde köbirek bolsa, sol  ğalım, sol aqıldı kisi («Bwl ğadelet, mahabbat sezim kimde köbirek bolsa, ol kisi - ğalım, sol - ğaqıl»).

Adam  ädiletti bolsa, ol qwrğan qoğam da ädiletti bolmaq. Kirpiştiñ pişini onı qwyğan qalpına baylanıstı bolatını sındı, adamnıñ boyına ne qwysañ, qoğam sonday bolıp şığadı. Sondıqtan Prezident Q-J. Toqaevtıñ ädildilikti saqtaudı memleket sayasatında basşılıqqa alınuı tiis degeni, «halıq ünine qwlaq asatın memleket» attı twjırımdaması Abaydıñ ädil qoğam ideyasına tireletini anıq. Prezident Q-J. Toqaev öziniñ «Abay jäne HHİ ğasırdağı Qazaqstan» attı maqalasında: «Ükimet müşeleri, sonıñ işinde ministrler men äkimder memlekettik jäne qoğamdıq mañızı bar mäselelerge qatıstı şeşim qabıldağan kezde azamattardıñ wsınıstarı men tilekterin eskerui kerek. Mwnı Abay meñzegen ädiletti qoğam qalıptastırudıñ birden-bir şartı dep bilemin», - dedi. Mwnı «Söz tüzeldi, tıñdauşım, sen de tüzel» degen Abaydıñ ösietine say bolıp, onı qabılday aldıq pa? Qabıldap jürmiz be? 

Oyşıl Abaydıñ öleñin wğu, A.Baytwrsınwlı aytqanday, oñay emes. Oğan ana tilinde uızğa jarığan, tuğan halqınıñ mädenieti men dünietanımın tereñ wğatın, onı qadirleytin wrpaq köşi kerek. Mwnday wrpaq täuelsiz Qazaqstannıñ 30 jıldıq tarihında qalıptasıp keledi. Endigi uaqıtta solar twşınatın, solar bayıbına barıp, parasattı payım tüzeytin tanımdar kerek. Bizde oyşıl Abaydıñ filosofiyasın tanu, onı täpsirleu (interpretaciyalau) mäseleleri kemşin. Sebebi aqınnıñ şığarmaşılığındağı ataqtı «Ğaqliyalarında» aytılatın qarasözderi filosofiyalıq payım retinde jeke dara taldanıp keledi. Abaydı bwlay tanu tereñ äri bağalı jetistikterge jetkizbeydi. Onı aqınnıñ öleñderimen sabaqtastıra, attastıra otırıp taldasa, tereñ filosofiyalıq payımdarğa jol aşarı anıq. Ataqtı Abaytanuşı Mwqañ kezinde osınday oy aytqan bolatın. 

Abay ilimi  idelistik, racionalistik tanımnan bastau aladı. Biraq oğan qarap onda materialistik, dialektikalıq dünietanım joq dep aytuğa bolmaydı. Aqınnıñ mına bir öleñi osığan bir mısal:

Dünie - ülken köl,

Zaman - soqqan jel,

Aldıñğı tolqın - ağalar,

Artqı tolqın - iniler,

Kezekpenen öliner,

Bayağıday köriner.

Dialetikalıq tanımmen örilgen osı bir şumaqqa tereñ filosofiyalıq payımdı öleñ örnegine ornalastıru üşin qanşalıqtı tereñ payım, parasat kerek ekenin boljay beriñiz. Osı şumaqta aytılğan oydı jetkizu üşin batıs filosofiyası qara sözben jazılğan qwlaş-qwlaş eñbek jazğanı közi qaraqtı kisilerge tanıs. 

Bolmasa, wlı aqınnıñ mına bir jolğa nazar audarayıq: 

Sağattıñ şıqıldağı emes ermek,

Hämişä ömir ötpek ol bildirmek.

Bir minut bir kisiniñ ömirine wqsas,

Ötti, öldi, tağdır joq qayta kelmek.

Sağattıñ özi wrı şıqıldağan,

Ömirdi bildirmegen, künde wrlağan.

Tiyanaq joq, twrlau joq, keldi, ketti,

Qayta aynalmas, bwrılmas bwldır zaman.

Dialektikalıq materializmniñ tanım soqpaqtarı osınday oylarmen soğılğanı anıq. Bolmasa, «Uaqıt – töreşi» degen dialektikalıq tanımğa  süyengen qanattı sözdiñ körkem öleñ ülgisindegi nwsqasına nazar audarayıq. 

Köleñke basın wzartıp,

Alıstı közden jasırsa;

Kündi uaqıt qızartıp,

Kök jiekten asırsa.

Mwnday filosofiyalıq tanımğa tolı joldardı Abaydıñ şığarmaşılığınan mol kezdestiruge boladı. Onıñ ärbir öleñi filosofiyalıq twrğıdan täpsirleuge äbden layıq.

Tüyindey kelgende, Abay ilimi - twñğiıq teñiz tübindegi marjan tas. Onı täuekelge bel buıp, tereñge süñgi alatın adamdar arqılı  su betine şığarıp, jwrt igiligine jaratuğa boladı. Al bwl öz kezeginde qoğamnıñ baylığı,  onıñ ruhani bağdarşamınıñ biri retinde jarqıray beretini anıq.

Almasbek Äbsadıq,

filologiya ğılımdarınıñ doktorı, A.Baytwrsınwlı atındağı QMU professorı

Abai.kz

3 pikir