Senbi, 15 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 102287. Jazılğandar — 80716. Qaytıs bolğandar — 1269
Alaşorda 3974 14 pikir 24 Mamır, 2020 sağat 10:04

Ahmet Baytwrsınwlınıñ azattıq şeri

(«Ombınıñ Alaş däpterindegi» A.Baytwrsınwlı öleñderin oqığanda tuğan oy)

Alaştanuşı Dihan Qamzabekwlı qwrastırğan «Ombınıñ Alaş däpterin» oqıp otırıp, bwrın da tanıs, biraq bwl kitapqa oqşau berilgen Ahmettiñ bir top öleñine zer saldım. Bireu bir närseni däpterine köşiru üşin de, belgili talğammen, oymen köşiredi ğoy. Öleñder 1932 jılı köşirilgen. Sol kezdegi Keñes sayasatın eske alğanda, halıqtıñ jan jüregindegi qalauı, bas bostandığı, el men jerdiñ küyi qalay edi? – degen oylar birden basıñızğa keledi.

Endeşe, Ahmet añsağan azattıq, erkindik nemese bas bostandığı jırlarınıñ talay jürekti şımırlatqandığında, jılatqandığında şübä joq. Osı oylarmen «Däpterge» qayta üñilip, Ahañnıñ qoltañbalarınıñ iirimine üñildim.

Äueli, «Qasqır men qozı» mısalı berilgen. A.Baytwrsınwlınıñ özge jwrttardan audarğan düniesin audarma retinde qarau qiın. Sebebi, onı öz jürek qalauımen müldemge qazaqşa sayratadı. I.A. Krılovtıñ mısalındağı qasqır qazaqşa wlıp, qozı qazaqşa mañıraydı. Ahañ köp teperşik, quğın, türme körgen adam. Bılay qarağanda jazıqsız «qozı». Al onı qudalağan qorqau qoğam, orıstıq otarlıq sayasat – qasqır. Söytip, öleñdi özgeşe, türlendirip, «öz müddesine» bağındıruşı avtor da, onı köşiruşide – qasqırğa narazı.

Jwrttıñ bäri biletindey mısalda bwlaq suınıñ basındağı qasqır, bwlaqtıñ ayağındağı qozını «sudı layladıñ» dep kinälaydı. Ana bayqws qanşa aqtalıp, şırıldasa da, qasqır pätua izdep, onı qwtıldırmas sıltaularmen aranın aşadı.

Qozınıñ beyşaralıq hali, özin araşalamaq bolğanı – Ahmettiñ jan ayqayı:

Qozı ayttı: «Qasqır taqsır, toqta azıraq,

Tergeñiz, kinäm bolsa, ädil biraq.

....

Siz tügil, özgege joq qiyanatım,

Ne şara, jetken bolsa bügin qazam?!»

...

«Nansañız, ağam da joq, inim de joq,

Ua, ğayırı naşarlıqtan minim de joq.

Naqaqtan meni, taqsır, küydiresiz,

Jauızdıq sizge oylağan künim de joq».

...

«Taqsır-ay, eş jazığım joq qoy meniñ,

Jäbir ğoy bireu üşin küydirgeniñ!»

Ahmettiñ jan jalası «qozı» bolıp şırıldaydı.

Alayda qasqır – qoğam, orıstıq  öktemdik odan tırnağın tartpaydı:

«Beker me, – Qasqır ayttı, – meniñ sözim,

Bilesiñ jalğanşı dep kimdi öziñ?

Äkeñdi aldıñdağı tanimısıñ,

Bälem, sen bayqap qara, aşıp köziñ!

...

It bolsın, qoyşıñ bolsın, qojañ bolsın,

Jauızdıq oylaysıñdar bäriñ mağan!

...

«Ündeme! Jeter! Qazir mwrsatım joq

Twruğa aq-qarañdı tergep seniñ.

Alıpsıñ jaman ädet qarsılasıp,

Senimen twram ba men mıljıñdasıp.

Aytayın, bilgiñ kelse, Qozım, sağan:

Kinäñ sol – jegim kep twr, qarnım aşıp!»

Qasqır – otarlıq jüye osılayşa öz aytqanın orındadı.

Ormanğa Qasqır ketti Qozını alıp,

Belgili eter isi alıp barıp.

Osınday jazıqsızdı jazğıratın

Är jerde küştilerde bar ğoy qalıp.

Qasqırdıñ zorlıq boldı etken isi...(27-29 better).

Şın mäninde, Ahmet öz şerin, aytpağın osı mısaldı qazaqşa söyletu arqılı jetkizdi.

Osı arada, säl şeginis jasap, Ahañnıñ ömirinen birer üzik oqiıq.

1905 jılı Patşalıq reseyde bolğan köterilis qazaq oqığandarınıñ jüregine de azattıq alauın jağadı.

Osı kezde Älihan Bökeyhanov Ombıda jürsede, Ahañmen,Mirjaqıppen habarlasıp twratın. Patşanıñ, İşki ister ministrligine, jäne aymaqtıq gubernator atına jazılıp, on eki mıñ adam qol qoyğan äygili peticiya Ombıdağı Ä.Bökeyhanovqa jetkiziledi. Semey ueziniñ jandarmeriyasınıñ bastığı Osovskiydiñ gubernatorğa jetkizgen derekteri boyınşa Ä.Bökeyhanov ol peticiyanı poşta arqılı Peterborğa jibergen.

Semey ueziniñ tıñşıları peticiya jazğandardıñ sarı izine şöp salıp,  1907 jıl A.Baytwrsınov, J.Aqbaev jäne tağı birneşe adamdı küdikti retinde  qamauğa alğan. Ahaña tergeuşilerdiñ küşteuimen «peticiya jazuğa qatısı bar» dep jala jabıladı. Özgeden bwrın öz jaqındarınıñ wstap bergenine janı küyedi:

Ne jazıp em,

Qwday-au, men qazaqqa,

Mübtala ğıp salğanday bwl azapqa?!

Adamşılıq esebine kirisip,

Qolı jetsin degendik pe azatqa?

Jön körsettim qazaq degen namısqa,

Jol siltedim jaqın emes, alısqa.

«Özge jwrttar örge qadam basqanda,

Dedim, – sen de qatarıñnan qalıspa!»

...

Asıqpañdar!

Artımızda qazı bar,

Tergep talay, süyekteriñ qazılar.

Payğambardı satıp otır tilla alğan,

YAhudamen birge attarıñ jazılar.

Qinamaydı abaqtığa japqanı,

Qiın emes darğa asqanı, atqanı.

Mağan auır osılardıñ bärinen

Öz auılımnıñ itteri ürip, qapqanı, – dep küñirenedi Ahañ.

Qamaqtan bosağannan keyin de Semey ueziniñ jandarmeriyasınıñ twraqtı añduında bolğan A.Baytwrsınovtı 1909 jılı 1 şildede «separatistik ügit naihat jürgizdi» dep tağı türmege qamağan. Mwnda sotsız, ükimsiz, naqaqtan-naqaq  8 ay boyı  azap-qorlıq köredi.

Abaqtıda jatqanda Ahañ Haqqa bas wrıp:

Ia, Qwdayım, aqqa jaq,

Öziñe ayan, men naqaq.

Aqqa degen sözimniñ,

Abıroyın aşpay jap.

Ayat penen hadiste,

Adal niet aq iske.

Jañılmasam, joq edi-au –

«Jaza tartsın!» degen bap.

Meni wstatıp aydatıp,

Zığırdanım qaynatıp,

Masayrasıp mäz bolıp,

Külgenderdi öziñ tap.

Bwl öleñde Ahañnıñ öziniñ jazıqsızdığın äri özin jalamen wstap berip mäz bolğan jaqındarına janı aşi, nazalana til qatadı. Tuısqandarınıñ, qazaqtıñ adasqanı – Alaştıñ adasqanı ğoy, onı tura jolğa sala kör dep qan jılaydı:

Az kündikke aldanıp,

Az närsege jaldanıp,

Adasqanın Alaştıñ,

Tüzu jolğa tüsir, haq.

Jaqınıñnan jau şığıp,

Maqwl sözden dau şığıp,

Itter tistep tonımnan,

Dwşman wstap qolımnan,

Mağan tosu bolğan şaq.

...

Qwnsız bolıp erimiz,

Jesir bolıp jerimiz,

Mal meniki dey almay,

Jan meniki dey almay,

Itke de, qwsqa azıq ek.

Ken bolar dep balşıqtı,

Köl bolar dep şalşıqtı,

Biz ümitpen qazıp ek.

Däreti joq ayaqtar,

Qorsıldağan sayaqtar.

Bwlğamasın tasıñdı,

Qasietti basıñdı.

Degenimiz bolmasa,

Qazaqqa ne jazıp ek,

Baylattırğan qolımdı,

Bögelttirgen jolımdı,

Jaqınım bar, jatım bar... (32-34 better).

Mwndağı «qwnsız bolıp erimiz» – özin jäne Alaştı, «jesir bolıp jerimiz» – dep qazaq dalasın aytadı. «Itke de, qwsqa azıq ek», «däreti joq ayaqtar, qorsıldağan sayaqtar» – imansız orıs otarşıldarın meñzeydi. Al, osı jolda küresip jürgen bizdi, meni «bwlğamasın tasıñdı, qasietti basıñdı» dep şır-pır bolıp jürgennen basqa jazığı joq jandı «qolın baylap, jolın kesip» ne istediñder? – dep şerlenedi. «Ombınıñ alaş däpterindegi» bir öleñ osı.

1910 jılı Semey uezdik sotı A.Baytwrsınovtıñ isin qarap, onı on altı jılğa jer audaru turalı ükim şığarğan. Semey sotınıñ ükimi şıqqan kezde A.Baytwrsınwlı anasına «Abaqtıdan» attı hatın jazadı. Tağı da «Ombı däpterin» oqiıq:

Qımbattım, dwğagöyim, qamqor anam,

Arnap hat jazayın dep aldım qalam.

Sizdi onda, bizdi mwnda aman saqtap,

Köruge jazğay edi Haq tağalam.

Köre almay ötirikşi bolıp äbden,

Semeydiñ türmesinde otır balañ.

Mal wrlap, kisi öltirgen jazası joq,

Ükimet ol zorlıqqa ne dür şarañ.

Anasına mwñ şaqqan Ahañ tağı da: «Mal wrlap, kisi öltirgen jazası joq, Ükimet ol zorlıqqa ne dür şarañ» deydi. Naqaq adamdı orıstıq ükimettiñ zorlıqpen wstağanın aytadı.

Äuelde Lauqwl-Maqpwz jazbaptı Alla,

Tağdırda bwl orındı körmesime.

Taypalğan talay jorğa, talay twlpar,

Tağdırdıñ kez bolıp twr kermesine.

Qañbaqpen salmağıñ teñ bwl bir zaman,

Ğilaj joq jel aydasa ermesiñe. (35-36 bet).

«Talay erler wşırağan tağdır sınağı, Allanıñ basqa salğanınan qaşıp qwtılmaq joq. Zaman solay – ädiletsiz, qaytemiz, köteremiz» – dep anasına jwbanış sıylaydı.

Sot ükiminen keyin Ahmet Baytwrsınov aydauda bolatın jeri retinde Orınbordı tañdaydı. 1917 jılğı töñkeriske deyin sonda boladı.

1913 jılı 1 aqpan küni Orınbor qalasında «Qazaq» gazetin şığaradı. Gazettiñ özekti qızmeti qazaqtıñ el, jer tarihı men tağdırı boldı. Tipti orıstıq otarlıqqa qarsı şığu mäseleleri men birge «Qazaq qalay el boladı» degen taqırıptı da köteredi. Jergilikti ükimet «Qazaq» gazetinde jazılğan osınday mäselelerdi «separatistik» dep 1914 jılı gazettiñ bas redaktorı A.Baytwrsınovtı tağı da twtqındaydı. Arağa az uaqıt salıp, gazet oqırmandarınıñ jinağan üş mıñ somdıq kömegimen türmeden bosaydı. Bwl Patşalıq orıs otarşılığı twsındağı Ahmet Baytwrsınovtıñ soñğı ret türmede otıruı edi.

Öz ğwmırındağı eñ ülken zorlıq, eñ ülken qorlıq biraz jıldan keyin Keñes ükimeti twsında bolatının Ahañ ol kezde sezbedi.

A.Baytwrsınov 1917 jılğı aqpan töñkerisinen keyin, Qazaq s'ezin şaqırıp, Alaş partiyasın qwru turalı ideya köterip, Alaş partiyasınıñ bağdarlamasın jazğandardıñ biri. Bwl partiya bağdarlaması qaraşa ayında «Qazaq» gazetinde jariyalandı.

Alaşqa Patşalıq orıs ükimetinen qayır bolmay, qazan töñkerisi arqılı ükimet «bolşebekterdiñ» qolına ötkende A.Baytwrsınov Qazaq avtonomiyasın osı Keñes ükimetinen aluğa bel buadı. 1919 jılı naurızda Ä. Jangeldin bastağan on bir adammen birge A.Baytwrsınov Mäskeuge barıp, Leninmen, jäne Wlt isteri jönindegi komissar Stalinmen Qazaq avtonomiyasın qwru turalı kelissözdi tura tört ay boyı, yağni şilde ayına deyin jürgizip, olardıñ Qırğız avtonomiyasın qwru turalı şeşimin şığartadı. Qazaq avtonomiyasın qwru komissiyasınıñ müşesi bolıp tağayındalğan A.Baytwrsınov Qazaq avtonomiyasınıñ şekarasın, respublikalıq statusınıñ jobaların jazumen aynalısadı. Sonıñ negizinde 1920 jılı A.Baytwrsınov körsetken territoriyalar negizinde Qazaq (Qırğız) avtonomiyasınıñ qwrılğanı turalı Jarlıqqa Lenin qol qoyadı. A.Baytwrsınov sonımen birge Alaş qayratkerlerine keşirim jasau turalı Keñes biligine ötiniş jazıp, qısqa uaqıtqa bolsa da ötinişin orındatadı.

Keñes ökimeti twsındağı quğın patşalıq imperiya kezindegi quğınnan asıp tüsip, qandı qırğınğa jalğastı. Alaş qayratkerlerin türmege jaba bastadı. M.Dulatov, Ä.Bökeyhanov, A.Baytwrsınov 1929 jılı twtqındalıp, türmege jabıldı. Ahmet Baytwrsınov Butırka türmesinde üş jıl otırıp, sodan soñ Arhangelge wzaq jılğa katorgağa aydaldı.

Halıqaralıq  Qızıl Krest  arqılı M. Gor'kiydiñ äyeli                    E. P. Peşkovanıñ  järdemimen kesimdi merzimi bitpey, 1934 jılı bosanıp, äueli Batıs- Sibir ölkesine, keyinirek Almatığa oraladı. Biraq, eş mekeme Ahañdı qızmetke qabıldamağan. Tek bir orıs därigeriniñ qamqorlığına iligip, sanitar bolıp jwmıs istegen A.Baytwrsınovtı NKVD 1937 jılı küzde qayta twtqındağan. 1937 jılı NKVD üştiginiñ şeşimimen qaraşa ayında 66 jasında atılıp ketti.

Söytip, A.Baytwrsınwlı öziniñ sanalı ğwmırın halıqqa ayanbay qızmet etumen jäne otarlıq – aqtar men qızıldardıñ türmesin «kezek qıdırumen» ötkizdi.

«Ombı» däpterindegi «Janğa köñilim qalıp twr» öleñindegi:

Janğa köñilim qalıp twr,

Jan bwl küyge salıp twr.

Tänge köñil qalıp twr,

Tän şıdamay arıp twr.

Jwrtqa köñil qalıp twr,

Jwrt jalğanğa nanıp twr.

Ötirik örlep küşeyip,

Şın jeñilip talıp twr.

...

Jau bilegin sıbanıp,

Pışağın qayrap janıp twr.

Sauısqan, qarğa, qaraqws,

Jemtik añdıp bağıp twr.

Päle degen añduşı,

Ayağımnan alıp twr.

Jala degen töbeti,

Baltırımnan qauıp twr.

...

Janı aşığan jaqınnıñ,

Jas közinen ağıp twr.

Ayrılamız amal joq,

Qılışın jerge şauıp twr, (34-35 bet) – degenderi köñildi tolqıtqan köp şeriniñ biri edi.

«İnime» öleñindegi:

«Süyikti mellatıña bolam deseñ,

Naşardıñ köbirek je qamın, inim» (36 bet) – degeni ülken ösiet siyaqtı.

Uaqıt wzarğan sayın halqı özine qızmet etken wldarın ögeyletken ötkengisine özegi örtene otırıp, onıñ izderin altınğa balaydı. Ardaqtaydı, önegeli ömir ülgisi etedi. Onı Ahañ sındı erler tirisinde-aq bildi, ayttı:

Tän  kömiler,  kömilmes  etken isim,

Oylaytındar  men  emes  bir küngisin.

Jwrt  wqpasa wqpasın  jabıqpaymın,

El bir  künşil, meniki  erteñgi  üşin, – dep keudesin oqqa tösep, aqtıq saparına alañsız kete bardı. Ruhı şahittikpen beyişke wştı.

«Ombınıñ Alaş däpterin» oqi otırıp, bizde biraz oylarğa ombıladıq. A.Baytwrsınwlınıñ qara basınıñ qamı üşin emes, eline, jerine azattıq, erkindikti zarığa kütken asau jüreginiñ ämirine  qwlaq türip, özegimiz örtendi. Alaştıñ asıl qiıqtarınıñ artında qalğan el men jer parızınıñ endigi auır jügi bizdiñ moynımızğa artılğanın tağı bir märte tereñdey wğınıp, abızdıñ tauday twlğasına tarıday basımızdı idik.

Paydalanılğan ädebietter:

«Ombınıñ Alaş däpteri», qwrast: D.Qamzabekwlı. Almatı, «Jazuşı» baspası, 2013 jıl.

A.Baytwrsınwlı şığarmaları men ömirbayanı turalı Uikipediya derekteri.

Jädi Şäkenwlı

Abai.kz

14 pikir