Jwma, 3 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Ädebiet 1554 2 pikir 26 Mamır, 2020 sağat 12:55

Ey, esti jır – eski jır…

Ertpey ketti jaña ağındar janıqqan,
Eremin dep men de elpildey qoyğam joq.
Esenğali.

(E.Rauşanov şığarmaşılığı jöninde bir para söz)

«Bismillä» – söz bası!.. Bwl Sırdı aytu kerek pe, özi?.. Osınşa jıl işte saqtadım ğoy, ne de bolsa, ayttım. Fazılı keñ Jabbar jarılqar da: on jetige aunağan jasım-dür, men tüsimde Jännattı kördim! Qatarınan eki ret!.. Onıñ äserin aytu, eş mümkin emes, oğan qızıl tildiñ şama-şarğası jetpeydi. Al äserinen ayığu, tipti, qiın boldı. Dünie de, işki keñistigim de mülde jasañğırıp ketken. Kündelikti «sovettik ömir saltımen» ğwmır keşip jatqan ölişärdegi toğışar jwrttıñ tirligi meniñ jan älemimmen tipti qabıspaydı…

Erte köktem edi. Öziñ – bozbala, öziñ Söz-Şalıq dertine ayıqpastay şaldıqqansıñ. Al onday janğa erte köktemniñ salqınınıñ qalay äser etetinin, ey, bilse edi mına jwrt?! Ol salqınnan – tüsimde körgen Jännattıñ iisi bwrqırap twrar-dı; Ruhım – qalıptı ömirge siya almay şırqırap tınar-dı. Jan uä dildi – iisi, tür-tüsi bölek säruar ündi bir älem baurap aldı;

talay tünder
jez bilezik
Ayğa qarap
jer tirep,
joq ayqın jol,
tüzdi kezip,
say jağalap
tentirep,
jauğan jwldızdar astında jaurağam-dı…

Söytip jürip alıstan mwnartqan Almatığa da attandım. Wşaqtan tüssem, aldımda kögildir taulardan bölingen alıp jaqparday bolıp Kekilbaev twr! Ärine, meni kütip twrmağanı belgili, baqsam, jwbayı – Klara jeñeşem menimen bir wşaqta kelgen eken. Qaytkenmen de alğaşqı a r m a n s a p a r ı n a attanğanımda aldımnan Öz Topırağımnan jaralğan Söz Iesiniñ şıqqanı oñ ırım, tüzu işara-tın. Ärine qasına batıp bara almadım…

Nemeresin ertip Almatığa qıdırıp kele jatqan Zerdebay ağay Begarıstanwlınıñ (M.Ğabdullin, M.Mağauinderdiñ eñbekterinde auız ädebieti nwsqaların jinauşı retinde jaqsı lepespen atalatın qwrmetti wstaz) selbeuimen tuısı – qazaqtıñ twñğış türkologı Ğwbaydolla Aydarovtıñ şañırağına tünep (bwl da tegin bolmasa kerek), «KazGU-gorodoktağı» ilki salınğan №8-jataqhanağa da jayğastım-au… Bwl bir tüsimde eki märte körgen ğajapqa jetpese de öñimdegi beyiş edi! Qospasız halal sözim bwl!

Jastıqtıñ jazğı jwmağı «KazGU-diñ qalaşığında» Tazalıq attı wğım saltanat qwrıp twrğan şaq-tın ol kez. Bağıma oray, şın wltşıl jigitter men qızdar jolıqtı… Arada quday parlap qanşa jıldar ötse de sol jazdıñ äseri jüregimdi äli köriktey qızdıradı. Jigitter – ğılman, qızdar hürge aynalğan bir qasietti qas-qağım-tın…

Alayda adam jwmaqta jürip te öziniñ «tozağın» sağınatın häl keşkenin estigeniñiz bar ma? «Şölge üyrengen qoñır qazdıñ şölin añsap şöldeytinin» pämdeuşi ek. Biraq ol öz basıma kelerin bilmeppin. Sana tüpkirimde «beyiştiñ» jwparın «tozağımda» qalğan jwrtqa tezirek jwtqızğım, jwqqızğım, özim bilgendi basqalarğa da wqqızğım keletin bir añsar da bar… Bwrın auıldan şıqpağan mañğıstaulıq qos bozım – Ermek Amanşaev (bolaşaq dramaturg-şeneunik) ekeumiz konkurstan birge qwladıq. Bir orınğa on eki adam talasqan qiyan-keski şayqasta jartı ball jetpey jığıldıq. Ärine ol şaqta (1979 j.) sovettik qoğamdı jemqorlıq indeti äbden meñdegen. Keyingi Täuelsiz memleketimizdi, yaki Qazaqtıñ Ruhani uä düniyaui qazınasın üpteuşiler men tonauşılar sol qoğamda «stajirovkadan ötip» jatqan. Joğarğı oqu orındarına, älbette, joğarı sanattı KazGU-ge öz bilimiñmen tüsu qiyamet tirlik. Onıñ üstine, «alıs oblıstan kelgen», «malşınıñ balası» deytin jeñildikter sol jılı alınıp tastaldı. Şının aytayın, oqudan qwlap qalğanımızğa biz onşa qayğırğan joqpız, qayta elge qaytatın bolğanımızğa qattı quandıq! Şañ borağan aulımızdıñ ärbir itin de sağınıp ek…

Sonımen, «Köktem-3»-tiñ aldınan kvas alıp, quanışımızdı «judıq». Kioskide Fariza apamız basqaratın sol kezdegi bizdiñ süyikti jurnalımız «Pionerdiñ» (keyin «Aq jelken») jaña nomeri bar eken, Esentay jağasındağı kök şalğında aunap jatıp paraqtay bastadıq. Ayqarma betke Esenğali Rauşanov degen jas aqınnıñ öleñderi şığıptı. Bwrın-soñdı kezdespegen sonı soy. Esim-näminiñ özinen mülde bir alıs ölke, älde bir şet qiyannıñ tılsım säulesi şağılısarday. Al öleñderiniñ ilki joldarınan-aq mağan tı-ım-tım-m etene bir iis bwrq ete tüsti! Ol erte köktemde tüsimde körgen Peyiştiñ jwparı sındı basımdı aynaldırıp jibergeni… Sälden soñ älgi ğayıbi mastıqtan ayığıp, qayta oqi bastadım. Söytsem, mınau jwmbaq jırlardan bwrqırap twrğan – Mañğıstaudıñ iisi! Jalma-jan Ermekke: «Ey, mına öleñderden Mañğıstaudıñ iisi şığadı!» deppin esiriktenip. Ol jurnaldı iiskep körip, mınanıñ esi dwrıs pa degendey, mağan seziktene qarap qoyadı…

«Mahambet ölgennen keyin keudedegi eldiñ Aldaş batırı qayta qol jinamaq bolıptı» dep bastaladı bir jırdıñ «älqissası». Sondağı qonaqası beruden asa almağan, jigeri jasıp qalğan ölisüyek elge qılar qayranı qalmağan batırdıñ auzınan qan atqılağanday boladı:

…Keleli sözdiñ, kenenim,
Parqına tağı jetpediñ.
Küderi jigit men edim,
Küdis at berip netkeniñ?!

…Öñşeñ bir teksiz twr qaptap,
Bwlardı mwnda kim jiğan?
Körgensiz qızıñ jırtaqtap,
Körkeude wlıñ ırjiğan!

Eldigi qayda bwl eldiñ,
Ermeydi nege batırğa?
Jatır ma, älde kileñ qwl
Biligi jetpey qatınğa?!.

Mağan ğana etene, mağan ğana tanıs bir atayı da atoyı kieli ün köne ğasırlardıñ törinen tapsınıp bir söylesin! Mınau asqaq Ruhtıñ aldında bügejek qaqqan näsilsiz tobırdıñ öz zamandastarım ekenin de şıramıtıp otırmın. Mahambetti qapıda öltirgen «ıqılas-jılanğa» şığarılğan Ükim Aldaş batırdıñ auzımen bılay ayaqtaldı:

Qarsı kep keşe bästesti ol,
Bastauğa dayar soğısın. –
«Dospın» dep kelip bas kesti ol,
Öluge tiis sol üşin!..

Bwdan arğı öleñderden meni ölerdey añsatıp jürgen köşpendi ömir bastaladı:

Zañımen oyşıl dalanıñ
Jol-joldı jalğastıradı.
Jabuın Oysılqaranıñ
Jazı kep almastıradı…

Nemese:

…Ürker jambasqa keldi,
Jazdıñ jetkeni ğoy bwl…

Bastauın bağzıdan alğan älde bir alıs añsar, tanıs ümit, tılsım iñkär, saranau saz, babau sarın boydı baurap alıp, üzdiktirip baradı. Bwl äserdiñ tüp tamırın sol mezette tap basıp tani almasam da, mwnıñ bäri, äyteuir mağan has, mağan enşili sezim ekenin näğayıp bir tüysikpen şamaladım… Onıñ men tuğan qasietti qonısqa qanday da bir qatısı barın sezdim. Osıdan bastap Esenğalidı izdeu bastaldı. Ol kezde baylanıs qiın, aqparat almasu aqırettiñ jolınday… Dostarımızben jazısqan hattarımız qiyandağı qıstauğa qanattarı talıp, «edu, edu qaşıqtan» – auızsu tasitın «kökqasqalarmen» ayda-jılda bir keledi.

1980 jılı Qaramandıbastıñ tauşıqtarınıñ arasında jılqı bağıp jürgenimde Twmanbay aqın basqaratın bizdiñ tağı bir süyikti al'manah «Jalında» men izdegen aqınnıñ bir top öleñi jarq etip jariyalandı-au. Jariyalandı degennen köri, köñildiñ kögildir köline bir top kögala üyrek qanatın süyrep qondı desek, qalay?.. Özim de «Alagöz» nıspılı qarakök attı mamır toyına qosqalı jürgem, «Qarakök ayğır turalı ballada» deytin jır köñilime tañbalana berdi. Äli jadımda, bılay bastaladı:

Aqşa bwlt aq batsayı jaulıq pa edi,
Jwlqidı äyleñkes jel äulikpeli.
Üyirde arqırağan qarakök joq,
Qwdayıñ berip qaptı-au, säurik torı…

Mwndağı «aq batsayı jaulıq», «äyleñkes», «säurik torı» sıqıldı sözder tili tañqılanıp bara jatqan qazaq wltınıñ Mañğıstau jwrtı leksikonına etene bolıp qalğan kez-tin. Jürek tağı şım-m ete qaldı… Balladanıñ orta twsında mına şumaq kezdesti:

Mästegin basına wrıp, talğa baylap,
Key jigit kürsinisti «arman-aylap».
Qamşını q a r a ş ö r m e tistep alıp,
Biz kirdik bir büyirden andağaylap…

Öleñniñ osı jerine kelgende men bir şıjımnıñ şetin wstağanday boldım. «Qaraş örme» degen tirkes köp qwpiyanıñ betin aşqanday edi. Bizdiñ elde Qaraş attı auıl bar. Olar, negizinen, şetinen dindar, dilmar, som temirdi suday sapıratın wsta-zerger, ne bir sağana mola, sarıayşıqtı kümbezder salğan, qara tasqa ün bitirgen tamşı şeber, qu qarağaydı jetim qwlınday telmeñdetken, törde tartqan küyimen kölde qwsın kölbeñdetken küyşi-jırşı, bäsi qwr atqa bağalanatın süyekbas qwrandı erler jasaytın erşi, tüyeniñ köninen tilingen taramıstı sım işektey dıñıldatqan örimşi, eñ bastısı, jer tamırın tap basıp, saulı aruanaday idirip, Mañğıstaudıñ qaraoyı men wlıqırınan neşe mıñ şıñırau qazğan qwdıqşılar bolıp keledi. Talay şiliñgir şildede «Qaraş qazğan», «Qaraş», «Qaraşölgen» attı «jüzadım», «düñgirlek» şıñıraulardıñ käusarlarınan meyirimiz qanğan. Ärine is kimniñ qolınan şıqsa, at ta soğan tañıladı. «Qaraş qaqpan», «qaraş ketpen», «qaraş qırıqtıq», «qaraş sandıq», «qaraş örme qamşı» degen ataular bizge bala künnen etene. Meniñ bwl «zertteuim» aqınnıñ tağı bir jariyalanımdağı: «Anam mağan aytadı Mañğıstauın, – 360 äulie küñirengen…» degen joldarın oqığanda tiyanağın tauıp, tıñğısına jetkendey boldı.

Söytip bir sätti küni, Mañğıstauday bäygili dalanı artqa qaldırıp, Almatıday äygili qalanı betke aldıq. Qoymay jürip QazMU-ge oquğa tüstik. Sırttay oqitındardıñ sessiyası kezinde qasına Qanat Täkebaev degen dosın ertken Esenğali ağamızben de jüzdestik. Boljamdarım aldamaptı, ol, şınında, 30-jıldardağı alasatta babaküldikten auıp ketken Qaraş aulınıñ perzenti bolıp şıqtı. Sovettik tañbalauğa salsaq, «bandı adaydıñ» zäuzatı. Äulieli atamekenin ayta beretini zañdı eken, anası Atam Bekettiñ bes wlınıñ biri Jaylaudan taraytın sofı şaldardıñ wrpağı Qamauqızı Äuehan apamız körinedi. Ağamız sol tüni öz öleñderin emes, äkesinen üyrenip qalğan «Kökmoynaqtıñ üyiri» jırınan üzindiler oqıdı. Mağan: «Bäyimbet paluan degen kim?» dep saual qoydı. Es-ağañ aytqan onıñ wzaq jırınıñ soñı bılay ayaqtaladı:

Twreke işan-taqsır-ay,
Sizden de tuğan maqsım-ay,
Asılıñ ämi bolğasın
Ğalamğa tüsti säuleñiz.
Şarapatı üşin halıqtıñ
Jäuperdi jauğa sermeñiz…
Sizden habar kütuli
Qarşığa qwstay talpınıp
Moyındı bwrıp twramız.
Önege bolğay jwrtıña,
Alladan näsip mwrañız.
Bwl bäyitti basqarğan,
Keudesin aşıp aqtarğan
Bäyimbet paluan qwdañız…

Osı bir ğana üzikte qanşa tarih bwğıp jatır. Älbette, Twreke işan-taqsır – Şopan atanıñ qasındağı Qızılsuda meşit-medirese wstağan Sarbekwlı Twrmağambet işan (Twreke qaziret), al «taqsırdan tuğan maqsım» – qazaqtıñ twñğış geolog-ğalımı, tağdırı şım-şıtırıq talqı men tärkige tolı Orazmağambet äulie. Olarğa osı jırdı arnağan aqın-jırau, bi, sofı, üş müşeline şeyin tizesi jer iiskemegen paluan Bäyimbet Teleuwlınıñ özi neşe hikayat-keñeske arqau bolar äydiñgir twlğa-tın…

Uaqıttıñ däl sona biz keşip jatqan kezeñinde keşegi Keñşilik, Jwmatay, Temirhan, Iranbek, Jarasqan, Wlıqbek dese taq twratın jırsüyerler endi Esenğaliğa esi kete bastadı. Jastar är sözi men isin közapara añızğa aynaldırıp kete bardı. Onıñ jurfaktağı erkebolmıstı jas talanttarğa temirtikendey qadalatın «temir-dekpen» şarpısuı (säl nästege qitıqqan ol däris üstinde: «Rauşanov, sen qay jerde päter jaldap jatırsıñ?» dep swrasa kerek. «Taşkentskiyde», – degen jauap estigen äbden betimen söylep laqualanıp ketken älgi: «Qolıma sıpırğı alıp, seni «Taşkentskiydiñ» boyımen qualap otırıp, Taşkentiñnen bir şığaram!» demey me?! Sol kezde «şamdansa şalqasınan tüser» şälkes şayır babadan qalğan «qoramsağındağı» qandauır-jebelerdi boratıp bir jiberse kerek!); jap-jas basımen sol kezeñde «qarağayğa qarsı bitken bwtaqtar» sanatındağı Toqaş Berdiyarov, Täken Älimqwlov, Asqar Süleymenov, Ötejan Nwrğaliev sındı süreylerge üyir boluı; Jaz.Odaqtan 37-38-jj.-dan keyin twñğış ret «qızıl jağalılar» alıp ketken aqın ekeni; Iirjarda bir «jwldıziıqtı» jendettiñ basına grafin «kigizip» jibergeni de biraz keştiñ järmeñkesin qızdırğan kepter edi… Bwl äñgimelerdiñ qaybirinde azdı-köpti qospa boluı mümkin, alayda Amal jwldızı tuğanda toñdı söge jetken «jeti toğıstıñ äuirindey» tal boyında eski uä esti sarındar ayqwşaq qapqan sañlaq soylı tarpañ talantqa degen eldiñ eren ıqılası, «bägörnayı basqa, toynağı bölek» erdi añsağan peyili jatırğanı şın-dı…

Hoş, sonımen, Esenğali poeziya älemine ne dep keldi? Ol sonau Sır boyında, Kelintöbe qolatında: «Bapkerdiñ öresi tar bolsa, atqa keñdigi nege kerek ker dalanıñ?..» – dep, Qarakök atpen kökpar tartıp jürgen bozbala şağınıñ özinde:

Beybit, möldir aspannıñ nwrın emgen,
Ayıqpaysıñ nege osı mwñ-reñnen?
Anam mağan aytadı Mañğıstauın,
«Üş jüz alpıs äulie» küñirengen! – dep, ata da qonıs Mañğıstauğa degen qasterli sağınışın kökiregine qwndaqtap bağıptı.

Ol orda bwzğan 30 jastarında atatopırağınıñ astana- tabaldırığınan attadı.

Bekettiñ bel jaylauı jonnan äri,
Kösilip Aşıağar say ol qaladı.
Beyneude qoytası köp qorım jatır,
Beyiti bizdiñ eldiñ sol boladı!..

...Jeke bop, auıl bolıp, halıq bolıp,
Hat bolıp, habar bolıp, tabıt bolıp,
Bosqan el atajwrtqa oraluda,
Tuğan jer tañın erek jarıq körip, – dep, qaymağıñdı sıpırıp ketken, qormalıñdı üpirip tökken alapes kezeñder men jwlınıñdı emgen jılım jıldardıñ aza-jırın ayta keldi!

Eñ äueli:

Qwdıq quıp, qwm kezip, dara qonıp,
Şahar körmey ösken el dalada örip.
Kündik jerden kümbezin jarqıratıp,
Jatır, mine, ölgen soñ qala bolıp, – dep, Mañğıstaudıñ üstürti men qaraoyındağı Öli qalalarğa sälem berdi. Sol-aq eken: «Nayzanıñ emes, qaşaudıñ Qwdiretin däriptep, köz aldıña alıp kep tarihtıñ beder-beynesin, arhitektor Mañğıstau öz tiliñde söylesin» kep!.. Käpirler tu alıp – enesinen zärdek emgen; kisäpir qoğam ornap – külli kie men qasietiñdi körge kömgen; zarlıq mwrat ölgeli – pernelerden, barlıq şıraq söngeli perdelerden mülgip twrğan köne kümbezder küñgirlep, sazarğan sartas sağanalarğa jan bitip, zariğauıp qoya bersin!

...Boyın tüzep dalanıñ qwr atınday,
Baluaniyaz kerilip twratınday.
Qwlpıtastı bir şetke laqtırıp,
Süyinğara aqırıp şığatınday!..

Şını kerek, bwl jırlardı oqığanda beksauıttı bahadürler men aymauıttı alamandar bes qaruı küldirlep şıñ erneginen «sonadaydan tozañıtqan, jüregiñdi qobaljıtqan» kieli qaraoyğa qaray samsap üñilip twra qalğanday äser berdi!

Sol-aq eken, qazaqtıñ nemese türkiniñ ğana emes, külli adamzat Ruhınıñ şırqau da şığan şıñdarı bolıp qalğan Jıraular poeziyasınıñ Kieli sarını, mınau – totalitarlıq tepkiden tüytelenip, keneusiz ezgiden küykelenip qalğan tükti topıraq, qwttı atırapta qaytadan babaurap bir jönelsin!

Al ol Sarınnıñ Tüp Bastauı qayda edi?

Payğambar (s.ğ.s.) aytqan: «Menen keyin aqındar keledi» dep...

Sälem ber şemendi orda, şerli esikke,
Bar edi tört qabırğa sol meşitte.
Bir qabırğası – wyat,
Bir qabırğası – iman,
Bir qabırğası – obal,
Bir qabırğası – sauap,
Tört dos bar jetkeniñşe jer besikke, – dep keletin, şüñeyt şındıqtarğa bastaytın şumaqtardıñ bastau-közi sol Haq kälamı men şırın-hadisterde jatqan joq deymisiñ?!

Qazir Köne Şığıs elderi turalı oylana bastasaq, köz aldımızğa saqaldarı kindikterine tüsken, şolaq balaqtı, qoldarına avtomat wstap, belderine bomba baylağan zärli köz kisäpirler elesteytin bolıptı. Bwl da bir däuirdiñ jwtı. Biraq külli adamzattıñ esin jiğızıp, etegin japqızğan Wlıq Islami ilimniñ soñğı uäli ökilderiniñ biri, Arıstan şal L.Tolstoydıñ özi qarjasıp körip şayqastan basın şayqap şıqqan päkistandıq şayır Ikbal Lahuridıñ bir tuındısın bılayşa qalıptap em:

Ey, pende,
Qwdaydıñ jwpar iisi bar sende!
Qwşağın aştı Jar,
Jürekti qan, kirpikti jas şılar...
Örtenseñ ışıqtan şırqırap,
Sol iis bwrqırap –
Ğalamdı mas qılar!..

Mine, 70 jıl boyı qwdaysızdıqtıñ qara batpağında twnşıqqan Ruh, sätti sağat soqqanda, janartauday ıtqıdı! Osınau ölini tiriltetin, tirini jügintetin Qwdayı iis Esenğali jırlarınan bwrqıray şığıp edi! Bizdik payım, Esenğali poeziyasınıñ Bügin – qadirleytin, Erteñ qasterleytin eñ bastı qwndılığı osında dep biledi! Aqınnıñ Äziret Swltan YAsaui turalı twtas hikaya-jırlar şoğırın jazuı äste tegin emes...

Tük-tük-tük...
«Şıqsañızşı jer töleden!»
Baladay babasına erkelegen.
Wradı twmsığımen molda torğay,
Esigin YAsauidiñ ertemenen.

«Şıqpaysız, Äziret baba, üyden nege,
Söyte me Täñirdi adam süygende de?» –
Künimen şarq wradı, alqınadı,
Kişkentay ottan köylek kigen dene.

Taranıp pañ,
Atadı ağarıp tañ.
«Barmısız, üydemisiz? – dep swraydı ol. –
Jwrt kep twr Maşırıqtan, Mağarıptan».

Ey, bwla qwsım,–
Sen äzim Türkistannıñ twmarısıñ.
Qoy, endi bosqa alqınba,
Bar demiñdi al,
«Üyde» joq babañ seniñ – wğamısıñ...

Men osınau tört auız jırdıñ alapat astarı men ğalamat qatparın aşpaq bolıp qanşa ret qauırsın qalamıma jabıstım eken?! Biraq jeme-jemde ne qorşağan qoğamnan qaymığam, ne alqağan adamnan aybınam, äyteuir, täuekel ete almay-aq qoydım...

Jüregiñniñ üstinde jatqan qauırsın qalamnıñ salmağınan auır ne bar eken?! Meniñ mwnım toñ ketpey tirilmeytin topıraqqa beymaza köñilmen üñilgen, ketpenine süyengen bağıbannıñ tirligindey is bolsa kerek. Ümitsiz emespiz, ol künge de köp qalğan joq. Mwz da erir, señ de jibir, toñ da keter, – Şın güldi egetin şaq sonda jeter! Ayt-Man, qalamıñdı sapta, saqta, – Aramter elden bwrın bolma beker... Al ol güldiñ atı «imani gül» bolsa kerek... «Imani gül» egilse, «imani nwrğa» da, «imani bostanğa» da jetermiz...

Äygili Horhe Luis Borhes Omar Häyam men Ficjeral'dti twtastırmaq, tuıstırmaq boladı. Men oğan ergizde kelise almaymın. Odan göri bwl jerde Batıs pen Şığıstı mülde bölek qarastıratın Red'yard Kiplingtiñ közqarası aqiqatqa jaqın. Omar Häyamday äulieniñ ilähi dünietanımın saytani älemmen qotıştırıp jibergen, sol arqılı adamzat qauımınıñ twtas bir böligin mülde aljastırğan Edvard Ficjeral'dtiñ künäsi tım auır. Mümkin ol Jaratuşı Ieniñ aldında bwl künäsi üşin BBB-men birge jauap berip jatqan da şığar... Älbette bizdiñ Qwdaydıñ isine aralasuğa haqımız joq, biraq ilki boljam jasauğa pende şirkin qaşan da qwmbıl. Bizdiki de sonday piğıldan şığıp jatqan oylar.

Esenğali Qwdaysız qoğamda ösip tüpbastaudan aqi-taqi ajırauğa jaqındağan wltına qwbıladan jauğan «amaldıñ aqşa qarınday» äser etti. Keyde Üş qiyan elinde naurızdıñ basında «jusannıñ bas jararı» deytin bir şañdı dauıl soğadı. Sodan bir jeti öte, 14 naurız – Amal, yaki Wlıstıñ wlı küni älgi aytqan aqşa qar jauatın. (Ne nışan bwl, ol qar jaumay ketkeli de köp bolıptı-au?..) Ol jauğasın ıs pen küs basqan dünieniñ deni tazarıp, reñi kirip jüre berer-di. Däl söytip aqınnıñ «Berdäulet pen Jolaman», «Biz Gagarin qalasınanbız», «Sarıözen», «Ğayşa bibi», «Aspanğa köşip ketken el» sındı poema-dastandarı qarabayırlanıp qalğan, «bar ıntasın aqırda sınap» «qoy-torılanğan» wlttıq sananı mülde sonı öristerge alıp şıqtı. Qazaqtıñ kökmoynaq-dastandarınıñ «Qwlager» men «Küyşiden» keyin şığay mañıp, şığına şapqan şağı edi bwl! Eger elimiz, şınımen «ruhani jañğıramız» dese, osı dastandarğa, äsirese, «Ğayşa bibige» qayıra bir üñilui kerek edi... Biraq qaydam?..

Bwl kölemdi şığarmalardağı körkemdik şeşimder, obrazdar galereyası, söz qwnarı, miftik-mistikalıq astarlar ğalımdar men sınşılar tarapınan nedäuir söz bolğanı ıras. Äsirese talanttı aqın häm ğalım J.Äskerbekqızı E.Rauşanov şığarmaları haqında «Körkemdik öris» attı tolımdı monografiya jazdı! Bwl keyingiler bwrılmay ötpeytin erekşe eñbek ekeni dausız. Onı oqıp şıqqan Ä.Kekilbaywlı: «Kitaptı oqığanda bir Täñirge tän saqilıqpen jaratılğan älemet älemniñ mäni men ärin aynıtpay jetkize alğan aqınnıñ qwdiretine tamsansam, oqıp bitkesin – sonıñ bärin bes sausağınday bilip, özgelerge de wqtıra alğan sınşınıñ swñğılalığına süysindim», – dep tañdayqatalanğan. Al bizdiñ bwl jolğı talabımız aqınnıñ barlıq sır älemin aralap şığu emes, usulı (tamırı) men twrğıların şamalap körsetu ğana bolmaq.

Şınında da Esenğali poemalarınıñ tınısın tıñday alğan adam: Orqwn, Kerulen, Talas boyındağı qara tastarğa jır qaşağan Joldıqtegin, Tonıkökter qaşauınıñ sıñğırın; Qaztuğan, Şalkiiz, Dospambetterdiñ şälkes sarındarın; mwñdı qiyan Mañğıstaudıñ köne qobızday kümbezderiniñ küñgirin; «säruar Pirdiñ basşısı» Äziret Swltan men nağaşı atası «säruar Pirdiñ soñı» Beket bastağan äulielerdiñ mülgin tün, mwlğın twman perdelerin dar-dar jırtqan şıraqtarınıñ dil lüpilin; Üş qiyan boyın şañdatqan Abıl, Mahambet, Nwrım, qart Qaşağan, Mwrattardıñ dabıldarın; beridegi «jır-qwlager» İliyastıñ ekpini men tepkinin qatar estiri haq. Ğılımdağı h r o m e s t e z i ya siyaqtı ünniñ, dıbıstıñ, sözdiñ tür-tüsin, boyauın ajırata biler swñğıla jan tabıla qalsa, Esenğali poeziyasınan sandağan ğasırlardıñ boyauları men keskindemelerin tauıp alar edi. «Nelikten osınday mazmwn osınday dıbıstardı talap etedi eken?» – dep A.Potebnya ayırqanğanday, aqınnıñ sözderdi saralauı, obrazdardı daralauı, muzıkalılığı men «söz arasın böten sözben bılğamaytın» ünem (bossözdilikten adalıq) tek zergerge tän ölşem men balgerge tän tüysikti talap eteri sözsiz. Ol bağı qwnarlardı qayta tiriltu, eskirgen wğım, köne sözderdi wyqıdan oyatu arqılı (qayta tirilgen ärbir k ö n e l i k semik şala bastağan tamırlarğa jañadan jan bitireri şübäsiz. Aqınnıñ özi aytpaqşı: «swlu tildiñ astarında wlttıñ ruhı jatadı») Wlttıñ iştey tüleuine ölşeusiz qızımet atqardı! Qazaqstannıñ işinde de, sırtında da Esenğali poeziyasınan mäyektengen twtas ruhani älem qalıptasqanı büginde bası aşıq şındıq. Mine, osı şındıqtı moyındağan sätten bastap YUriy Lotmannıñ: «Aqınnıñ tilin özge tildi zerttegendey zertteu kerek, onıñ aqındıq qasietin sonda ğana tanisıñ», – degen pikirine boy wrmauğa äddiñ qalmaydı. Biraq bizdiñ ğılımnıñ äl-äzir oğan şarğası jetip jatqan joq...

Aqınnıñ kesek te keskekti şığarmalarındağı obrazdarı ğana emes, şağın balladaları men lirikasındağı keyipkerleriniñ özi bwrın bizge qwsni söz beynesinde kezdespegen sonı qwbılıstar. Esenğali keyipkerleri Ö.Nwrğalievtiñ «Soğıstıñ soñğı jazında» somdalğan beynelermen «atalas» bolğanmen, olarğa atımen wqsamaydı. Ötejan personajdarınıñ deni äbden sorlap-silelegen, titıqtap-twralağan qauqarsız miskinder bolsa, bir parası äperbaqan – wrda jıq, kisilikten jwrday äupirim bolıp keletin. Aqın solar arqılı basqınşı imperiyalardıñ ezgisi keşegi sonşalıqtı asau da arda, imandı da mert jwrttan qanşalıqtı kör-qwlıptı beybaq, qor qwlıqtı körbaqtardı jasap şığarğanın äşkerelep edi!

Al Esenğalidağı «tanıs-beytanıstar» müldem basqa. «Jaman ırım bastap», itsigek şauıp jatqan ekspediciyağa qarabas körtti bauırlap, dauıldap tigeli kelip, olardıñ osınau qasietti qonıs turalı bir auız jılı sözine sılq etip, şejire aytıp ketetin Türkpenbay şal; ertegi keyipkerindey qayıqşı Däuimşar; «ot almağan motordı jippen wrıp» jüretin Ermwhan; Teñdik şal; äskerdegi wlı Elista jaqtan qalmaqtıñ qızın alıp kelgende, qalmaq qızınan tuğan babası Er Süyin (Süyinğara) esine tüsip tebirenetin Dauımbaq qariya; «Sügirdiñ jelisinen süre tartqan» aydınnıñ qoñır qazı bolsa da köñili jarım, perzentsiz Abılğazı men jwbayı Aqteñge; alamanğa at qosardıñ aldında Aqsandal twlpardıñ twqımı sarı atpen serttesetin Şärbän seyis; qırğızdan kelgen qwdaşadan qırqay jeñilip otırğan auıldıñ jigitterine ökpelep auırıp qalatın Reyim aqsaqal; közi ilinse boldı, faşistermen «şayqasıp» şığatın kapitan Baydaşev; Kenbay wsta; keşegi ötken er babası Şabaydıñ bügingi «eñkeyip masaq tergennen» basqada şaruası joq tänjip ketken wrpaqtarına qarap qaralay küyzeletin Äjdürli qart pen onıñ aqırğı ümiti Ötejan bala; jazıqsız sottalıp, keyin qalalıq bolıp ketse de dalasın qiya almaytın jılqışı Tälip; «o düniege jarıq beruge» ketken motorşı Mwqi; Törebek suşı; qayımay qalğan qara maya men tüskenine jıl ötse de beli juandamay qoyğan kişi kelindi qatar uayımday beretin Bälşen kempir; «tuğan auıl» degen taqırıptağı şığarmadan «ekilik» alıp oqudan qwlap kelgen, biraq tuğan auılın ölerdey süyetin Mwratbergen; özeginen jaralmağan ögey balasına emeşegi üzile emirengen Körkembay aqsaq; jwrtqa qılğan qayırınıñ qiuazı qaytpaytınına renjip, biraq qaytadan qalay jaqsılıq jasap alğanın bayqamay jüretin Şarapat, Qanağat şopırlar; qos basına «şayın äkep, şekerin tastap ketken», küyeuge qaşpaqqa aualanıp jürgen «täytik qız» Aytan, onıñ äkesi – jalğannıñ ötpeliligi jaylı jalğız ännen basqanı bilmeytin, «aldarınan ötip» kelgen qwdalarğa da eş aybar-qayranı joq Boqan, neşe zamannan beri el auıp, jer auıp böten ölke, bögde jwrtta kün keşse de batasız bayğa qaşıp ketken qızına qaharlanıp, süyegi sonau Sisem atada jatqan Süyinğara atasınıñ kök jañğırtqan dañqı men jer küñirentken äruağına süyenip, örlik pen eldiktiñ, tektilik pen begzattıqtıñ şebin qorğap twrğan Boqannıñ jwbayı Sara; ketpenine ilingen qu bastı «bayağıda Sırda ölgen» öz babasınıñ bası dep ielenetin Diqan ata; ılği toy-jiında «molasız el» haqında jwmbaq aytatın jındı Amanhan, Moldabay biznesmen t.b. sındı obrazdardıñ bäri qazaqtıñ jwtañdap bara jatqan körkemdik älemin ayırıqşa ayşıqpen bayıtqan sonı da bederli beyneler edi. Bwlar körkem obrazdar bolğanmen, negizinen ömirden alınğan keyipkerlerdiñ köbiniñ özi nemese ata-tegi mağan tanıs. Alayda olardıñ mağan eteneligi «tanıstığınan» emes, twñğiıq pen tım biikten qosılatın tuıstığınan. Qay-qaysısınıñ boyında da dübir eñsegen tektilik, mäuriti tusa, buırqanıp şığa keletin erlik pen örlik, nämarttıq ataulığa ölerdey öş märttik pen jomarttıq zamanın kütip bwğıp jatqanına eş şübälanbaysıñ. Wlttıñ qanşa zalal men zaual wrsa da, tipti, toz-toz qılıp ataküldiginen audarıp jiberse de bayrağı jığılmaytınına, qaymağı tögilmeytinine, aybarı qaşpaytınına senip, şükir etesiñ...

Esenğali bwl jetistikterine toğayrap qalğan joq. Bwdan keyin onıñ şın kemeldenu däuiri bastalğan. Tüpbastauğa oraluğa («vozvraşenie k istokam») täsilim etu, äulielerdiñ sır älemine süñgu, kök türikter ötken tarnau joldardıñ mıñ qatpar qwpiyalarına boylau, qazaq keşken tarğıl soqpaqtardıñ san-sapat şiqımandarınıñ şındıqtarın aşu – onı Wlt aqını deñgeyine köterdi. Al Wlt aqınına aynalu – sol wltpen birge jasau degen söz. Mäñgige! Onıñ keybir joba-nwsqaların joğarıda tam-twmdap aytıp kettik. Topıraqtan tısqarı bolsaq, keleşekte bwl taqırıpqa qayta aynalıp soğarımız anıq...

Aqın nege ekenin qaydam, äñgime üstinde, sirä, söz öneriniñ kepieti men kirpiyazdığın, onı twyaqkeşti ğıp malşılay beruge bolmaytının tämsildeytin bolsa kerek, öziniñ qatarlastarınan az jazğanın köp aytadı. Alayda ol qalam tartpağan ädebi janr kem. Qalamınan tamğannıñ bäri – zada. Prozası bir bölek älem. «Nwrdan jaralğan» romanı men äñgimeleri äli sınşılar nazarınan tıs jatır.

Jazılğanına qanşama jıldar ötse de äli künge sahnalauğa bir rejisserdiñ (işinde Mämbetov-korifey de bar) täuekeli jetpegen «Nwq payğambardıñ kemesi» draması mülde bitimi bölek dünie...

Kanadanıñ E. Seton-Tompsonınan da, «orıs tabiğatınıñ jırşısı» M.Prişvinnen de nwsqası bögde, naturalist M.Zverevterge de sorpası qosılmaytın, qwsni jırday oqılatın – qorşağan swlu ğalam, tabiğat jönindegi, qwstar älemi, jıl mezgilderi jaylı tanımdıq maqalaları Ruh-Adam-Tabiğat jäne Wlt tamırındağı bağzılıq attı qasietterdiñ jiıntığı, yaki Swlulıq pen Üylesim poeziyası!

Esenğalidıñ soñğı şıqqan «Amal degen ayıñız» attı jır jinağı erek taldaudı talap etedi. Al ädebiet pen önerdiñ wlı twlğaları, aldındağı ağaları haqındağı esseleri men merzimdik BAQ betterinde jariyalanğan swqbattarınıñ basın qwrağan kitap, mine, aldımda jatır...

Birde klassik jazuşı Tölen Äbdik Esenğali aqınnıñ Bunin turalı maqalasın oqıp qattı tänti bolğanın aytqanı jadımda. Äsirese, osı maqaladağı Çehov şığarmaların wşalap-müşeleytin jerine tipti basın şayqadı. Ärine Tökeñdi tänti etu tım qiın is. Bwl, şınında, ädebietke ayırıqşa dayındıqpen kelgen, onı dünieniñ ür-ağzasın, adamzattıñ qan-qanasın, Wlttıñ dil-sanasın tazartatın Kieli Bastau dep wğıp, bastau közdi kez kelgen şöp-şöñge, kül-kübirden aman saqtauğa ğwmırın arnağan jankeştiniñ ğana qolınan keler erlikke barabar is. Esseni oqıp otırıp, aqınnıñ orıs ädebietiniñ «kümis däuirindegi» asa iri twlğa I.Bunindi qanşalıqtı süyetinin, onıñ «jalğızdıq» derti men öz boyındağı j a l ğ ı z d ı q arasında tım tereñnen tuısatın näzik baylanıs barın sezip qalasıñ.

Al orta ğasırdağı Şığıstıñ wlı suretşisi Kämelledin Bekzat jaylı maqalanı äfsana-dastan dep atasa qasağayım kelerdey. Onda şığıstağı swñğat(jivopis') öneriniñ tağdırı men twlğalanuı da, iñirttegi tarihımızdıñ kübirtkeli qwpiyaları da, bağzı men bügin arasındağı telğabıs şındıqtar da, aqındıq jürektiñ tolqınısı men tolğanısı da ayqwşaq qauıp, tılsım älemge aynalıp ketken...

Zamanında özbek halqınıñ «tiri wstındarınıñ» biri sanalğan Ğafur Ğwlam jaylı esseni öz basım lirikalıq poemaday qabıldadım. Ğwlamnıñ «ebirey tegi» turalı sırdı sızdıqtay tartıp otırıp, wlı jürekti adamnıñ adamwlına jattığı joq ekenin sıbızğı ünindey sırmaylap jetkizedi.

Joğarıda «jalğızdıq» jaylı aytıp qaldıq. Aqın külli bolmıs-bitimi jwmbaqqa tolı Täken Älimqwlov turalı maqalasın «Jalğızdıq jırı» dep ataptı.

Birde Aqtaudıñ beymaza küziniñ bir küninde ol mağan Berdibek Soqpaqbaevtıñ «jalğızdıq älemin» sır qılıp aytqan. Ol kezde qasiretti qalamger tiri. Söz soñında eleusiz ğana: «Tübinde men de Berdibek qwsap ketpes pe ekenmin?..» – dep qaldı. Esenğali jalğızdığın men bir kisidey tüsinetin siyaqtımın, biraq ol turalı onıñ özi aytsın, sol dwrıs: «Dini de, tili de, tipti dili de basqa-basqa osı alıptarğa ortaq bir jäyt – olar barıp-barıp Jalğızdıq degen taudıñ eteginde tabısıp jatatın. Alda-jalda Täken turalı söz bolsa men onı Jalğızdıq turalı jır dep qabıldauğa dağdılanğalı qaşan. Tüptep kelgende körkem ädebiet degenimizdiñ özi Jalğızdıqtı jırlau emes pe?..» Bwl jerdegi Jalğızdıq şayırdıñ birde şamırqanıp jazğan: «Basqanı bılay qoyalıq, öziñdi, qu qaraqan basındı qorğap, ar-ojdanıñdı kirletpey, jasqanbay, bügilmey, bügejektemey, wrlamay, wrığa ermey, qarınıñ soyılın soqpay, wrığa tilemsektenbey, wrığa swramsaqtanbay ömir sürgiñ keledi», – degen wstanımınan da göri şüñgildeu. Asılı, twlğanıñ jalğızdıqqa berilui – Qwday-Jalğızben jolığuğa nemese oğan siñip ketuge (has ruhaniyattağı «fäna-fillah» maqamı) dayındıq bolar...

Onıñ külli şığarmalarınıñ – şağın lirikalarınan bastap, epikalıq, prozalıq, dramalıq dünieleriniñ, tipti, esse-maqalalarınıñ da köközek-küretini – jalğızdıq. Qwdayi jalğızdıq. Ol jwpar jañbırlı Sırbay men «partiya ustavınıñ emes, Ardıñ qwlı» bolıp ötken – m e t r Quan-ağañ haqında qozğasın, «Nwq payğambardıñ jaqını» – matros Toqaş kökesi men aqberen Ğafu turalı tolğasın, sırşıl Saği men mwñşıl Twmanbay, degdar Nwrmahan men kerbez Qaldarbek, sıpa Jwmatay men äulie Jünis jaylı jazsın – bäriniñ de özeginde öttey tırnap Abıldıñ «Abılı» men Iqılastıñ «Erdeniniñ» şer-küyigi babaulaydı da twradı... Ol, bälkim, endi, «keleden bölinip qalğan aqbas nar» Tahaui men Süleymenniñ Asqarı turalı jazatın bolar. Ol jolı Qazanğap pen Sügirdiñ küylerin tıñdap barıp qauırsın qalamğa qol sozatın şığar. Öytkeni olardıñ da saz-sarındarın mäñgilikpen jalğap twrğan tin – kieli, qamırıqtı, qasterli j a l ğ ı z d ı q emes pe?!..

Esse janrındağı Esenğalidı batıstıñ ädebi portret şeberleri Andre Morua, Stefan Cveygterimen nemese orıstıñ tolıp jatqan esseisterimen salıstıruğa äste kelmeydi. Bolmaydı emes, kelmeydi! Öytkeni ol barlıq närsege qazaqtıñ kökey-közimen qaraydı, töl ruhani dürbisimen barlau jasaydı, öz dilimen pätua beredi nemese ö z i ñ e qaldıradı.

Bwl tuındılardı oqığan, «aspannıñ astı men bolmasam bos quıs bolıp qalar edi» dep batpansıp jürgen talaylar bwdan keyin qorjındarınıñ – bos, qoramsaqtarınıñ quıs ekenin sezip ayıldarın jiyuları äbden mümkin. Aqında osınday sws pen ses bolmasa, külli dünie küldibadam bolıp ketpey me?! Tajal taptap, Yäjuj-Mäjuj qaptap, künine mıñ san bäleket balalap jatqan osına 1-aqırzamanda osınday aqınnıñ bolğanına da şükir eteyik...

Zayırı, eger şığarmaşılıq iesi «aqın» degen tituldı arqalap jüruge ılayıqtı bolsa, onıñ öz zamanı jaylı, keleşek kezeñder turalı tolğanbauı, ırqınan tıs boljamdar aytıp qalmauı beymümkin. Aqınnıñ qolımızdağı esseleri ğana emes, swqbattarında da bwğan san qatparlı, mıñ astarlı mısaldar bar. Onıñ bärin tizbekteudi bwl jolı jön körmedik. Tek qana onıñ: «Äzirginiñ bäri – älqissa, – Şiırşıq atqan şımır söz – Şın qissağa kiriser, – Qıl arqandı üzgen kün», – degenine süyenip, bizdiñ de bwl äñgimemiz «älqissa» edi demekpiz...

Esenğali sonau 86-nıñ jeltoqsan qırğınınan soñ bılay dep edi: «Mingen de atı qarager me eken, swr ma eken, – Keşikti naurız, keşikti meniñ nwr-kökem. – Alatau atam nege ündemeydi, joq älde soñı qayırlı boların bilip twr ma eken?..» Iä, bwl jolı da sol jeltoqsannıñ 16 jwldızında alañğa şığıp teñdik swrağan qazaq qırılıp qaldı! Bwl jolı da... joq, bwl jolı jau basqa jaqtan kelgen joq: öz qandastarımız, öz memleketimiz qırğınğa wşırattı!.. Bwl jolı da naurız-kökem keşigip jatır. Alatau da, Otpan tau da ünsiz... Soñı qayırlı bolar: qazaqtıñ qasietti qanı tegin ketpeytin edi ğoy...

Esenğali soñğı swqbattarınıñ birinde: «Mağan seniñiz, bizdi Wlı özgerister kütip twr, köp qalğan joq, az ğana şıdañız, bäri basqaşa boladı!» – depti. Ärine, senemiz. Äbiş ağası aytqan: «Bir Täñirge tän saqilıqpen jaratılğan älemet älemniñ mäni men ärin aynıtpay jetkize alğan qwdiretti aqınğa», Ene qwrsağında jatqanda-aq auzına perişte tükirgen Pir Bekettiñ jienine senbegende şe!..

Svetqali Nwrjan,

2.03.2020 j.

Qoşqar-Ata – Közdioyıq qonısı.

Mañğıstau uälayatı.

Derekközi: adebiportal.kz

Abai.kz

2 pikir