Jwma, 10 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 53021. Jazılğandar — 31277. Qaytıs bolğandar — 264
Qoğam 2016 10 pikir 2 Mausım, 2020 sağat 12:16

Orıs tildi BAQ-tağı qazaqtıñ «dostarı» men «jauları»

Ana tilinde söyleytin tituldı wlttıñ jäne qazaq tilin ana tilim dep sanaytın özge wlt ökilderiniñ sannıñ ösui men sayasatqa aralasa bastauı Qazaq elindegi orıs tildi BAQ qwraldarındadağı jurnalisterdi bir-birine qanı qas äm bitispeytin eki lagerge böldi. Onıñ birinşisi eldegi qazaqtanu procesine oñ közben qaraytın mamandığın bärinen joğarı qoyatın etnikalıq orıs jäne qazaqtardan twratın qazaqstandıq orıs jurnalistikası. Ekinşileri bolsa, AQŞ, EO jäne RF türli granttarı, türli qarjılıq qoldauına süyenip, «Qazaq wltı men tiliniñ bolşağı joq» degen mifke öz qojayındarın sendiruşiler. Resey Dumasına, Europa Keñesine, AQŞ Ökilder palatasına Qazaqstanğa demografiyalıq qazaqi bebi bumdı tars esterinen şığarıp, Jaña Prezidenttiñ keluimen bükil elde etnikalıq tazalau jürip jatır degen mwñ şağıp näpaqa tauıp jürgen de jayları bar. 

Äri reseyşil QR basılımdarda «latın jazuına köşu qazaq tiliniñ basınan bağın taydıradı» dep qara aspandı töndiruşilik orın alıp keledi. Qazaq tildi BAQ özderinen artıq qarjımen qarjılandıruına eş köngileri kelmeydi. Orıs tiliniñ däureni mediakeñistikte äzirşe jürip twrğan şaqta käsipkerlik jolmen aqşa tabuğa qwlıq tanıtpay, bolaşağı zor qazaq tildi jurnalistikanıñ ayağınan şalıp, tek olar ğana emuge tiis memlekettiñ emşegin qosanjarlasa türtpektep emulerin eş qoyğıları kelmeydi. 

Kerisinşe, öz tağdırın qazaq elimen baylanıstırğan orıs jurnalistikası orıs tiliniñ keñinen qoldanuınıñ berisi – 25 arısı – 35 jıldıq ömiri qalğandığın alğa tartadı. Jurnalist Denis Krivoşeev öziniñ el twrğını äm etnikalıq orıs retinde payımdauların RF jwrtşılığına tanıtıp nağız azamattıq jasap jür. Endi solarğa ret-retimen kezek bereyik. 

Til barlıq bwrınğı wlttıq respublikalardağı twmsıqtı tasqa tireytin jalpığa ortaq problema. Qazastan bwrınğı Qızıl Resey otarları işinde öz boyın orın itiline ala qaşqan elge alğaş ret aynalıp otırğan jayı bar. Wlt respublikası atanğannan keyin onda öz tili bar tituldı wlt ömir süredi. Alısqa barmay bügingi Putindik Resey qwramındağı wlttıq respublikalardı mısalğa alsaq ta jetkilikti. Bwl birinşi kezekte wlttıq öz biregeyli men mädeni bolmıs bitimin özin özgege tanıtuınıñ qwqığı. Öz elinde, öz jerinde öz ana tilinde söylep, memlekettik organdarda äm ömirdiñ türli salasında keñinen qoldanuı. 

Orıs tiline märtebe berilmey-aq, ol zañdıq negizde öz twtınuşısına Qazaq elinde teñ qwqılı azamat retinde özin sezine biluge mümkindik beredi. Bwdan ayqay-şu şığarudıñ eş negizi joq. 

Qazaqstan Reseyge iş tartıp twratın az ğana elderdiñ biri bolıp tabıladı. Qos alıp imperiyanıñ qıspağında qalğan qazaq eli äri - orıs, äri - qıtay ıqpalımen küresuge mäjbür. Öytkeni, entikalıq qazaqtar kezinde osı imperiyalar tartıp alğan öz tuğan jerlerinde twrıp jatır. Jäne Orıs ayuına qarağanda jer, etnikalıq qazaqtar jağdayı, investiciya, käsiporındar jwmısı, biznes jürgizu, ekonomikalıq qısım jasau jağınan Qıtay aydaharınan qattı sekemdenedi. Äri Qazaqstan RF öz tarihı öz aymağı bar köpwlttı emes, otarlau däuirinde qazaq jerine qonıstanğan 10 şaqtı ğana aldı million artı 100-50 kölemindegi köp diasporalı memleket. 2020 jıldan bastap orıstan basqa şoğırlana qonıstanğan disaporalardı "şañıraqqa qara dep aytqızıp" , tilimizdi bilmeseñ özge jerden qonıs izde dep täubalarına keltiru nauqanın bastap ketti. Jäne qazaq biznesiniñ ekonomikalıq müddesimen üylespegen belgili bir sauda-sattıq salasında bäskeles bolğan dwñğandar qazaq jwdırığınıñ dämin tattı. Al, Soltüstik-Şığıstağı orıstarğa qarsı qazaqtı halıq sanı az jergelerge qonıstandıru arqılı wtıp otır. Qazaq biligi qazaq tildi köpşiliktiñ köñilin tabu üşin "bwrınğı qazaqstandıq wlt" sanalğandardı orıs jäne orıs tildiler dep ekige bölip, birin beybit jolmen - jeñil qazaqtandıru, ekinşisin - küş körsetumen auır qazaqtandıru jolına tüse bastadı. 

Orıs biligin alañdatıp otırğan jay, qazaq wltşıldarınıñ mileti problemalardı jii äri orındı kötere bastauı. Bwl ärine öz jerinde qazaq tildilerdiñ sanınıñ 80 payızğa jetuine baylanıstı üles salmağı 20 payızğa da jetpeytin orıstildi azşılıqtı qwrıp ketuden saqtanudıñ baybalamın köteruge türtki bola tüsetini anıq. sanı köp qazaq tildilerdi öz jağına tartu üşin bwrınğı Äbilyazov jäne bwrın orıs tildi qazaqsandıqtardı ğana soñınan ertip kelgen elişilik orıs tildi oppoziciya tarapınan  jaña qadamdar jasala bastadı. Bwrın bwrın müldem söz etilmeytin äm bwlay boladı dep eşkim de käperine almaytın. 

Bwrınğı "qazaqstan halqı" attı düdämal ideologiya men iek süyep kelgen bilik tek, twñğış ret wlttıq memleket qwru bağıt jön köre bastadı. Nazarbaev qazaq wltı 6 million orıs wltı da 6 million bolğan kezde bilikke kelip, orıs wlttı - 3 million, qazaq wltı 13 million bolğan kezde bilikten ketti nege? Öytkeni, bwrınğı orıs tildi köpşilik kezinde tüzilgen "Äueli ekonomika, keyin sayasat" koncepciyası özin aqtadı. Endi onıñ orın qazaq tildi qazaq tildi köpşiliktiñ köbilin tabuğa tiis "Äueli sayasat, odan keyin ekonomika" koncepciyası basıp, El Prezidenti bükil Ortalıq Aziyanıñ tauar tasımalı öz jeri arqılı ötetindiktendikten Resey janın sala qalaytın Euraziyalıq Odaqtı Qazaqstanğa eş paydası timese müldem qajet etpeytinin aşıq tanıta bastadı. 

Orıs probleması da sayasi wpay jinağısı kelgender tarapınan qoldan tuındatılıp otır. Nazarbaev biliginiñ bas kezinde kezinde eldiñ 40 payızın qwrağan orıstardı qazaqtar közge şwqıp quğan joq, olar öz erikterimen üylerin äm biznesterin satıp RF ketti. Äri osı 40 payızdıñ müddesi üşin Elbası wlttıq memleket qwrudı tabanday 30 jılğa şegerip, tituldı wlttı aqılğa şaqıra otırıp, qazaqstandıq orıstar üşin qoldan kelgenniñ bärin jasadı. Endi orıstar 17 payız azşılıqqa aynalğan twsta bilikke kelgen ekinşi Prezident kimge arqa süyeydi 17 payız orısqa ma, älde 70 payız tituldı wltqa ma? 

Bwrın qazaqtıñ wlttıq müddesine qwlaq aspay kelgen el biligi endi onımen sanasa bastadı. Birte-birte köpwlttılıq koncepciyasınan bas tartıp, wlttıq memleket qwru jolına tüsti. 

Kezinde Elbası mwrındıq bolğan Euroaziyalıq odaq sayasattana tüsti. KSRO kezinen biilep tösep qalğan Putindik Resey el täuelsizdigine nwqsan keletin auır talaptar qoya bastadı. Osı Odaqtıñ irgetasın qalauışınıñ jolın jalğastıruşı jaña Qazaq Prezidenti orınsız talap etulerge qazaq tildi köpşiliktiñ müddesin alğa tarttı. Halıq bwğan qarsı degen söz aşıq aytılatın boldı. 

Jäne qazaqstandıq orıstar da keybir öñirde jergilikti qazaqtan üles salmağı köp bolsa da, keñestik däuirdegidey qazaqtardı közge şwqıp "Biz ağa wltpız" degendi ayta almaydı. Öziniñ qazaq jerinde, özge dini-mädeni äm dilidik ortada tarihi otanınan jıraqta ömir sürip jatqanın äbden wğındı. Wnmasa köşip ketuden basqa amalı bolmaytının bek sezinetin boldı.

Al Reseydiñ özi de Qazaqstannıñ qazaqtana bastauımen sanasıp, bwrınğı "ülken ağalıq" dañğoylıqtan arılıp, öz mädenieti, öz tili äm öz ruhaniyatı bar wltpen jaña  twrpattağı aralas-qwralastıq modelin ömirge äkeluge tiis. Qazaqtı bauırım dep atau üşin "ülken ağalıqtı" endigi jerde mol qarjı şığarıp satıp aluğa tiissiñ.

RF qanatınıñ astına alıp qorğamaqşı bolğan etnikalıq orıstarğa qazaqstandıq qazaq tildiler öz ana tilinen bölek 3-4 tildi meñgergender endigi jerde jalğız ğana orıs tilinde söyleytinderdi kemisitip jatır dep TMD men Älemge reseylik BAQ beterinde jar salu, Qazaqstandı mwqatu opa äpermeytin tirlik.

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

10 pikir