Jeksenbi, 15 Jeltoqsan 2019
Jañalıqtar 1807 0 pikir 1 Qazan, 2012 sağat 12:33

Twrsın Jwrtbay. ««Alqa» ädebi üyirmesine baylanıstı aytarım mınau» (jalğası)

3.Danial Isqaqov

«Alaşordaşılardıñ» tergeu isine tartılğan ekinşi toptıñ soñına ala «Biläl Süleevtiñ, Danial Isqaqovtıñ, Äbdirahman  Mwñaytpasovtıñ jäne basqalardıñ» üstinen №2370 tergeu isi (keyingi qayta tirkeu boyınşa №06610 is) jürgizilip, olardıñ jauaptarı İİİ tomğa tirkelgen. Bwl azamattarğa naqtı ayıp tağılmağan, tek körsetindilerde atı atalğanı üşin ğana tergeuge tartılğan. Olardan alınğan swraq-jauaptar da bir-eki protokoldan aspaydı. Olardı ayıptılardan göri kuälardıñ qatarına jatqızuğa boladı. Solardıñ biri - Danial Käkitaywlı Isqaqov.

3.Danial Isqaqov

«Alaşordaşılardıñ» tergeu isine tartılğan ekinşi toptıñ soñına ala «Biläl Süleevtiñ, Danial Isqaqovtıñ, Äbdirahman  Mwñaytpasovtıñ jäne basqalardıñ» üstinen №2370 tergeu isi (keyingi qayta tirkeu boyınşa №06610 is) jürgizilip, olardıñ jauaptarı İİİ tomğa tirkelgen. Bwl azamattarğa naqtı ayıp tağılmağan, tek körsetindilerde atı atalğanı üşin ğana tergeuge tartılğan. Olardan alınğan swraq-jauaptar da bir-eki protokoldan aspaydı. Olardı ayıptılardan göri kuälardıñ qatarına jatqızuğa boladı. Solardıñ biri - Danial Käkitaywlı Isqaqov.

«1931 jıldıñ 14 säuiri. Almatı. PP OGPU-diñ 3 erekşe böliminiñ ökili podpolkovnik Laptev osı küni tergeuge tüsken №23-70 is boyınşa «Tınışbaev Mwhamedjanğa jäne basqalarğa QİK 58-7, 58-11, 59-3 baptar boyınşa ayıp tağılğandarmen» baylanısı jöninde jetkilikti ayğaqtar bolğandıqtan da Danial Isqaqovtı twtqındau turalı qaulı qabıldadı. Semey guberniyasınan şıqqan, 33 jasta, Taşkent qalasınıñ twrğını, partiyada joq, joğarı bilimdi, Orta Aziya auıl şaruaşılığı institutınıñ janındağı rabfaktiñ oqıtuşısı, üylengen, bwrın sottalmağan, jauapqa tartılmağan. Qazaq wltşıldarınıñ astırtın wyımına qatısqan, solarmen birge wltşıldıq ideyasın nasihattağan jäne twrğındardı keñes ökimetiniñ şaralarına qarsı ügittegen. QK-niñ 12-8 baptarına säykes Danial Isqaqovtı  №3470 iste körsetilgen QK-niñ 58-10, 58-11 baptarı boyınşa jauapqa tartuğa qaulı etildi.

Bwl turalı GPU-ge qarastı mekemelerdi qadağalaytın prokurorğa habarlandı. ATP ökili Saenkomen kelisildi. Rogojin».

Anketalıq anıqtama: Danial Käkitaywlı Isqaqov - Abaydıñ tuğan inisi Isqaq Qwnanbaywlınıñ nemeresi. Semeydiñ mwğalimder gimnaziyasında J.Aymauıtovpen, M.Äuezovpen qatar oqığan. «Alaşordanıñ» Semeydegi «Talap» jas alaş wyımın qwruşı, onıñ jarnaşısı, «Abay» jurnalınıñ demeuşisi bolğan. Alaşordaşılar jappay quğındala bastağanda besikten birge ösken dosı Mwhtar Äuezov ekeui Taşkentke auısqan. Onda H.Dosmwhamedovpen birge Taşkentte «Sana», «Şolpan» jurnaldarın şığaruğa qatısqan. «Sananıñ» jarıq körgen  alğaşqı eki sanında M.Äuezovtiñ «Bäybişe - toqal» p'esasınıñ äleumettik astarı men körkem beynelenui turalı «Qorğansızdar» attı ädebi sın maqalası jarıq kördi. Bwl sol twsta naqtı körkem ädebi sınnıñ talabına tolıq jauap beretin payımdı basılım bolıp tabıladı.

Tärkileu nauqanında Qwnanbay twqımdarı twtastay quğınğa wşırap, jer audarılğanda olardı Taşkent pen Şımkent mañına jasırın qonıstandırğan. Oğan «üş-tört jasar halıq jauınıñ twqımı», Ärham Käkitaywlı Isqaqovtıñ qızı Minäş Isqaqovanıñ:

«Şaması 1929-1930 jıldardıñ biri bolar, meniñ tuğan äkem Ärham Käkitaywlı "Qwnanbay wrpağı" bolğanı üşin quğındalıp, basına twtqındalu qateri töngende Mwhtar ağanıñ kömegimen (estelik keñes twsında jazılğandıqtan da Danial Isqaqovtıñ esimin tura ataudan sekemdengen, keyin alğaşqı mätindi özgertuge Minäş apay bizge ıqılas bildirmedi - T.J.) Taşkent tübinen pana tauıp, sonda qonıs tepken eken. Äkemniñ soñınan izdep barğan anam Saqıpjamal 3-4 jasar meni özimen birge ala ketipti. Bizdi Taşkentte qarsı alğan, pärenje jamılğan äyel (ol Zina degen apay edi, 1961 jılı körgenmin) anamdı özbektiñ arbasına otırğızdı da meni alıp qaldı (Äkesi Ärhamnıñ jasırınıp jatqan jerin sır saqtaudı qaperine ala qoymağan jas näresteden jasırğan - T.J.). Böten adamnan qorqıp, jılap kele jatqan meni biik üydiñ janında twrğan eki er adamnıñ qasına äkelgende, aqqwba öñdi kisi meni qwşağına alıp: "Jılama, men seniñ ağañ Däkumin. Al mına kisi Mwhtar ağañ. Qazir seni Mükäräma apañ ertip äketedi, erteñ äke-şeşeñe özimiz aparamız",- dedi. "Ağañ, apañ",- degen jılı söz ben aqqwba, qara torı öñdi tuıstarımnıñ beynesi jat jerde birinşi ret körgendikten be, joq älde balalıq sezimnen be, äyteuir küni büginge deyin köz aldımnan ketpey, saqtalıp qalıptı. Jäne Mwhtar ağanı, tuğan ağamız eken degen äser meniñ sanamda 1942 jılğa deyin özgermedi»,- degen (Mwhtar Äuezov turalı estelikter. A., 1997 jıl. 200-bet) esteligi tolıq dälel.

Taşkent qalasında Mwhtar Äuezovpen bir üyde twrğan. Ekeuin de qatar twtqındap äketkende köşede qañğırıp qalğan Mwğamila Mwhtarqızın qaşan Älkey Marğwlan men Şafik Şokin Almatığa äkep ornalastırğanşa panalatqan adam - Danialdıñ äyeli, estek qızı Mükaramma begim bolatın.

Danial Isqaqovtıñ şığarmaşılığı qalıñ köpşilikke beytanıs. Sondıqtan da onıñ negizgi eñbekterine qısqaşa şolu bere ketudi jön kördik.

Danial Isqaqovtıñ alğaşqı ädebi sını "Qorğansızdar" (Äuezwlınıñ „Bäybişe-Toqalına" tekseru) - degen atpen  avtordıñ özi basqarma müşesi yağni şığaruşısı bolğan "Sana» jurnalınıñ 1924 jılğı №2-3 sandarında basılğan. Maqalanıñ soñında: «Eger «Bäybişe-toqaldıñ» ideyası, äserdiñ türi osı aytılğanday dep tanısaq, tekseruşiniñ endigi mindeti: jazuşınıñ ol maqsatın qanday därejede orınday alğanın, p'esanıñ körinisterin, baylanıstarın sol maqsatına üylestire alğan, üylestire almağanın qarastıru bolmaq. Endi sonı orındauğa köşemiz. Daniyal. (Ayağı bar)»,- dep körsetilgen.

Jurnaldıñ jabıluına baylanıstı maqalanıñ soñı basılmay qaldı. Qoljazbası saqtaldı ma, joq pa, äzirge belgisiz. T.Jwrtbaydıñ alğısözimen 1986 jılı "Qazaq ädebieti" gazetinde, sonday-aq "Abay"jurnalınıñ 1993 jılğı № 6 sanında jariyalandı. Al onıñ audarmaları mınalar: "Ülken baqşaşınıñ ömiri" - A.P. Çehovtiñ äñgimesi. 1926 jılı Mäskeudegi Keñes Odağındağı elderdiñ kindik baspasınan 3.000 danamen basılıp şıqqan. "Tört kün" - orıs jazuşısı V.M.Garşinniñ «Çetıre dnya» degen äñgimesiniñ audarması. 1926 jılı Mäskeudegi Qazaqstan memleket baspasınıñ Künşığıs bölimi 3.000 danamen basıp şığarğan. Sonımen qatar G.I.Serebryakovanıñ «Markstıñ jas şağı», polyak-orıs jazuşısı Bruno YAsenskiydiñ "Terisin auıstırğan adam" ("Çelovek menyaet koju") attı romandarı  1935 jılı D.Isqaqovtıñ tärjimasımen qazaqşa basılıp şıqqanı turalı «Ädebi ömir şejiresinde» («Qazaq Sovet ädebietiniñ tarihı». Birinşi kitap, 1967) atap körsetilgen. Biraq bwl eki audarma kitap äzirşe tabılmay otır. D.Isqaqovtıñ bwl ädebi şığarmaları T.Jwrtbaydıñ qwrastıruımen şıqqan «Alaş aqiıqtarı» attı jinaqta barınşa jinaqtalıp basıldı.

Abdolla Baytasovpen birigip «Körkem ädebiet turalı» maqala jazıp, Säbittiñ, Äbdirahmannıñ, Qoşkeniñ pikirlerine pikir qosadı, Äbdirahmannıñ sıñarjaq pikirlerin sınaydı, ädebiettiñ wlttıq sipatta boluın qostaydı. Eskerte ketetinimiz, bwl maqala osı uaqıtqa deyin J.Aymauıtov pen M.Äuezovtiñ atına telinip keldi. "Körkem ädebiet turalı" maqalası - «Eñbekşi qazaq» gazetiniñ 1927 jılğı 8-9 tamızdağı sandarında "Ekeu" degen bürkenşik atpen jariyalandı. Keyin "Qazaq ädebietiniñ" 1989 jılğı 3 qaraşadağı sanında basıldı. Avtorları  - Jüsipbek Aymauıtov pen Mwhtar Äuezov dep, eki jazuşınıñ "Ekeu" degen bürkenşik atpen qol qoyğan erterektegi maqalalarına süyenip jañılıs körsetilgen. Ädebiet zertteuşileri de osı uaqıtqa deyin soğan süyenip, qate payımdaular jasap keledi. Nağında bwl - belgili alaş mädenietiniñ qayratkerleri, ädebiet sınşıları, audarmaşı Abdolla Baytasov pen Daniyal Isqaqovtıñ maqalası. Osı maqalası üşin ekeui de 1930 jılı  tergeuge alınıp, türmege qamalğan.

Maqala avtorı retinde körsetilip otırğan J.Aymauıtovtıñ özi türme tergeuşilerine bergen jauabında:

«Ekeu» degen bürkenşik atpen jazılğan körkem ädebiet turalı maqalanı oqıdım. Onıñ ieleri - Baytasov Abdolla men Isqaqov Danial. Soñğı adam üyirmeniñ bağdarı talqılanğan mäjiliske qatıstı ma, anıq ayta almaymın, qatısqan boluı da mümkin. Maqalanı men qoljazba türinde oqıdım, onı mağan Taşkenttegi joğarı oqu orındarınıñ ne rabfaktıñ birinde oqıp jürgen Şımkenttik studentterdiñ bireui äkep berdi. Oğan deyin men Taşkentke barğanmın, sonda A.Baytasovpen de, Isqaqovpen de keziktim, olar mağan: «Eñbekşi qazaq» gazetinde körkem ädebiet turalı maqalalardıñ jariyalanuına baylanıstı biz de maqala jazudı oylastırıp jürmiz,- dedi. Qaşan dayın bolğan kezde onı mağan körsetiñder, mümkin men key jerin tüzetip berermin dedim. Sol uağdalastıqtıñ jeleuimen ol maqalanı älgi studentter arqılı Şımkentke berip jiberipti. Bwl - 1927 jıldıñ alğaşqı jartısındağı qıs aylarınıñ biri bolatın. Maqalağa azdağan özgeris engizip, mwnı baspa betinde jariyalauğa boladı degen tilekpen özderine qayıra joldadım. Maqala gazetke jariyalanğan soñ ondağı pikirlerdi tolıq qostaytının bildirgen Äuezovtiñ pikirin öz qwlağımmen estidim. Maqalanı men öñdep bergennen keyin onı özge qazaq jazuşıları, mısalı, Dulatov qarap şıqtı ma joq pa, ol jağın bilmeymin. Ol maqalanı «Alqanıñ» bağdarın tolıqtay qostağan dünie dep men eseptemeymin. Aymauıtov (qolı qoyılğan)»,- dep anıqtap twrıp körsetken.

Osı maqala üşin ekeuine 1937 jılı: "Alqa" jasırın kontrrevolyuciyalıq wyımına qatıstı, keñes ökimetiniñ mädeniet turalı sayasatına qarsı şığıp maqala jazıp, gazet betinde aşıq pikir bildirdi"- degen jalğan ayıp tağılıp, atu jazasına bwyırıldı. Şındıqtı qalpına keltiru maqsatında alaştıñ eki azamatınıñ basın bäygege tikken bwl maqala nağız ieleri - A.Baytasov pen D.Isqaqovtıñ atınan twñğış ret «Alaş aqiıqtarı» attı jinaqta jariyalandı. Sonımen, tergeu isine oralayıq.

1931 jılı 14 säuir küni tergeuşi Lafiulov Danial Isqaqovtan jauap alğan. Tergeudiñ negizgi bağıtı «Sana» jurnalındağı wltşıldıq ideologiyanıñ, yağni, körkem ädebiettegi wlttıq sana men wlttıq körkem şındıqtıñ nasihattaluın äşkereleu twrğısında jürgizilgen:

«Komissiyanıñ josparı boyınşa («Sana» jurnalınıñ) ekinşi sanın jarıqqa şığaru közdelgen. Türkhalkomağartu mekemesiniñ memlekettik ğılımi keñesine qarastı ğılım komissiyasına qızmetke kelgenimşe onıñ birinşi sanı şığıp ülgeripti. Meniñ esimde saqtalğanı, ol jurnalda mınaday maqalalar  jariyalandı:

1.GUSOM bekitken, Baytasov qayta qarap şıqqan 1-baspaldaqtağı mektepterge arnalğan jalpığa ortaq oqu bağdarlaması.

2. M.Tınışbaevtiñ «Mırza Edige batır» (tarihi dastannıñ keyipkeri) attı maqalası jäne qazaq twrğındarınıñ sanı turalı keste.

3. Jwmabaevtiñ qazaqtıñ halıq aqını Aqan turalı maqalası.

Wltaralıq mejeleuge baylanıstı komissiyanıñ qaulısımen redakciya alqası qwrıldı, onıñ qwramına H.Dosmwhamedov, Q.Kemeñgerov jäne men kirdim. Osı alqa müşelerine materialdardı dayındau tapsırıldı. Bwl kezde komissiyanıñ qolında jurnalğa arnap är jerden jiberilgen jäne jergilikti taşkendik avtorlar jazğan materialdar boldı. Kelip tüsken materialdardıñ barlığın komissiyanıñ törağası retinde H.Dosmwhamedov qarap şıqtı jäne basıluğa tiisti materialdardı sol iriktep aldı.

Jurnal eşqanday da keñes ökimetine qarsı ügit jürgizgen joq jäne onday ädebi mindetti aldına qoyğan da emes. Onıñ bastı maqsatı - oqu-ağartu salası boldı, alayda ol kezde qazaq körkem ädebietin bağalauda pikir qayşılıqtarı bolatın, soğan oray basılğan Ğabbas Toğjanovtıñ recenziyasına bola jurnaldı wltşıl mekemeniñ qatarına qostı, alayda onda keñes ökimetine qarsı bağıttalğan nemese taza wltşıldıqtı közdeytin eşteñe de joq bolatın.

Ol kezde körkem şığarmanı markstik twrğıdan bağalay alatın sın qazaq ädebietinde müldem joq edi. Egerde «Sana» jurnalı naqtı taptıq bağıt wstay almasa, onda mwnı sol kezde qazaq tilinde şıqqan barlıq basılımdarğa kinä retinde körsetuge boladı. D.Isqaqov».

Al Danial Isqaqov öziniñ 1931 jılı 31 säuir küngi tergeude bergen jauabında Halel Dosmwhamedovpen ğılımi şaruaşılıq mäselelerine qatıstı jii aralasıp twrğandığın aytqan. Ekeuiniñ sözderi bir aradan şıqqan. Sol siyaqtı Däuren Twrğınbaevtiñ (sol kezde 45 jasta eken) 1931 jılı 11 mamır küngi jauabı da sol mazmwndas.

«1931 jıldıñ 17 qırküyegi küngi Daniyal Isqaqovtan alınğan jauaptıñ hattaması: Taşkentte 23-jıldan twramın. 26-jılı Qızılordada komissiyanıñ jwmısımen bes kündey boldım. Baytasov sayasi kursqa hat berip jiberdi. Onda bwrınğı alaşordaşılardan eşkimdi kezdestirgemin joq. 24-26-jıldardıñ arasında bwrınğı alaşordaşılardıñ işinen ğılımi komissiyada jwmıs isteytin Halel Dosmwhamedovpen qızmet barısında kezdesip jürdim. Al kuäğa tartılıp otırğan Tınışbaevpen, Qaşqınbaevpen qoğamdıq orındarda ğana öte sirek wşırasıp qalıp jürdim. Men Taşkentte twrğanda Ermekovpen 2-3 ret qana jolıqtım, odan köp emes. Swrağan mäselege tik jauap beretin şınşıl adam, al onıñ ökimetke qarsı pikir aytqanı esimde joq. Bwrınğı alaşordaşılardıñ Taşkentte wyım qwrğanı jäne olardıñ Zaki Validovpen baylanısı turalı müldem habarsızbın.

Endi maqalanıñ jayına keletin bolsaq ( körkem ädebiet turalı «Ekeu» degen bürkenşik atpen Abdolla Baytasov ekeui birigip jazğan sın maqalanı aytıp otır - T.J.) mwnda bir tüsinispestik bar. Qaşan ekenin bilmeymin, Baytasov Abdolla mağan Aymauıtov ekeuiniñ atınan maqala jazıp äkelgendigin aytıp, sol turalı pikir bildiruimdi swradı. Körkem ädebietti markstik twrğıdan taldau täjiribem bar bolğandıqtan da oqıp şığıp, özimniñ pikirimdi bildirdim. Key twstarımen kelispeytinimdi de aytıp, tüzetudi wsındım. Jandosov Oraz da tanısıp şığıp, biraz uaqıt wstadı. Arada nedäuir uaqıt ötken soñ maqalanı meniñ közimşe qaytadan köşirip şığıp, avtorlıqqa meni de qosıp, «Ekeumizdiñ» atımızdan şığardı. Mwnıñ jönin swrağanımda Baytasov: «Maqalanı oqıp şıqqan Aymauıtov: ekeuiñniñ atıñnan şığara beriñder, pikir ekeuiñdiki. Men qosılmay-aq qoyayın - dep keñes berdi. İşinde seniñ tüzetkenderiñ men pikirleriñ bar bolğandıqtan da seniñ atıñdı da qostım. Onda twrğan eşteñe joq», - dep jauap berdi. Bwl maqala 26-jılı ne 27-jılı jarıq kördi.

«Alqa» ädebi üyirmesine baylanıstı aytarım mınau: 26-jıldıñ qarsañında Baytasov meniñ päterime meniñ üyde joq kezimde «Alqanıñ» bağdarlamasın tastap ketipti. Eşkim eşteñe tüsindirgen joq. Jarğı bizdiñ üyde biraz jattı. Men oğan eşqanday män bergemin joq. Ekeumiz bwrın da birlesip jwmıs istep, kitaptar audarğamız. Bir apta ötken soñ ol menen «Alqa» ädebi üyirmesiniñ jarğısın meniñ oqığan, oqımağandığımdı swradı. Odan bizge keletin qanday payda bar ekenin swrağanımda: Mäskeulik studentter wyımdastırıptı. Mäskeude ädebi üyirmelerdiñ bağıtın negiz etip alıptı - dedi. Men jarğını oqıp şığıp, pikirimdi aytuğa kelistim. Odan basqa eşqanday uäde bergemin joq. Jiırma kündey meniñ üyimde jattı. Qarap şığuğa mwrşam bolmadı. Ol tağı da men joqta üyge kelip, endigi oqıp bitirgen şığar degen oymen jarğını alıp ketipti. Men jarğını oqıp ülgermegenimdi ayttım. Biraz uaqıt ötken soñ ol mağan: üyirmeni qwrudı eşkimde qoldağan joq - degen mağınada Jwmabaevqa hat jazıp jibergenin ayttı.

Ädilevpen men ğılımi komissiyada qızmet istep jürgende tanıstım. Ol da sonda jwmıs isteytin. Birde ol Halel Dosmwhamedovten demalıs swrap, Taşkentten ketip qaldı. Sodan keyin men onımen Qızılordada Qazaq teatrınıñ direktorı bolıp jürgen kezinde bir ret qonaqta boldım. Qonaqta Baytasov, Kemeñgerov jäne ...(atı-jöni tanılmadı) boldı. Sodan keyin kezdesudiñ säti tüspedi (Qolı qoyılğan)».

Mine, D.Isqaqovtıñ «qılmısı» da, jauabı da osı. Tek tergeudiñ mısın qayıru üşin öziniñ «Körkem ädebiet turalı» maqalağa qatısın jeñildetip bayandap otır. Al ay boyı wstağan «Alqa» bağdarlamasın oqımadım degeni - jorta jauap. Sonşa kölemdi de emes jäne pikir bildiruge niettengen maqalanı oqımauı mümkin emes. Qalay bolğan künniñ özinde Danial Isqaqovtıñ ayıbı tolıq däleldenbeydi. Osığan oray Mäskeu tergeuşileri:

«PP OGPU-diñ Qazaqstan boyınşa ökiline: Ermekov Älimhandı ... Isqaqov Danialdı ... jauapqa tartqan №2107 isti OGPU-diñ kollegiyasınıñ 32 jılğı 3 naurız küngi qaulısına säykes qosımşa tergeuge jiberip otırmın»,- degen (İİİ tom, 205-bet) ilespe hat joldağan.

Qosımşa tergeu de kütken nätijeni bermese kerek. Amalsız keybir ayıptaluşılardıñ üstinen jürgizilgen tergeu isin toqtatu turalı:

«... Omarov Uälihan, Süleev Biläl, Isqaqov Daniyal türmeden bosatılsın. (Qolı)», - degen Qaulı qabıldauğa mäjbür boladı.

Qwrığına tüskendi qwtqarmaytın  känigi tergeuşiler Qaulınıñ soñına: «Baqılauğa alınsın», - degen bwrıştama qoyıp, oğan jeñil ğana «qarğıbau tağıp» qoya bergen.

Qwpiya baqılau mekemesine berilgen bwl nwsqau, yağni «Bal'zaktıñ şegiren bılğarısı» 1938 jılı twzaqqa aynaldı. Danial Isqaqov Almatıda wstalıp, jazağa tartıldı. Qosımşa äfsanalıq derekterge qarağanda Danial Isqaqov atılmağan, 1945 jılı aydauda jürip dünieden qaytqan-mıs. Wrpaqtarınıñ şejiresinde de solay körsetilgen. Oğan öjet minezdi, ötkir tildi, Käkitaydıñ kişi äyeli Bibi azaptı jıldarı bauırına basıp, «kekşil, ökpeşil, qaydağı-jaydağı äñgimeni qwlağına qwyıp alatın, ökpe-nazdı keudesine wyalatqan», zayırlı wstaz Minäş Ärhamqızı Isqaqovanıñ esteligindegi Danialdı bauırına basqan Bibi apağa Mwhtar Äuezov aytqan bir sözdiñ astarı negiz bolğan. Türmeden bosağan soñ da Mwhtar men Danialdıñ arası ajıramağan.

Minäş Ärhamqızı: «1935 jılı anam Saqıpjamal qaytıs bolıp, äkem ekeumiz Almatıdağı Däku (Danial) ağanıñ üyine keldik. Sonda Mwhtar ağa Däku ağamen qazirgi Qwrmanğazı köşesinde qarsı esiktes körşi twrdı. Astanağa kelgen soñ men ondağı 12-şi mektepte oqıdım. Däku ağalardıñ üyine barğanda Mwhtar ağa ekeuiniñ qatar jürip, qatar otırğanın jii körgendikten bolar, men ol kisilerdiñ aldında erkin jürip, erkin söyleytinmin. Däku ağa öte bauırmal, balajan adam edi. Meni "jetim" dep ayalay ma, äyteuir erekşe jaqsı köruşi edi.

Sol kezde Däku ağanıñ üyi tolğan jetim balalar edi. Şağatay, Şıñğıstay, Saida, Zäken, öziniñ Dinar, Roza, Marat attı balaları wzın as stolında qazday tizilip otıratın edik. Äyeli Mükaramma şeşemiz birimizdiñ şekemizden şertpey tamaqtandıratın. Qazan qalasınıñ universitetin bitirgen, wltı başqwr boluğa tiis, öziniñ wlt tilin sındırmay, as işkende asıqpay, söylemey, qasıq, şanışqını dwrıs wstap otıruğa köñil bölip: «Aş işkännä şaşmağız, boyığızğa siñim, qolığıñızdı juığız», t.b. dep tüsindirip, tärbielegen, körkine sanası, mädenieti jarasqan, öte sabırlı, iman jüzdi, dauısın köterip söylemeytin, qoñır ündi, aqıldı ana edi. Aşıq künde jay tüsip, Däku ağa twtqındaldı, özin tergeu orını şaqırıp, jer audardı. Dalada iesiz qalğan üş balasın Taşkentte twratın apası Märziya azar jinap äketipti. Talay qorlıq, zorlıq körse de qajırlıqpen üş balasına joğarı bilim äperdi. Dinar, Roza Almatıda oqıdı. Marat Moskvadağı Lomonosov atındağı universitetti bitirgen. Matematika ğılımınıñ kandidatı. Qazir bäri de zeynetker, Almatıda twradı. Mükärämma, Märziya apaylar Taşkentte twrıp, wzaq jasap qaytıs boldı...

Sodan... 1945 jılı Abay atamızdıñ 100 jıldıq toyı halıqtıñ bir quanıştı, bir qayğılı kezeñinde ötti. Sebebi üyinen soğısqa attanğan 2-3 azamatınıñ birde-biri tiri oralmay, jerge qarap qalğan şañıraqtağılar da, maydannan jarımjan bolsa da tiri oralğanına täubä etken otbasılar da köp bolatın. Soğan qaramastan bükil el Abayday dana babasınıñ toyınan ruhtanğanday, boylarına küş alıp, qayau köñilderi köterilip serpilgendey edi. Osı toyğa äjem Bibi Pavlodardan arnayı şaqırıldı. Ol kezde äkem Qasqabwlaqta twrğandıqtan, ülken apam audan ortalığındağı meniñ üyime tüsti. Atam Orazmağanbet pen enem Ümitay äjemdi qwşaq jaya, jılap, körisip qarsı aldı. Anıq biletinim, bizdiñ üy - men kelin bop tüsken osı Bayzaq bi baba şañırağımen bwrın da qwdandalı, sıylas adamdar eken. Äjem eskilik salttı öte qatañ saqtaytın, imanjüzdi adam edi. Ol kisi öte jaqın bolmasa da kisi attarın tergep, Qwnandı - küzeme, Torğaydı - şırıldauıq, Topaydı - asıq attı dep külkige batıratın. Bwl jolı da sol saltın saqtap, törge salınğan körpege jetelegen eneme: "Bi atamnıñ törine şığıp, aljıdı dep oylaysıñdar ma?",- dep ortadağı tösekke arqasın süyep otırdı.

Ötken künderdegi quanış, ökinişterin aytısıp, birde jılap, birde külisip jatqan mezette üyge dauıstap sälem berip, Baltaş ağa (Baltaqay Tolğanbaev) men äkem jäne Mwhtar ağa kirip keldi. Mwhtar ağa kirgen bette jiti basıp, tösek janında otırğan äjemdi: "Kişi apa!"- dep qwşaqtay aldı. Äjem säl tañırqap: "Janım-au, Mwhtarsıñ ba?" - dep mañdayınan süydi de: "Mwhtar-au, Däkuim qayda, Däkuim?",- dep zarlap jılap qoya berdi. Oqıs oqiğadan wyalıp kalğan men: "Äje, äje qoyıñız",- dep ayırayın desem, Mwhtar ağanıñ da közinen ıstıq jas monşaqtap twr eken. Men keri qaray serpildim. Osı kezde äkem tayap kelip: "Jeñeşe, sabır etiñiz. Mwhtardıñ ortamızda tiri jürgenine täube deyik. Abay atasınıñ 100 jıldıq toyın toylatıp, toz-toz bop ketken wrpaqtarın jan-jaqtan jinatıp, bastarıñızdı qosıp jatqan, mine, osı Mwhtar. Basqanıñ qolınan bwl is kelmes edi",- dedi. "Mwhtardıñ tirşiligi",- degende äjem dauısın köterip: "Men Mwhtarğa nege tiri jürsiñ dep otırmın ba? Tel qozıday qatar jüretin sıñarıñ Däkuim qayda dep swrap otırmın ğoy",- dep alıp: "Momınım-au, aqköñil, aqbotam, añqauım Däkuim-au",- dep tağı bozday jöneldi.

Sol sätte Mwhtar ağa orındıqtan qayta köterilip: "Kişi apa-au, Däku tiri ğoy, tiri. Bir säule, bir ümit bar, az küngi beyneti bolar",- dep äjemdi qayta qwşaqtadı. Äjem jılauın tez tiıp: "Auzıña may qwlınım, qapasta qamıqqan qaraqtarım-ay, beyneti eşteme etpes, qwday-au tiri körsete gör...",- dep Mwhtar ağanı qwşağına alğanşa, ol kisiniñ sağınışı men jastıq şaqtağı ana kökiregin añsağanınan ba, auzın toltıra: "Kişi apa-au, Kişi apa",- dep mañdayın äjemniñ keudesine tösep erkelegendey bolğanda Baltaş ağa äzildep: "Mwhtar, bizge de birdeñe qaldır, Bibi äje bizdiñ de anamız ğoy",- degende üydegiler du külip, köñilsizdik serpilip, köñil ornığıp qalıp edi.

Äjem - Käkitay atamnıñ ekinşi äyeli bolğan. Osığan oray ağayındarımız ol kisini "Kişi apa" atandırğan. Däku ağa osı äjemniñ bauırındağı menşigi eken. Semeyge jii qatınap, barlıq qajetterin ötep, erkeletip özi tärbielepti. Ärine, äjemniñ sol qamqorlığınan Mwhtar ağa da qwr qalmağanı anıq»,- dep eske aladı (sonda, 200-203better).

Wrpaq arasındağı tılsım qwpiyalardı tarqatu ädepsizdik bolar. Degenmen de Minäş apaydıñ: «Mwhtar ağanı, tuğan ağamız eken degen äser meniñ sanamda 1942 jılğa deyin özgermedi» jäne «Mwhtar ağa orındıqtan qayta köterilip: "Kişi apa-au, Däku tiri ğoy, tiri. Bir säule, bir ümit bar, az küngi beyneti bolar",- degen sözderdiñ astarında tağdırlı twspal jatqanın eskerte ketemiz.

Keñgirbay bidiñ batasımen Irğızbaydıñ twsında «şınjır balaq, şwbar töstik» qonğan, tağı da sol batanıñ jorımı boyınşa: «Toğız ata bolğanda, toz-tozala bolmaqpız», - degen Äubäkir Qwnanbaevtıñ «Elimen qoştasuındağı» ayan şındıqqa aynaldı. Irğızbaydıñ, Qwnanbaydıñ, onıñ işinde Abaydıñ twqımdarı toğızınşı buında «toz-tozala boldı». Sonıñ biri - Danial Käkitaywlı Isqaqovtıñ alaş ideyası jolındağı keşken tauqımeti osınday.


4.Qoşke Kemeñgerov

Tergeuge tartılıp, biraq swraq astına az alınğan, körsetindileri de şağın alaş azamatınıñ biri - Qoşke Kemeñgerov. Mwnıñ bastı sebebi: jalpı tergeu isi ayaqtalıp qalğan, aldıñğı toptağılardıñ isteri Mäskeuge jiberilip qoyğan. Keybir adamdardıñ qılmıstı isteri däleldenbegendikten de ol jaqtan tergeu isteri keri qaytarılıp jatqan. Tergeu barısına osı jayt ta äser etse kerek.

Anketalıq anıqtama: Qoşke (Qoşmwhamed) Kemeñgerov - 1896 jılı 15 şilde küni tuğan. Ombı veterinarlıq-fel'dşerlik mektebiniñ eki klasın bitirgen, Ombı auıl şaruaşılığı uçilişesin tämämdağan, Taşkenttegi Orta Aziya memlekettik universitetiniñ medicina fakul'tetinde oqığan, aspiranturağa tüsken. Qazaq twrmısı turalı körkem şığarmalardıñ, kösemsözderdiñ, tarihi zertteulerdiñ avtorı. Twñğış qazaq drama teatrınıñ sahnası 1926 jılı 11 qañtarda Q.Kemeñgerovtiñ «Altın saqina» attı p'esasımen aşılğan.

Ädebiettiñ wlttıq sipatı men taptıq wstanımı turalı baspasözde Q.Kemeñgerovtiñ «Körkem ädebiet turalı» ( «Eñbekşi qazaq», 1926 jılğı 1 jeltoqsan), «Säbitpen aytıstı doğardım» («Eñbekşi qazaq», 1927 jıl, 30 qañtar) attı maqalaları jariyalandı. Ol Säbit Mwqanovtıñ «Körkem ädebiet turalı» («Eñbekşi qazaq», 1926,14-15 qazan), «Körkem ädebiet turalı qorıtındı pikirlerim» attı maqalalarına pikir qosu retinde jazılıp, «Qızıl Qazaqstan» jurnalınıñ 1927 jılğı №2 sanında jariyalandı. Sodan keyin twñğış ret arab qarpinen krill qarpine qotarılıp, T.Jwrtbay qwrastırğan «Alaş aqiıqtarı» attı jinaqta basılım kördi.

Oğan osı maqalası üşin:

«Keñes ökimetiniñ mädeniet maydanındağı şaralarına baspasözde qarsı şıqtı, astırtın «Alqa» wyımına qatıstı»,- degen ayıp tağıldı.

Qoşke Kemeñgerov 1930 jılı 17 qırküyekte M.Äuezovpen, M.Küderinmen bir küni twtqınğa alındı.

«Qazaqstandağı birikken Memlekettik Sayasi Basqarmanıñ tötenşe ökilettiginiñ janındağı üştiktiñ 1932 jılğı 20 kökek küngi mäjilisiniñ № III/k mäjilishatınıñ köşirmesi:

Tıñdaldı: № 2370-is boyınşa: ... Kemeñgerov Qoşmwhamedti, Bwralqiev Mwstafanı QK 58/10, 11-stat'yaları boyınşa jauapqa tarttı».

Alayda wzaq uaqıt naqtı ayıp tağılmay, swraqqa tartılmay kelgen. Oğan Dihan Qamzabekwlınıñ jariyalanımındağı tömendegi jauap tolıq dälel:

«QSR-ındağı OGPU basqarmasına tergeude jatqan Qoşmwhamed Kemeñgerwlınan  Mälimdeme

Jazıqsız abaqtıda otırğanıma, mine, 10 ay ötti. Mağan Qılmıs Kodeksiniñ 58 (11-7) babı boyınşa ayıp tağılıptı. Biraq men özimdi kinäli sanamaymın. Keñes ökimetine qarsı küresu üşin jekebasılıq nemese qoğamdıq sipattağı salmaqtı negiz bolu kerek. Mende onday jağday bolğan emes, naqtıraq aytsam, mwğalim kezimde materialdıq twrğıdan tolıq qamtamasız etilgen edim, bwğan qosa Şığıstanu fakul'tetiniñ aspirantı retinde mağan ğılımi perspektivalar aşılğan-dı. Qoğamdıq sipattağı negizde Keñes ökimetine qarsı bolu degen - qarajüzdilerdiñ reakciyalıq äreketterin, wlı derjavalıq şovinizmdi qayta jandandıru. Mwnday qaskünemdikti kim jaqtaydı? «Alaş Ordanıñ» basşılığındağı burjuaziyalıq-wlttıq qozğalıspen baylanısımdı 1919 jıldıñ basında üzgenmin. Sodan bastap men özimdi ilgeri wmtılğandardıñ qatarındamın dep esepteymin, mwnı jariyalanğan eñbekterim (dwrıstap audarılıp, tüsinik jasalsa) rastaydı. Wltşıldıq dünietanım qaldıqtarınan 1922 jılı, Qazaqstandağı kollektivtendiru men taptıq ayırılım qatañ bastalğan uaqıtta birjolata qwtıldım.

7 jıl işinde men Taşkentte türli oqu orındarında sabaq berdim. Osı uaqıtta menen däris tındağan şäkirtterdiñ qaysısı bolsın sabaq üstinde keñes ökimetine qarsı oy bildirgenimdi aytsa, özimdi ayıptı sanar edim. Mağan Şığıstanu fakul'tetiniñ eki studenti jala jauıp, kuälik berui mümkin dep oylaymın, öytkeni olar özderiniñ jeke kar'erasınıñ jolında meni bäsekeles dep payımdauşı edi. Jıl sayın jazda qımızben emdelu üşin men Sibir ölkesindegi auılıma baramın. Eger tuğan auılımdağı bireu meni keñestik şaralardı bwzdı, keñeske qarsı ügit jürgizdi dese, özimdi ayıptı sanar edim. Qayta men tuğan elimde egindi keñeytuge, jayılımdı jaqsartuğa, kolhoz qwruğa ıqpal jasadım. 10 ay işinde mağan şimirikpesten jala japqandarmen jüzdestirmeudi zañsızdıq dep esepteymin. Men Sizderden öz qolımmen jazğan kuälikterime ğana nazar audarularıñızdı swraymın. Taşkentte tergeuşi Ağabekovke bergen jauabımdı birjaqtı dep sanaymın. Öytkeni ol: qarañğı karcerge salamın, tipti atqızamın - dep qorqıttı. Men III därejeli tuberkulezben auıramın, mwnı anıqtağan komissiyanıñ 2 şildede bergen aktisi bar. Olar meni İ-toptağı invalid dep taptı. Abaqtınıñ auır jağdayında tuberkulezdiñ saldarınan erte jan tapsıruım mümkin.

Meniñ osı aytqandarıma nazar salıp, emdelu üşin bosatularıñızdı ötinemin. Tipti bolmağan jağdayda qolhat berip az-kem sauığıp alsam deymin.

17 şilde, 1931 jıl. Almatı abaqtısı» (Q.Kemeñgerwlı. Şığarmaları. Qwrastırğan D.Qamzabekwlı. A.Alaş. 2005 199-200 better).

Bwl körsetindi eşqanday derektik salıstırulardı qajet etpeydi. Barlığı da tergeu barısındağı oqiğalardı qamtidı. Tek Ağabekovtiñ tergeuşilik pen qosa tergeuge tirkelgen hattar men tilşelerdi, jekelegen maqalallardı audarumen aynalısqanın da eske sala ketemiz.

Osıdan tura eki ay keyin, 1931 jıldıñ 17 qırküyegi küni Qoşmwqamed Kemeñgerov tağı da jauapqa şaqırıladı. Bwl jolı tergeuşiler twtqındalğan adamdardıñ körsetindilerine jüginip naqtı swraqtar qoyğan. Soğan oray:

"23-jılı men Qızılorda qalasında bolıp, ğılımi ağartu jwmısına qatıstı mäselelermen aynalıstım. Ol kezde men Taşkentte twratınmın. Isqaqovtan swrasañızdar da aytar, ol uaqıtta Ermekov te, Baytasov ta Taşkentte twrğan emes, sondıqtan birge jürgen emespiz.

Jwmabaevpen eşqaşanda hat jazısqan emespin, işinara Baytasovpen hat almasıp twrdıq. Soñğı adam mağan Taşkentte: keñes platformasına negizdelgen jazuşılardıñ «Alqa» ädebi üyirmesin qwrmaq eken. Oğan partiyada joqtar da, kommunister de qatısa alatın körinedi. Üyirme associaciya retinde resmi tirkelgen jäne jwmıs istep jatqan siyaqtı - dedi. Platformanıñ jarğısımen tanısıp şıqtım. Men ol kezde materialistik ilimmen tanıs emes edim, sondıqtan da bağdarlama jalpı alğanda orındı siyaqtandı. Men onı qazir oqısam, onıñ marksizmmen aradağı qayşılığın añğarğan bolar edim. Bwl 25-jıl bolatın. Särsen men Jäken: associaciyağa kommunister de, partiyada joqtar da qatısadı. Pikir bildiriñiz - degendi ayttı. Biraq ta bwl mäsele jöninde eşkimmen hat almasudıñ reti kelmedi. Onımen tanısqanım turalı tizimge qol qoydım ba, joq pa, bilmeymin, naqtı esimde qalmaptı. Baytasovtıñ Smağwl Säduaqasovqa bağdarlamanı körsetkenin bilemin. Men onımen bwl mäsele töñireginde äñgimelesken emespin. Mwnıñ barlığı jay ğana söz küyinde qaldı, eşqanday otırıs bolğan joq.

(...) Baytasov mağan: 21-jılı Zaki Validovtiñ Taşkentke kelip, qazaq wltşıldarımen kezdeskenin ayttı. Bwdan basqa eşteñe bilmeymin. Qazaq wltşıldarınıñ töñkerisşil wyımı turalı eşteñe estigemin joq, bilmeymin de. Al Tınışbaevtiñ öñin bilgenimmen de, özimen tanıs emespin. Äleumetşilerdiñ wyımına eşqaşan müşe bolğan emespin jäne ol turalı eşteñe bilmeymin»,- dep jauap bergen.

Bwl jauapqa da tereñdep, ne taratıp tüsinik berip jatudıñ qajettigi joq siyaqtı. Öytkeni, mwndağı negizgi aytılğan mäseleler M.Jwmabaevtiñ, J.Aymauıtovtıñ, M.Äuezovtiñ jauaptarında tolıq taldanğandıqtan da qaytalap jatpaymız. Eki jılğa sozılğan tergeu:

«... 8. Kemeñgerov Qoşmwhamedti - bes jıl merzimge konclager'ge jiberuge, onı sonşa merzimge jer audarumen auıstıruğa... şeşim qabıldaumen» ayaqtaldı.

Ärine, bwl şeşim emes - sot ükimi edi.

Tergeu tigindisine qattalğan, tintu kezinde tärgilengen, joğarıda körsetilgen D.Qamzabekwlınıñ basılımında jariyalanğan eki hattı Q.Kemeñgerwlınıñ tergeudegi jauabına tikeley qatıstı bolğandıqtan da jäne olardıñ arasındağı qarım-qatınastı anıqtaytındıqtan da nazarğa wsınamız.

Birinşi hat, Q.Kemeñgerwlınıñ 1931 jıldıñ 17 qırküyegi küngi jauabında: «Jwmabaevpen eşqaşanda hat jazısqan emespin, işinara Baytasovpen hat almasıp twrdıq»,- dep atap körsetken Abdolla Baytasovqa arnalğan. Al A.Baytasov turalı mağlwmattar «Jetilmegen eldiñ balası» attı tarauda berilgen bolatın.

«Ğabdolla dos! Jağdayıñ qalay? Orınborğa qaytip jettiñ? Qazaqstandağılardıñ hali oñdı ma? Qaytar saparıñnıñ aldında jolığa almağandığımnan, bwl hattı tezdete jiberip otırmın. Jıl basında Qazaqstan memlekettik baspası auıl şaruaşılığınan oqulıq jaz dep qolqa salıp edi. Men osını oylastırıp, kerekti materialdardı qorıtıp jatırmın. Baspadağılar mwnı qaşan basa aladı eken, sonı bilşi.

Ekinşi ötinişim: Gosplanğa soq, Smağwlğa jolıq. Biz taraptan qanday kömek qajet ekenin bil. Onıñ bizge qanday järdemi kerek ekenin de ayt. Smağwlda qabilet te, jürek te bar. Meniñ bwğan onımen "Jas azamatta" istes bolğan kezde közim anıq jetti.

Türkistan mäselesi turalı ondağılar qanday şeşimge kelgenin de swraşı. Eki oblıs Qazaqstanğa qosılsa, qazaq mekemeleriniñ jayı ne bolmaq? Taşkentti astana etu mäselesi de köterilip edi ğoy.

Hat jaz. Jaraydı, sau-salamatta bol! Qwşaqtasıp köriskenşe. Bauırıñ Qoşke. 13.İÜ. 1924 jıl».

Osı hatqa jäne onıñ mazmwnına ğana emes, Abdolla Baytasovqa qaratıla jazılğan M.Dulatovtıñ, M.Jwmabaevtiñ, J.Aymauıtovtıñ, D.Isqaqovtıñ, E.Bayğasqinniñ tigindidegi hattarı men tilşelerine, ilespelerine jüginsek, onda osınau alaş oğlanınıñ - Abdolla Baytasovtıñ el senimine kirgen, jwğımı bar, sır bölise alatın, «dosı köppen - sıylasqan, dosı joqpen - sırlasqan», bwyımtaydı tiyanaqtı orındaytın ıqtiyattı ekeni anıq tanıladı. Onıñ osı minezin aşu üşin de Q.Kemeñgerovtiñ hatın köpşilikke qayıra wsındıq.

Al kelesi Dinşe Ädilevke joldanğan hattıñ qazaq öneri tarihına tikeley qatısı bar. Öytkeni, Dinşe Ädilev - Qazaq teatrınıñ twñğış direktorı, al Qoşke Kemeñgerov - teatr şımıldığın aşqan twñğış p'esanıñ avtorı. Demek olardıñ arasında özara şığarmaşılıq baylanıs boluı zañdı. Ombıdan tanıs, özara şımşıma qaljıñı bar, erkin söylesetini hattıñ mätininen anıq añğarıladı. Oqu-ağartu komissariatında mädeniet pen jastar isi jöninde wyımdastıru salasımen aynalısıp, Dinşeniñ «alaş isi üşin jan ayamay ter tögip jürgen kezi» (Dinşeniñ öz sözi).

«Dinşe bauırım! Densaulığıñ jöninde, qızmetiñniñ öskeni turasında estidik. Äli künge sür boydaq jürgeniñdi de bildik. Meyli, äzildi qoyalıq. İske keleyik.

Ğwmırıñda talay tarihtı bastan keşirdiñ ğoy sen. Meniñ eptep qalamdı ermek etetinimdi bilesiñ. Seniñ sonau Qiır Şığıs saparıñnan bastap qazirgi ömiriñe şeyin tereñ tanısqım keledi. Qanday maqsatpen kommunizm jolına tüstiñ? Bwl joldan nege auıtqıdıñ? Jäne öziñ körgen uaqiğalar haqında, saparlas, qarım-qatınas jasap jürgen dostarıñ turalı qısqaşa aqpar ber. Jalqaulanba. Uaqıtıñdı böl. Ömirdiñ aldında äyteuir esep beruimiz kerek qoy. Men qazaq ziyalılarınıñ ömiri jöninde roman jazuğa otırdım.

Eger Türkistandağı erlikteriñ turalı hatqa jaza almasañ, onda auızşa ayt. Bir jerde kezdeseyik. Qazaqstannıñ dümdi degen qayratkerlerine minezdeme ber. Osı ötinişimdi ayaqsız qaldırma. Öziñe senemin.

Niettes tileuşiñ häm dosıñ Qoşke. 16.İİİ.1925 jıl».

Hattıñ mazmwnına qarağanda, «Altın saqina» p'esasın sahnağa qoyu üşin emes, M.Şolohovtıñ «Tınıq donındağı» Grigoriy Melehovtıñ tağdırına wqsas «partizannıñ ömirinen» roman jazuğa niet etkendikten qolına qalam alğan. Jalpı, Dinşeniñ tağdırına sol twstağı M.Dulatov, J.Aymauıtov, S.Seyfullin, S.Säduaqasov siyaqtı jazuşılar şığarmaşılıq ıqılas tanıtqan. Sonıñ işinde derek retinde rastalıp otırğanı osı Qoşke Kemeñgerov qana. Ärine, bwl tilek - tek tilek küyinde qalğan. Romannıñ qanday därejede orındalğanı, qoljazbasınıñ tağdırı, bimälim. Bwdan keyingi ekeuiniñ de ömiri alasapıranğa aralasıp ketkendikten de bwl taqırıpqa qayırılıp soğuğa mwrşaları bolmauı da mümkin.

Qalay degenmen de, arağa bir jıl salıp barıp, 1926 jılı 12-qañtar küni qazaq drama teatrınıñ sahnası Dinşe Ädilev direktor bop twrğanda Q.Kemeñgerovtiñ «Altın saqinasımen» aşılğan. Bwl eki adamnıñ da attarı qaşan täuelsizdik alğanşa jartılay jabıq küyde bolğandıqtan da, alğaşqı prem'era Mwhtar Äuezovtiñ «Eñlik-Kebegine» tiesili bolıp keldi. Bar aytarımız, joğarıdağı hat ekeuiniñ arasına bir näzik baylanıs ornatqanı anıq.

Jalpı, Qoşke Kemeñgerovtiñ tabiği bolmısınan därigerlik pen jazuşılıq önerdi näzik baylanıstırıp twrğan sezim säulesi anıq añğarıladı. Onı Almatınıñ türmesinde jatqanda eldegi jarına jazğan:

Aşığıp üş kün boldı jattım tözip.

Jatırmın jas ömirden küder üzip.

Jan jarım, janday körgen üş qwlınım,

Qalasıñ älde kimge köziñ süzip, -

degen üşbu öleñinen tüysinuge boladı.

Bwl bolmıs - osı tekke qatıstı tektik tüzilim de siyaqtı. Öytkeni sezimin körkem jetkizuge wmtılu Qoşkeniñ balalarınıñ ğana emes, onıñ nemeresiniñ de, özge emes, öz şäkirtimiz, ata mwrasın tiyanaqtap jinap jürgen Qayırbek Kemeñgerdiñ boyına da sol qasiettiñ tumısınan bitkenin sezindik. Tağdırlı tektiñ otbasınıñ keyingi tağdırı turalı mağlwmattı atı atalğan Qayırbek örenniñ «Ombıda oqığan qazaqtar» attı jinağındağı «Jan jarım, janday körgen üş qwlınım» degen essesinen alınğan üzindi arqılı jetkizemiz.

Q.Kemeñger: «Joldası twtqındalğannan keyin Gülsim üş balasın alıp 1930 jıldıñ küzinde Ombığa oraladı. Qayrattı kelinşek jol jönekey talay azap şegip, küyeui tuıp-ösken Qarjas aulına jetedi. Gülsim bir uaqıtta Qoşkeniñ äkesi Düysebay qajınıñ qarjısına salınğan Qarjas mektebine balaların qaldıradı da, özi qolındağı altın jüzik, bilezikterin satıp Almatığa ketedi. Almatığa jetken soñ, abaqtıda jatqan serigine künde tamaq tasıp, onıñ köñilin sergitip, joldasımen tar künniñ tauqımetin birge tartadı.

Almatı abaqtısınan Qoşke Kemeñgerwlı 1932 jılı Ortalıq Resey jerine, Valuyki degen qalağa jer audarıladı. Tuğan jerden alısqa aydalıp bara jatqan jan serigin Gülsim bwl jolı da jalğız qaldırğan joq. Ayaulı jar aydauğa joldasımen birge ketedi. Alayda Qoşke qasına otbasın tolıq almaydı. Ol özimen birge Gülsim men eki qızın ğana alıp, Narmanbetti auılındağı ağasına jäne bir Allağa amanat qılıp tapsırıp ketedi. Aydaudağı auır twrmısta kün ne boladı degen qauipten bolsa kerek, Qoşke tağı birneşe jıl wlınan ayırıluğa mäjbür boladı.

Äke-şeşesi erkeletip Nartay dep ketken Narmanbet Qarjasta 1935 jılğa deyin Qoşkeniñ ağası Qwlmağambettiñ qolında qaladı. Aydaudağı kesilgen merzim ayaqtalıp, auılına oralğan otbasın jası segizge jetip qalğan Nartay jatırqağan sezimmen qarsı aladı. Birneşe jıl körmey, köñili suıp qalğan jas bala tuıstarın biraz uaqıtqa deyin tanımaydı. Äke-şeşesi qanşa bauırına tartsa da, Nartaydıñ mwzdap qalğan jüregi birazğa deyin jibimeydi. Valuyki jerindegi ömir sol uaqıtta jası eseyip qalğan Qoşkeniñ ülken qızı Zayranıñ esinde jaqsı saqtalğan.

Qoşke otbası bayağı Taşkentten keyin endi ğana bir şañıraqtıñ astına jinalğanday boladı. Ayaulı ata-ananıñ ayasında üş bala endi özderin baqıttı sanadı. Sanaları kirip qalğan olarğa aldağı eki jıl ömirlerindegi eñ bir tamaşa kez boldı. Qoşkeniñ jarı Gülsim de: "Ötken ömir ötti, bäri qayır. Qorlıq pen qiındıq körgen bes jıl işinde ölmey tiri qaldıq, Allağa şükir. Endigi ömirimiz jarqın bolsa eken",- dep bolaşaqqa aq ümitpen qarağan edi. Qoşke aydaudan kelgen jılı Ombı oblısınıñ Şarbaqköl degen eldi mekeniniñ audandıq auruhanasına däriger bolıp jwmısqa twradı.

Şarbaqköl öñiri - öziniñ nağaşı jwrtınıñ eli bolğandıqtan, Qoşkege jat jer emes edi. Ayaulı azamat jergilikti halıqtı emdep, köpşiliktiñ alğısına bölenip jattı. Qolı bosağan kezde bayağı ermegi - qolına qalamın alıp, zaman ağımı turalı, ädebiettiñ bağıt-bağdarı jayında mazalağan oyların hatqa tüsirip jürdi. 1937 jılı qızı Zayrağa: "Amandıq bolsa, Almatığa baramız. Men roman jazıp ayaqtadım. Sonı baspağa jetkizu kerek",- degen eken. Ökinişke oray, Qoşke twtqındalğannan keyin, onıñ barlıq qoljazbaları iz-tüzsiz NKVD kabinetterinen qaytpadı.

Bolaşaqtı kim boljay alğan? Aldağı kün qanday sıbağa tartatının jwmır bastı pende qaydan bilsin? Qoşkeniñ Almatığa qoljazbalarımdı aparamın degen armanı da sağımğa aynaldı. Endi ğana esin jinay bastağan wyığan otbasınıñ şañırağı bir-aq künde qwladı. Qazaqtı qan jılatqan 1937 jıldıñ jetinşi tamızında Qoşke jwmısınan oralmaydı.

"Sibir jerinde Keñes ükimetine qarsı jasırın wyım qwruşı, Japoniya eliniñ şpionı" degen jalğan jalamen Qoşke Kemeñgerwlı tağı da qamauğa alınadı. Osı jolı jağdaydıñ auır ekenin, endi qaytıp oralmaytının sezgen Qoşke otız üş-aq jasta jesir qalıp bara jatqan ayaulı jarı Gülsimge: "Zamannıñ beti jaman. Erteñ tiri körisu-körispeu ekitalay. Sondıqtan balalar öz künin özderi körer. Qasında öziñ, tuıstarı bolsa adam bolıp keter. Al sen bolsañ äli jassıñ. Men seni qidım. Qoş!",- degen eken. Qoşke Kemeñgerwlı naqaqtan atılğan uaqıtta onnan asqan Zayralar äkeleri turalı şındıqtı bilmedi. Köp jıl boyı olar ayaulı äkeleri oraladı degen senimmen jürdi»,- dep (atalğan jinaq, Astana, 2007, 105-107 better) bayandaydı.

1937 jılı wstalıp, sol jılı 21 - qaraşa küni Ombı türmesinde atılıp ketti.

Bir jwbanışı, Qoşkeniñ artında qalğan wrpağı Ombınıñ ormanın panalap, äkelerin wmıtpay ömir sürdi. Barlıq «halıq jaularınıñ» äyelderine ortaq qasiret tauqımetin Gülsim de basınan keşip, bes jıl aydauda boldı. Sonıñ işinde Qoşkeniñ qızı Zayranıñ batıldığı men ata-anasına degen tereñ mahabbatı erekşe süyinişke layıq. Qwrbıları äke-şeşesinen bas tartıp jatqanda ol solardı añsap, añsarın öleñmen däpterine tüsirgen.

Q.Kemeñger: «1947 jılı Zayra äkesine arnap kezekti öleñin jazdı. Äkege degen ıstıq sezim men qattı sağınış közdiñ jası men qağazdağı jır joldarına aynaladı. Wzaq öleñde mına sekildi joldar bar:

Nwrlı jüz köleñkeñ twr köz aldımda,

Ketpeysiñ jatsam, twrsam eş jadımnan.

Twñğiıq tereñ jarğa kettiñ tüsip,

Betine qalıqtaytın küniñ bar ma?

On jılğa tolar biıl Siz şıqqalı,

Ömirdiñ talqısınan jan bwqqalı.

Kün men tün, ay men jıldar auısadı,

Sonda da körinbeydi eş nısanı.

Äkelik, meyirbandıq jılı söziñ,

Botam dep, qwlınım dep twrğan keziñ.

Oyımnan bir ketpeydi, äkejanım,

Asıl zat, qoydan qoñır är mineziñ.

Äkelik tärbieñdi körgenim joq.

İşimde on jıl boldı twtandı şoq.

Altınday didarıñdı körip ölsem,

Sol künde qam köñilim bolmaqşı toq», -

dep (sonda, 111-bet) jırlaptı mwñlı qız.

Türme äfsanasınıñ osı tarauın Qoşkeniñ: «Men seni qidım» jäne qızı Zayranıñ: «Twñğiıq tereñ jarğa kettiñ tüsip»,- degen sözimen ayaqtağım keledi. Öytkeni, bwl joldarda adamnıñ boyın eritetin barlıq şuaqtı sezimder şınayı qwyılıp twr. Al şınayılıqtan asqan qasietti bolmıs joq.

Iä, qimasımızdı - qimay, twñğiıq tereñ jarğa tüsip ketpey, erkin ömir süruge siz ben bizdiñ de tolıq qaqımız bar.

(Jalğası bar)

«Abai.kz»

0 pikir