Senbi, 8 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 96922. Jazılğandar — 70680. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 3302 0 pikir 30 Qazan, 2012 sağat 09:19

Qajığwmar Şabdanwlı. Qılmıs (jalğası)

VI

 

Bwl maydannıñ ärbir küni jatqan-twrğan päle-qazasınıñ barlığın egin önimimen birge jiın-terin, küşine jetetin. «Jaz boyı istegen eñbekteriñdi bağalap, jaqsı istegenderiñe jiım-terim bitisimen keñşilik keşirim jariyalaymız» dep jar salıp, küşep istetip kelgendikten sol keşirim uädelerine qarsı kesir dayındamasa, ösietteri ötirikke şığıp qalmay ma. Mına «zor mädeniet töñkerisi» twnşıqtıra tüspese özderiniñ şınsıñ dep atağan «jın-şaytandarınıñ» tınısın keñitpek emes qoy. Sondıqtan, äsirese küzgi jiın-terinniñ soñı qılmıstıñ da jiın-terimine aynalıp ketetin.

«Zor sekirip ilgerileudiñ» ekpinimen eñbek tolqığanda arşılıp jatqan toğannıñ layı da, qırmanda soğılıp jatqan astıqtıñ dänderi men saban-topandarı da tolqımay ma. Jwmıs maydanına bizben birge barıp qıdiıp twrıp alatın bolğan Maujuşi men Liñfujuşidiñ suretterine de şaşıraydı. Bizge keletin kesirler köbinese sol şaşırandılardan keledi: «pälen küni sağat pälende pälen degen keri töñkerisşi Maujuşidiñ betine lay şaştı», «Liñ fujuşidiñ betine jügeri attı», «...kürek laqtırıp qwlattı», «topanmen bastırıp tastadı», «...jügeri soğatın tayağımen artında twrğan kösemniñ mwrnın bwzdı»  deytin qandı auız qılmıstar däpterlerge tizilip jatadı.

VI

 

Bwl maydannıñ ärbir küni jatqan-twrğan päle-qazasınıñ barlığın egin önimimen birge jiın-terin, küşine jetetin. «Jaz boyı istegen eñbekteriñdi bağalap, jaqsı istegenderiñe jiım-terim bitisimen keñşilik keşirim jariyalaymız» dep jar salıp, küşep istetip kelgendikten sol keşirim uädelerine qarsı kesir dayındamasa, ösietteri ötirikke şığıp qalmay ma. Mına «zor mädeniet töñkerisi» twnşıqtıra tüspese özderiniñ şınsıñ dep atağan «jın-şaytandarınıñ» tınısın keñitpek emes qoy. Sondıqtan, äsirese küzgi jiın-terinniñ soñı qılmıstıñ da jiın-terimine aynalıp ketetin.

«Zor sekirip ilgerileudiñ» ekpinimen eñbek tolqığanda arşılıp jatqan toğannıñ layı da, qırmanda soğılıp jatqan astıqtıñ dänderi men saban-topandarı da tolqımay ma. Jwmıs maydanına bizben birge barıp qıdiıp twrıp alatın bolğan Maujuşi men Liñfujuşidiñ suretterine de şaşıraydı. Bizge keletin kesirler köbinese sol şaşırandılardan keledi: «pälen küni sağat pälende pälen degen keri töñkerisşi Maujuşidiñ betine lay şaştı», «Liñ fujuşidiñ betine jügeri attı», «...kürek laqtırıp qwlattı», «topanmen bastırıp tastadı», «...jügeri soğatın tayağımen artında twrğan kösemniñ mwrnın bwzdı»  deytin qandı auız qılmıstar däpterlerge tizilip jatadı.

Küz soñına taman bwl däpterler sayray jöneledi de qoydan qasqır tuğızıp, konfet qağazınan bombı suıradı söytip. Şildeqananı az jiınına aynaldırğanday bağalau jiındarın küresken tartu-jağalau jiındarına aynaldıra saladı. «Qıstıq tälim-tärbie» dep atalıp, qıs boyı toqtamay bas üyitetin nağız qızılşeke küres osılay bastalatın bolğan.

Sauçıñsau mağan qalpaq tauıp kigize almağan jıldıñ küzi de osı dästürmen tüksiip kele jattı. Tüksigenimen tük taba almay, jwmısqa jım-jırt jügirtip, kölge süñgite berdi. Al, basqa ätiretterde küres qwyını üyrilip, şañ kötere bastağanı estildi. Körşi su qwrılısı ätiretinde tipti üdey köterildi. Iñğay oqığan şınsıñdardı soğıp jatqanı, onıñ işinde Qapas, Asılbek siyaqtı meniñ zañşıl belsendi bauırlarım aldımen aulanğanın estisem de qaraqwyınnıñ ädettegi amalına sanap, qapersiz jüre berippin.

Suıq habar estile bergen soñ bir küni aqşamda jıñğıl arasımen jügirip barıp, bireuinen anığın bilip qaytqım keldi. (Keşki tamaq uaqıtı säl üzilip qalğan bolatın). Jaqındap barğanımda su qwrılısı ätireti maydanğa tügel tizilip, zıdauyannıñ söylep twrğanı estildi. Qorşau jıñğıl irgesine bwğıp jetip jata qalıp tıñdadım. Söz Uañnımau turasında eken.

«Osındağı keri töñkerisşiler Uañnımau tamaqtan qwlaytın boldı desip, külkilerin jiya almay jüripti. Aytıp qoyayın, men Lizıdauyan sonıñ qolında ösken jauıngerimin, bar ahualın bilemin. Uañnımay şujidı qwlatatın eşqanday qwdiret jaralğan joq,. Közderiñdi aşıp jüriñder!... Bilesiñder me onıñ tuısqan qarındası qanday qızmette twrğanın?.. Bilesiñder me deymin, jauap beriñderşi!... İ...i... bilesiñder qwyrıqtarıñdı qırt qısıp jüriñder! Uañ bikeş Maujuşidiñ kütuşisi, däl qasında. Ağasına tittey hauip sezilse, kündiz bolsın, tün bolsın wlı qolbasşısınıñ qwlağına sol minutta sıbırlay salatın orında twr!... Qane, Uañnımaudı kim qwlata almaq! Jın-şaytandar ne dese o desin, jauı onıñ bir tal qılışın da jığa almaydı!... Wqtıñdar ma, öz bastarıña saq bolıñdar!...»

Auru-sırqau şalığınan qwlan taza, salauatı san atqa jük bolğanday juanbas Li zıdauyannıñ bwl «filosofiyasınan» jüregim tipti aynıdı. Tufit dep jıñğıl tübine tükire sala jöneldim. Qayta jügirer uaqıtım da jetken eken.

Erteñinde keşki tamaqtı jey salıp tağı jettim. Qorşau şetinen üy alıp, jaqında ğana wyğır äyelmen üylengen, sayasi şıderi keñirek, belsendi bir qazaq jigitten swrap, ahual ielemek edim. Ol äli aman dep estigen soñ añqalañdap sırtqı terezesine jetip barıppın. (Keşki toyda osı terezesinen ğana toylığımdı wsınıp, qwttıqtau aytıp qaytqanmın. Tipti, birer stakan qağıstırıp ta jibergenmin ğoy. Dostarmen jamırasıp, sol araq qağıstırğan jerimde jan alar jau twratının qaydan bileyin). Tereze köziniñ jarımın daldalap keşegi Li zıdauyanı twr da birneşe saqşı jaña otaudı astañ-kesteñ qoparıp, tintip jür! Bwğa qaldım da eñbektep barıp bir tüp jıñğıldı daldalana tıñdadım. Kelin ün sala jıladı da, inim toqtau ayttı. Üniniñ ıñırsi estiluine qarağanda qattı baylanğan. Bwlay qolğa alıp, tintu bolıp jatqan sem'yanıñ sırtına küzet qoyılatındığı belgili. Bwl mañnan men közge tüssem, «keri töñkeris» tügel qolğa tüsken bolıp qwritındığım da bep-belgili. İz tastay jıljıp barıp, qalıñ jıñğıl arasına kirdim de bwğışa zıttım. Öz ätiretimniñ sırttağı därethanasınan şıqtım söytip.

Ätiret isterimnen mağan eşqanday sekemdi közqaras sezilmedi. Tipti kadrlar da köziniñ ağın körsete qoyğan joq. Küres bwrınğıday öz nısanalarına qaratılıp jüre berdi de men bosağağa otıra berdim. Kündizgi jwmıs maydanına da añdısu sezilmedi. Sonda da körşi ätiretke tıñ saludı toqtattım.

Biılğı küreske tartılıp jatqan hanzu şınsıñdar qamalmay, belsendi şınsıñdardıñ rejiminde istep jüredi. Jaña jılğa tört-bes kün qalğan şaqta zıdauyan aspaz jatağınıñ qatarındağı kişkene kiletti bosattırdı da terezesin kirpişpen bekittirip mıqtap sılatıp tastadı. Qarañğı abaqtığa aynaldırğanı edi bwl. Rejimde istep jürgenderdi jaña jıl merekesinde qamamaq şığar dep mölşerledik. Qarañğı abaqtığa aynaldırıp bolğan soñ tabaldırığına deyin toltıra su tögip, mwz qatırdı. Mwnı körip rejimdegiler tipti swrlanıp, sümireye bastadı. «Bizdi bwlay qamaytınday neğıp edik?», «mwzdatıp öltirmek pe?» dep küñkildesetin boldı. Kadrlarğa aralasıp, erkinirek jüretinder de jauap taba almadı bwğan. Bwl tañdanısqa qılqaranıñ da qosılıp swqtanuınan, onıñ da beyhabar ekendigin sezdim. Jwmbaq tajaldıñ esigi kündiz qwlıptalıp, tüngi ayazda aşıq tastalıp jürdi.

Erteñ jaña jıl degen küni jwmıstan keşirek qaytıp edik. Är küngi ädetimizşe Maujuşi suretine isimizdi mälimdep şığıp, juınbay-aq tamaqqa wmtıldıq. Maydan ştabınan eki hanzu, eki wyğır kadr kelgen eken. Ashanadan tamaqtanıp otırğandarında aldınan öte şıqtım. Közderiniñ astımen üñireyip, asa suıq qaradı mağan. Bwrınğı közqarastarına balay saldım. Tamağımdı jataqqa aparıp, endi jey bastağanımda terezeden ätiret bastığı şaqırdı: «tamağıñdı tezirek jep, meniñ bölimime kelip qayt!» dedi. Onıñ jwp-juas bwyrığınan sekem almappın. Jügeri momını eki-aq asap, jartı şını sumen ayday sala jöneldim. Ürimjiden hat kelip qaldı ma eken degen ümit asıqtırıp edi.

Ätiret bastığınıñ jwmıs ornında älgi tört ayaz, bir stoldı qorşay otırıptı. Kirip barğanımda bireui hanzuşa «twr solay!» dep zirk ete tüsti. Twra qaldım. Bir wyğırı boqşasınan birdemesin şañğırlatıp suıra türegeldi. Japonşa tisti qwrsau eken. Eki qolımdı artıma ayqastıra qayırıp alıp, qwlıbın saq etkizdi. Maydan basşılığınıñ qolğa alu bwyrığın söytip baylap alıp biraq oqıdı: «Biğabil Jappardıñ keri töñkeristik äreketi üşin büginnen bastap qolğa alınsın!» degen ğana söz jazılıptı.

- Keri töñkeris?... Qaydağı keri töñkeris? -törteuine kezek-kezek qarap, birinen de jauap ala almadım. Jauap ornına wyğır kadrdıñ biri qwral swradı.

- Jasırğan qwral-jaraq, aspaptarıñdı qazir özdigiñnen tapsırğanıñ jaqsı!- dep nasihattaydı.

- Bäki de joq!- degenimşe ekeui eki jağımnan tinte jöneldi. Tösqaltamdağı aqşanı alğan soñ bas kiimnen, tipti, şaşımnıñ arasınan bastap, wltarağımnıñ astına deyin aqtardı.

- Jür!- dedi sonsoñ ätiret kadrları kirip, jatağıma qaray jetektedi. Sau zıdauyan bastatıp altı tintuşi tösek-ornımdı är jaqqa laqtırıp şaşıp bolğan eken. Kirip barsam, eki-ekiden otıra qalıp körpe-tösenişim men, qalıñ sım-beşpetterimdi jırtıp, maqtaların tütip otır!

- Bit izdep otırsıñdar ma?- dep swray sala ayqaylap jiberdim. - Maqtasın sonşalıq tütip, mına qısta kietin kiim qaldırmaytınday ne qwral izdeysiñder menen?... Qolğa alıp tekseru emes, üstip öltirudiñ amalı ğoy mınalarıñ!

Maydannan kelip qolğa aluşılardan arız aytuıma eşqaysısı könbedi. Artıma qayrılıp, qolğa alğan ishanağa qayta wmtılıp edim. Jendetter jibermey, mwzdı abaqtığa jetektedi. Ayqaylap, qolğa aluşılarımdı şaqıra barıp kirdim. «Qolğa aludı maqsattarıñız, teksermey bolmasa, qamağan mına abaqtını köriñizder!» degen sözdi esik jabılğanşa anıqtap üş ret ayqaylap ülgerdim.

Qolğa aluşılardan eşqaysısı körinbedi. Ätiret bastığı ğana ar jaqqa jaltaqtap jügirip jürip, üş taqtay äkelip tösedi mwz üstine. Taqtay üstine sırmağım men jırtılğan körpemdi jayıp jatqanda sırttan onı Sauzıdauyan şaqırıp şığardı. Ätiret bastığı onımen biraz qattıraq kübirlep söylesip, kiltin äkeldi de qolımdı artıma qayırıp salğan qıspaqtı aldıma keltirip, qayta bekitip şıqtı. Ülken zamoktı esik sırtınan Sauçıñsaudıñ özi salğanın estidim. Kiimimdi tügel beruin swrağanıma eşqanday jauap qaytarmay zıta jöneldi.

Tağı da ayqayladım. Endi esikti şarqıldatıp tebe ayqayladım. Alğaşında qolğa aluşılardı şaqırıp, qamalğan abaqtımnıñ auruhanadağı ölik saqtaytın üyden de qaterli ekendigin köre ketulerin qaytalap swrap ayqaylap edim. Daualdas üyde jatqan aspaz olardıñ äldeqaşan qaytıp ketkenin wqtırğan soñ, Sau soqırdı şaqıra berdim, şaqıldata berdim. Ärine odan ün şıqpadı. Şarşağanıma qarap taqtay üstine jata qalsam-aq, lezde sirestire salatınday, mwz ızğarı bürip baradı. Esik tepkilep twrıp tañ atırdım. Silem qatıp, mağdırım qwrığanda qwlay ketkenimdi sezbey de qalıppın.

Şalqamnan, öz üyimde auırıp jatqan siyaqtımın. Şeşem men Maqpal eki jağımda mañdayım men qolımdı uqalap otırğanday. Moynımnan qwşaqtap Asqar jatır. «Äke, äke, endi ketpe, ketpe!» dep jalınıp jatqanday. «Osındayda qağazdarıñdı jiıp al, balam!» dep şeşem kübirledi de, Maqpal egile jıladı. Äkemniñ üni estildi sırttarınan: «aqqa Qwday jaq, qwlınım, eşteñe etpes, twrıp ket ornıñnan!» dep sañqıldağan dauısınan oyanıp kettim. Denem mwzdap, ayağım sirese qalıptı. Ornımnan zorğa türegelip, zorlap ärekettendim. «Osı elge ne jazığım bar, äke?»- dep qalğanımda közimnen jas parlay jöneldi. - «Ölsek te öz otanımızda ölgenimiz jön eken!..» Selkildep ketken iegim men saqıldap ketken tisimdi basıp, şaqır etkizdim de sekire jöneldim. Mwz üstinde bwlay maşıqtanğanım az emes qoy, qarğılaqtap jürip ayağıma jan kirgizdim de esikti tepkiley berdim.

Qayırımdı aspaz mayğa quırıp suıtıp qoyğan balığınan üyime bir tegeşi, aq wnnan jasalğan momıdan birneşeuin äkelip, oyıma tesikten asığa ötkizdi. Artılğanın bwrıştağı qazandıqtıñ astına tığıp, mıqtap jasıruımdı tapsırdı da, däretke peş artındağı quısta bir şelek twrğanın ayta ketti. Momını auız toltıra asap twrıp tepkiledim esikti. Barlıq kiim-keşegimdi äkelip bergenşe ätiretke de özime de maza bermeuge bekidim. Bwl käsipten tittey bolsañsısam-aq öletindigim belgili boldı.

Täuligine zıdauyan bwyırğan eki uaqıt tamaqtıñ birin tüske jaqın äkelgen aspazdan basqa eşkim körinbedi. Anda-sanda bir ayqaylap qoyıp, esikti üzdiksiz tepkileu men keş batırıp edim. Ätiret adamdarı tügel jinalıp bolğan şaqta bar dauıspen ayqaylap tepkiledim. Kadr tügel jüz şaqtı şınsıñnan da bir jauap joq. Bwl mañğa keluden bäriniñ de şektelgenin tüsingen sayın soqqıladım esikti. Qalıñ torañğı taqtaydan jasalğan qima esiktiñ joğarğı böligi qolımdağı şoyın qwrsaudıñ soqqısınan jarılıp ketti. Bwl jarıq wlğayıp, körinip qalsa, esikti endi temirmen qaptatuı mümkin. Osaldau esikti saqtay twrudıñ qajettigin eskerip, sonan soñ twtas som taqtaylı orta böligin saqıldata berdim. Menimen birge jatatın Sün familyalı bir juan letçik jügirip keldi esikke, «ne talabıñ bolsa da ayt, basşılıqqa men jetkizeyin! degeninde aula ortasındağı «üzindi mwnarasınıñ»[1] daldasınan Sauçıñsau zekire şaqırdı onı. Daldadan tıñdap twrıptı. Küzetşilerge onı da baylap qamaudı bwyırdı. «Mına qozğalañşı bandılar bastığımen ne baylanısıñ barlığın aytqanıñşa jatasıñ!» degenin esti sala men ayqayladım.

- «Qozğalañşı bandılar bastığı» bolsam, ükimet tekserip anıqtau üşin qamadı, menen material almay öltirmekşi emes. Ükimetke meniñ qılmıs materialım qajet. Al, olardıñ tekseruine jetkizbey üsitip öltirseñ, öziñ zor qılmısker bolıp şığasıñ, zıdauyan! Meniñ qalıñ kiimderimdi kirgizip ber! Ükimet  sağan öziñ öltire sal dep bwyırmaydı! Meni öltiru emes, saqtau mindetiñ bar, sayasi qızmetkersiñ!..

Osı mazmwnda qaytalap-qaytalap söylep twrıp, ünim bitkende otıra kettim. Tamağımdı işip, säl demalıp alıp qayta tepkiledim esikti.

Qamalğanıma üş kün ötip, törtinşi küni tañerteñ äreñ aşıldı esik. Sauçıñsau aşa salıp şeginip, alıstap barıp twrdı da, aspaz däret şelegin köterip, däretke şığardı. Qaytıp kelsem, barlıq mülkim bir-aq kiripti mwz qamaqqa. Aspazdan estuimşe letçik eki täulik qamalıp tergelip, meniñ talabımdı zañdastırıp şığıptı.

Esik qayta qwlıptalısımen suıqqa dalda bolarlıq eskili-jañalı kiimderimdi ayağım men belime orap äreñ ülgerdim. Ornıma şalqalay berip qor ete tüsippin. Osı üş täulik işinde şarşaudıñ eñ şegine jetip bolğan ekenmin. Qaljırasam da qatıp qaludıñ haupi tez-tez oyatıp twrdı. Aspaz Li arqılı eski kiizben teri tauıp, astı-üstime qabattay berdim.

Basqa ätiretterdegi hat tanitın wyğır men esi dwrıs qazaqtıñ tügel qamalğanın estidim. Qılmısımızdıñ ne ekendiginen derek tabılmadı.

Tüsimde şeşemniñ «qağazdarıñdı jiıp al» degeni esime tüse berdi. Keyingi, Mauzıdwñ şığarmalarınıñ jol aralarına jazğanımdı Sauçıñsau jiıp äketipti. Onı eşkim tanıp oqi almağanımen qaytarılmasqa ketti. Al, qoymadağı şığarmalarım qazirşe qar astında jatqanında hauipsiz. Biraq, jer qaraya bastağanda topıraqtıñ jwmsauımen şoşqa qoparıp aşıp tastaytındığı qorqıtadı. Tergeuşilerdiñ älige deyin bir kelip, swraq jürgizbegeni, ärine menen qolğa ilinerlik mäsele taba almay jatqanı bolsa kerek. Qoldarına sol jazbalarımnan birdeme iline qalsa, janımnan ayırmay, ol sıltaudan ayrıla qoymas. Kösemderiniñ qatardağı eki ayaqtı adam kategoriyasında ekendigin jazsañ da bassalıp jegeli twrmay ma!... Sonda da mına tınıştıq, barlıq qasiret-qayğı, ıza-aşuımnan auır tietindikten esiktiñ jarıq sañlauın säl keñitip alıp, qaterine qaramay jaza berdim.

Mwrnıma sırttağı auadan jaz iisi kelse de abaqtınıñ mwzı jılt etip jibir emes. Dala jıli bastağanda abaqtı aldınan tün boyı küzet ketpeytin bolğanı, sol mwz ızğarın küşeyte tüsti. Tergeu jürgiziletindey özgeris kütip, sığalay berdim sañlaudan.

Joğarı jağınan meyman kelgendegi qoşametşilik öner körsetu ädetinşe jalañayaq-jalañbas zırıldap jügirip jürgen Sau zıdauyandı körgende tipti eleñdey sığalaymın. Özi qorqatın bastıqtarı kelgende tipti sorlı jwmısşı beynesine tüsip, balşıqqa sanına deyin malşınıp alıp jügiredi. Qanşalıq oqığan bastıq kelse de Maujuşi suretine tabınar da sol balşığımen özi «imam» bolıp, aldığa twra qaladı. Onday ğibadat jiınında sanalıraq basşılar imam boludan ärine arlanatın bolsa kerek. «Namaz süresin» oqığanda bizdiñ soqır ülken qarilıq salauat tauıp, mült jibermey, kidirissiz zaulatadı da minajat öleñin aytqanda rejissor bolıp tağı da özi bast aydı. Tek, wran şaqırğanda ğana qolın qwşınaş kempirşe şoşañdatatını bar. «Maujuşi şeksiz jasasın, şeksiz jasasın, şeksiz jasasın» degendegi dauısı, älde bir aurudı wşıqtap, jın-şaytannan alastap» jürgen qwşınaşa şäñkildep ketedi.

Sonan soñ ashanağa tağı da özi jügirip, qonağası tamağın tasidı. Tärelke, saqpı, stakan, şını, tipti ülken-ülken tegenelerdi kötere jügirgende qap-qara balşıqta ayağı jerge timeydi.

Sol qonaqtarı taltañdap-kerdeñdep şığıp, kölikterine bettegende ğana meni tergeytin mindetpen kelmegenin bilip tüñilemin. Endigi ümittenetinim, tek solardan qalğan tamaqta ğana. Imırt jabıla araqtan basqasınan, wrlanıp mağan da jetetini bar.

Onday qorqınıştı qonaq kelmeytin kündi Sauçıñsaudıñ öziniñ kerdeñdegen jürisinen, kiim kiinisinen bilemin. Äsirese özinen äldeqayda biik, arğımaqtıñ boz baytalınday bwğaltır äyeldiñ may qwyrığına türtip, onıñ mülde jaqtırmaytın tepkisine qaramay qualap oynap jürgen künderi mağan beybitşilikti añğartadı. Grimdelip, jasanğan kelinşekter men üyirlestik jasap, kir juğızıp jürgen künderi tipti tınış ötedi. Mwnday künderde men abaqtınıñ esik közinen teri tösenip otırıp alıp mülde alañsız jazamın.

Aprel' tuıp, osı abaqtıdan basqa jer tolıq jibigeni belgili bolğannan-aq daladağı kömuli qağazdarımdı jiıp, senimdirek jerge kömu qamı alañdatıp edi. Tüngi abaqtı küzeti jarımesteu wyqışı hwyzu jigitke tigenin bilgen soñ ärekettene bastadım. Qolımdağı şınjırlı qwrsau, eki qolımdı bir-birine jiırma santimetrdey alıstatıp jwmıs isteuge mümkindik beredi. Qazandıqtıñ mañdayşasına qoyılğan qarğaşa temirdi jwlıp aldım da, onımen astımdağı taqtaydıñ birindegi qayrılıp qalğan juan körşegeni suırıp şığardım. Sol ekeuimen qima esiktiñ astıñğı böligindegi tiginen jelimdelgen üş taqtaydı bir-birinen ajıratıp, suırılmalı kişkene esikke aynaldırıp aluğa bolatın körinedi. Baqıtıma jaray irgeles üydegi aspazdı da, küzetşi düñgendi de wyqışı qıp bergen ğoy. Bwl ekeui qatar qorıldağanda zeñbirek atsañ da qarsıdağı Sauçıñsauğa estilmeytindigin bilemin. Jalğız-aq qiın mäsele, ağaş jelim wstap qalğan taqtaylardı kündiz körip otırıp ajıratpasa bolmaydı. Körşegeniñ üşin taskirpişpen wrıp jalpaytıp egep, qaşauğa aynaldırdım da taqtay arasına däldep ırğap otırıp ötkizip qoydım. Kündiz aspazdıñ jatağınan şığıp ketken kezin bayqap otırıp, şegeni bir jağına bwrap kep qalğanımda eki taqtay şart ete tüsip ayrıldı. Dauısı ne däuir qattı şıqtı. Qorqınıştan äsire sezimtal bolıp ketken qwlağım qosa ayrılğanday sezilse de sığalap otırıp, eşkimniñ sezbegenin bilip quandım. Söytip, qima esiktiñ astıñğı böligindegi üş taqtaydı jelimnen bir künde ajıratıp boldım. Ol taqtaylardı wstap twrğan jaqtaudıñ astıñğı bir şetinen jiırma santimetr deyin ölşep jarıp alğan soñ jelimnen ajırağan taqtaylar esik işine qaray bir-birden suırılatın jasırın esikke aynala qaldı. Jaqtaudıñ jarıp alınğan böligin daualda qalğan wsaq şegelermen qayta şegelep, ilindire saldım. Kereginde jwlıp alu da qayta swğındıra salu da oñay. Qarañğı üyde qıli zıdauyannıñ qolşırağına da körine qoymaytın qılmısı boldı.

Erteñine iñirde wyıqtau qoñırauı soğılısımen küzetşi düñgen Sau zıdauyannıñ terezesinen bir sığalap, qol arba süyrep keldi de sonıñ üstine qwlay ketti. Twmsığın ton jağasına ol swğısımen esiktiñ astıñğı taqtayların men suırdım. Eñbektep şığıp alğan soñ üş taqtaydı sırtınan özdi-öz orındarın däldep süyep saldım da ashananıñ kül şığaratın küregin ala jöneldim.

Barsam, qoyma qoyğan jerim tap-taqır. Belgi etken tüpti jıñğılım da, jas torañğım da joq. Ötken küz soñında-aq su qwrılısı ätireti tügel qırqıp alğan eken. Dwrıs hauiptenippin, şoşqa, dımdı topıraqtıñ qors-qopasın şığarıp tastaptı. Qısılıs terine malşına jürip men qoparıp, eşteñe taba almay otıra kettim. Qayta twra sala tağı qoparıp, jas torañğınıñ tübin äreñ taptım. Qağaz kömgen jerimdi alğaşında-aq däl tauıp qazğan ekenmin. Mañayın tağı da qazıp, taba almay, tağı da şoñqidım. Kömgen jerimnen tabıluınan ümit üzildi. Ne bolğanımdı bilmey sendelektep abaqtıma bettep bara jatıp, qayta oraldım. Şoşqa qazıp üygen topıraqtardı aqtarıp jürgenimde bar qazınam bumasımen büp-bütin küyinde kürek ekpinimen domalay jöneldi. Bassalıp qwşaqtap, kökiregime basa tüstim. Mwnıñ işinde ömirge kelgeli ötkizgen, özimnen äldeqayda qımbattı qılmıstarım da bar ğoy!...

Abaqtıma aman-esen kirgizip alıp, tün boyı qwşaqtap jatıppın. Tañ atıp, esikke ala-qaraq säule tüsisimen esik qaltarısındağı bosağanıñ mwzın oyıp alıp, irgetas ornına qoyılğan qaramaylı böreneniñ astındağı qwrğaq qwmğa üñildim. Qoymamdı pontamittiñ eñ tübine daualdıñ däl astına qoydım söytip. Eki büyirinen su ötpeytin plastmassamen tağı qımtap, üstinen nayza ötpeytin tas kirpiş qoydım da sol jerdiñ öz qwmın tüygiştep otırıp qayta kömdim. Sauçıñsaudıñ mwzı öz ornına jayıldı.

Sol küngi wyqıday raqat wyqını 58-jıldan beri körmeppin. Öytkeni, sodan bergi barlıq eñbek nätijemdi - män-mağınamdı hayuan şoşqası qopara almaytın, adam şoşqası örtey almaytın, hauip-qatersiz jerge ornalastırdım ğoy! Iä, osı eñbegimniñ qızulı otı jüregimde mazdap, toñdırmay wyıqtattı!...

Mausım ayı bastala kele Sauçıñsa kirip, abaqtımdı qattı tintti. Eşteñe taba almasa da qolımdağı şınjırlı qıspaqtı alıp, ornına maydannıñ özinde jasalğan qaraqıspaq saldı. Eki qoldı derbes qımırlauğa keltirmey, bileziktikten qosıp tastaytın, nağız raqımsız qıspaq edi bwl. Taspauırlığınıñ üstine tegeurinin tilsiz-qwlıpsız qattı sımtemirmen sirestire oratıp, bwratıp tastadı. Bwl twrğanda kiim kiyuge de, körpe jamılauğa da mwrsat bermeydi. Mwnısınıñ ölmey qwtılmaysıñ degeni ekenin qıspaqpen birge sirese jımqırılğan qalıñ erninen sezdim.

Sonıñ iñirde esik aldına eptep basıp bireu kelgendey boldı da joğarğı jarığınan bir japıraq qağaz tastağanı sezildi. «Biğan, neğwrlım tezirek ket!» dep kübirledi. Ornımnan twrıp, esikke jetkenimşe küzetşiden seskengendey, zıta jöneldi.

Qağazın erteñine kün şıqqanda esik sañlauına aparıp äreñ oqıdım. Edilbaydıñ şala sauat jazuı: «qamalğandardıñ köbin öltire qinap, bir ülken ötirikke moyndatıp bolıptı. Tez ketpeseñ, eñ zor qater sağan töngen eken!» dep qana jazıptı. Qamaluımızdıñ sebep-faktteri äli kömeski bolğanımen saldarı ayqın wğıldı bwl sözderden.

Dereu dayındala bastadım. Bir dorbağa saqtıq üşin ünemdegen tamaqtarım men satuğa jaraytın jeñil kiimderimdi saldım da, qıspaqtıñ tegeuirinine oralğan sımtemirdi aynaldırdım. Qarğaşa temirdiñ iilgen eki wşınan basqa layıqtı sayman da, ıñğaylı qol da joq. Keşke deyin ter bwrşaqtatıp twqjıñdap otırıp, sımtemirdiñ irkilisterinen säl keñittim de, keşkilik tamaq äkelgen aspaz ketisimen sol qolımdı tükirikpen, mwzben dımdap sabındap alıp, qıspaqtan suıra tarttım. Basbarmağımnıñ tüpki buınına jaqındap kelip, jıljımay twrıp aldı. Qinalıstan qara terge tüstim. Tağı birneşe tükirip dımdap sabındap jiberip, köz jwma bir-aq tarttım. Şıñğıruğa bergisiz qattı ışqınıp qalıppın. Salq etip şığa keldi. Jansızdanıp qalğan sol beyşara loñqa jauır qolımdı uqalap otırıp, qarğaşanı qayta wstauğa äreñ köndirdim. Qattı oralğan sımtemirdiñ bir talın sonıñ imek twmsığına ayırıp iluim qiınğa tüsse de bwrap üzuim oñay boldı. Sımtemir sol üzikten tarqay kele bosağan qwrsaudı oñ qolımnan suırıp alıp, qazandıqtıñ kömeyine süñgite saldım.

Suıp qalğan keşki tamaqtı sorğalağan jan terimmen qosa jwtıp aldım da şeşemniñ öz qolımen jasalğan sırmağın sipalay tüstim: «hoş qormal qol, qamqor ana eñbegi!» jau qolına tağı tastap ketip baramın!» köz jasım parlap-parlap ırşıdı. Mümkin oq tier, mümkin şölde ölermin, qasietti-qadirli anammen qoştasuım osı-aq şığar!... Äkem aylanıp-üyriletin «bal» tilimdi qwrt jer, Nwriyaşım men Asqarım kezektese süyetin közimdi qarğa şoqır, anam aymalap wyıqtatatın sormañdaylı basımdı ien dalada qasqır mwjır!... Joq, joq, joq, jau tağdırdıñ ol mazağına oñaylıqpen köne qoymaspın da!... Qalay da ana qolınan şıqqan ayaulı tösenişim, seni qayta tösene almaspın!...

Mwz abaqtığa kigen qalıñ kiimderdi sıpırıp tastap, qalpaqsız şınsıñdar kietin, jazdıq sarı beşpet-sım men sarı şaqay, sarı qalpaq kie sala, jiını jiırma kiloday jügimdi sırtqa şığardım. Küzetşi qorıldap jatır. Tün meniñ abaqtıma qarağanda jılıtı bar, jwldızı bar qarañğı eken. Surılğan taqtaylardı üñireygen özdi-öz orındarın daldalap, tağı da süyey sala jöneldim.

Ötkendegidey Tarım sırtına ötip, iz tastay qaşuım qajet. Biraq, bwl retki quğınnıñ ötkendegi quğındardan parqı öte zor boladı: endigi quatını, ötkendegidey üyin izdep qaşqan beykünä twtqın emes, «naqtılı keri töñkeris wyımdastıruşı» bolıp esepteletindikten, maydannıñ saqşıları ğana emes, jol beketteriniñ barlıq saqşı, jaqın mañdağı armiya bölimderiniñ barlıq äskeri tüsedi soñıma. Bwl jağdayda däriyanıñ ar jaq beti tügil Taklamakannıñ qwm taulı qoynauları da izdelmey qalar ma eken!...

Dariya men qaşqan abaqtıdan tötelep jürgende bir şaqırımday ğana jerde bolatın. Oğan jetkenşe qaşqınğa qolaylı qalıñ jıñğıl. Sonıñ arasımen zıttım. Dariyanıñ jırım-jırım jıra-şwqanaqtı qwmına kirip alğan soñ birinen-birine bwğa jügirip-aq ötip kete alamın. Jıñğıl bayqws qarañğı türmede altı ay jatıp bualdırlanıp qalğan közime qarauıtıp körinse de ara arasındağı aq tiken men boz şeñgel körinbey, jıñğıl arasındağı bos alañqı soqpal jol siyaqtı köringendikten wşıp barıp talayın süzdim. Bet-auzım aldımen jaralandı. Qwtılu jolında janınan keşken adam onı tıñdayma, lezde-aq jettim arnağa. Qarañğıda şetsiz-şeksiz appaq «taqır» körindi közime.

Özen arnası mwnşalıq aq taqır emes edi. Közime senbey, şetine barıp sipalap körsem, taqır emes, jayılıp ketken su!... Tasqın kelip qalıptı. Sarılı alıstan, arna ortasınan estildi. Añqiya qarap twrıp qalsam da quanışı osı tasqınşa tola ketti köñilime.

Bwl, meni osı päle rayonına qwtqaratın tasqın. Eni eñ tar jeri üş-tört kilometr jayılatın Tarımnıñ düley tasqını meni tolqınmen orap ötkizedi de, quğınşınıñ jolın kesedi. Tasqın qaytqanşa ar jaq - ber jaqqa jergilikti halıqtıñ sanaulı suşılarınan basqa eşkim qatınasa almaytın!

Biraq, osı tünde ötip ketu mağan da asa qaterli körindi. Qarañğı üy äsirese közimdi nedäuir kemitip tastaptı. Tasqınnıñ özimen birge ajal bolıp soğatın nendey soyqan aydap kele jatqanı körinbeydi. Özenge tüspey jağalap örlep jürgenniñ özinde de jerdiñ oy-şwñqırın köre almay jalp-jalp jığıla berdim. Tañ atqan soñ ötuge bekip, torañğısız iendegi qalıñ jıñğıl arnasına kelip jattım. Bwl özen tasqınındağı meniñ eñ qorqınıştı qaterim - torañğı tamırı. Torañğınıñ şırmaşatu wzın tamırına tolqın wrıp aparıp kirgizse, qanşalıq suşıl adam da twyaq serpi almaydı.

Meniñ abaqtımnan basqa dünie tügel ısıp alğan eken. Tünde de soqqan ıstıq samalğa denem süysinip, qattı wyıqtappın. Tañerteñ kün şıqpay oyanıp, alay-düley buırqanğan däriyağa köz jügirttim. Tasqın qanşalıq qwtırğanımen bwl twsta su keudelegen torañğı tamırı joq ekendigi bayqaldı. Al, köz jetkisiz arğı jaağalaudı barğanda körermin. Kiimimdi tügel şeşip, dorbağa tıqtım da otız kilağa jete qoymaytın barlıq jügimdi töbeme eki qoltığımnan tartıp baylap alıp, tüsip kep kettim. Ala jöneldi sarı laylı düley tolqın. Jüz metrdey ığa maltap barğanımda ayağım jerge tidi. Alqımımnan, keudemnen, keyde kindigimnen ğana keletin sudı jaldap özenniñ ağın ortalığına jetkenimde tipti buırqanğan qaharlı tolqın körindi, qarğılaqtap sekirip, jwlqınıp jwtınıp jatır.

Altı aylıq mwzdı abaqtınıñ mağdırımdı qanşalıq jegenin sudıñ alğaşqı ala jönelgeninde-aq bayqağanmın. Twra qalıp, aldımdağı şu asau tolqınnıñ qanşalıq alıpqaşatındığın mölşerledim. Eñ qwtırıq jeriniñ eni elu metrden onşalıq aspaytını bayqaldı. Bar quatımdı osı arnağa salsam, ar jağına köp küş ketpeytin tärizdi. Işqına jüzip, bwl apattan da tez öttim. Eki jüz metrdey jerge ğana tıqsırıptı. Endi mağan quğınşınıñ oğı da jetpeydi!... Tağı da ayaqtap jürip, arğı jağağa säske tüste äreñ şıqsam da quanışpen jayrañdap şıqtım. Mayğa qurılğan balıqtıñ qalğanın tügel jep alıp, aptaptı jerdiñ ıstıq qara sorına tırjalañaş qwlap, qamsız wyqığa kettim. Jel-qwz aurularınıñ birinşi därejeli arasanı - däl osınday ıstıq qara sor dep estitinmin.

Kün eñkeye oyanıp kiindim de jıñğıl aralap künbatıstı betke aldım. Qazir meniñ artımdağı şu Ürimjige jetip boldı. Quğınşı-tosqauılşılar maydannan arı qaray bar jerge taradı. Qoldarında meniñ bir-bir suretim de jürgen şığar. Mına jaman atağımmen ol jaqqa qiya basuım mümkin emes. Eger Qazaqstanğa qaşıp öte almasam, tirşiligim osı jerlik orınnıñ özinde tergelip aqtaludı qajet etedi. Ol üşin bütindey nahaq delo üstinen arızdanuım qajet. Al, bwl bılıqqan qoğamda arızımdı kim tıñdar? Äkimşilik jağınan osı maydanğa tikeley jauapkerlikpen qaraytın orın - Aqsu aymaqtıq saqşı basqarması. Bizdi sottay qalsa, Aqsu orta sotı bekitedi. Sol orındarğa öz ayağımmen barıp arızdanuım - eñ wtımdı amal.

Osı oymen sendelektep jüre berdim. Artımda qinaudan ölimge eriksiz moyındap jüz neşelegen sorlı jatır. Zorlap moyındatqan qara küş, sol zorlap tapqan qara faktterimen zorlap jazalata aladı. Däl qazir atıp tastay saluı bärinen oñay. Japan tüzde sergeldeñ qayırşılıqpen men qanşa kün körmekpin!.. «Üy, mına soqpaqpen özennen alıstap baramın ğoy! Mwnday ıstıqta sudan jartı şaqırım ajıramauım dwrıs!»- soqpaq joldan şığıp, özen jaqqa qiırlay bettedim. - «Iä, aldımen Aqsuğa jetuim kerek. Qazirşe eñ abzalı arızdanu. Tım bolmağanda özim daldalana jürip, mına delolas sorlılardıñ arızın jetkizip keteyin!...»

Kün bata qoydıñ mañırağanın estip, torañğı arasındağı jıñğıl şarbaqtıñ üstinen tüstim. Mwrttı jigit pen eresek bala jalbaraqtap qarsı aldı. «Tarım maydanınan kelemin. Aqsu özeniniñ qoynauındağı «Kökqwraq» degen jerden bir qora qoydı aydasıp qaytuğa jiberdi» degennen basqa sır bildirmey, sol şarbaqqa qondım. Men aytqan twsta Kökqwraq degen jerdiñ bar-joğımen otağasınıñ da meniñ de isim bolmadı. Äyteuir sälem ornına Maujuşidiñ qaymana üzindisin sudıratpay, mwsılmandıq saltpen amandasuımız jaqındastırdı. Dastarqan jasap, bir ayaq ayran men nan äkeldi de işip bolısımmen ösip ketken appaq şaş, qap-qara saqal-mwrtıma qaradı jigit. Wstarasın alıp, janıp-janıp jiberdi de sabın men qwmğan äkeldi. «Müsäpirsiz ğoy, sauap bolar!» dey sala sıpırdı. Meniñ jayımdı bilgendigin osı «müsäpir» degen atauımen ol añğarttı da, onıñ ideyalogiyalıq jayın sol arqılı men tüsindim. «Kommunanıñ bir qora malı qazir öz qolımda dey sala qoy soyıp, et astı. Qoğamda bolıp jatqan mäseleden radio qabıldağış arqılı estip jatqanın irikpey söyley berdi. Ahual barlıq qalada da özimniñ aldıñğı körip-estip bilgenimdey eken. Qwmnıñ işki jağın panalap jürgen qaşqındar da köp ekenin bir sözinde bildire saldı. Osı mañdağı qoyşılar olarğa kömektesip twratın siyaqtı.

Qonağasınıñ bir sanın tañerteñ jürerimde tayaqqa asıp berip qoştastı.

Key bir beyli naşarıraq qotannıñ qwrmetine köylek, iä beşpet satıp jetsem de birneşeui osılay, bwrınğı mwsılmanşılıq sauap izdeu jolımen azıq berip şığarıp saldı.

Qausap qalğan zamanalardıñ iendegi qaldıqtarınan körinetin «jın oynaq», «albastı otı» deytinderden onşalıq seskenbesem de şoşqa qabanı, ırşıp qabatın oq jılan, tintip jatqanda astıdan şığa keletin büyi, şayan, qara qwrt, tünde torañğı basınan sekirip tüsip, jelkennen, alqımnan jabısatın kelardan[2] saqtana jortıp, bir apta jürippin. Malşı qotanı tabılmay, mülde iende qalğan şağımdağı qonalqı ornım jalañ jazıqtağı qarasor boldı.

Aqsu twsına keldim-au degen mölşermen Tarım däriyasınan qayta ötuge dayındaldım. Tasqın äli aunaqşıp-döñbekşip, qwtıra tulap jatır. Şeşine bastağanımda özennen köp adamnıñ dañğırlağan dauısı estildi. Qanşa qarasam da eşteñe körinbedi. Jügimdi töbeme baylap alıp jüze jöneldim. Qiın ağıstıñ birine ötkenimnen soñ älgi adam dauıstarı qayta estilmep edi. Ayaqtap jaldap kele jatqanımda joğarı twsımdağı jiırma, otız metrdey ğana jaqınnan qarayğan bastar körindi. Twp-tura mağan qaray jüzip keledi. Iğa jönelmek bolğanımda tömengi jağımnan da sonday şaştı bastardan birneşeui jaqındap qalğan eken. Balıqqa salıp jürgen auların jiıp, bir-ekeui iıqtarına asıp alıptı.

Meniñ özennen ötip ketpegimdi bilip, qorşap wstau üşin ün şığarmay şep jayğanı belgili boldı. Artıma qayrılıp qayta jüzdim. «Zänju!»[3] dep ayqaylağan bwyrıq dauıstarınan äskeri adamdar ekendigin bile sala jantalasıp barıp älgi orqaştı ağınğa qayta tüsip kettim. Apıl-ğwpıl kiinip jatqanımda artımnan altauı şığıp bassaldı.

- Qayda barasıñ?

- Aqsu qalasına.

- Nege qaştıñ?

- Özim qaşqınmın! - Bar şındığın ayta salatın qaşqın bola ma eken deskendey bir-birine qarasıp qarqıldastı. - Men, Aqsu aymaqtıq saqşı basqarmasına aarızdanuğa baramın!- dedim sonsoñ.

Ayday jöneldi. Kün batıp qas qarayğanşa aydap aparıp, tärtippen salınğan taskirpişti birqanşa qwrılıstan ötkizdi de eñ şettegi bir küzet mwnarasınıñ tübine aparıp, jer astına tüsetin temir qaqpaqtı aştı. Qolşıraq jağıp, ağaş baspaldaqpen tüsirdi de, baspaldaqtı sırtqa şığarıp alıp, qaqpaqtı üstinen şaq-şwq qwlıptay saldı. Mäñgirip twrıp qalıp edim. Wyqısırap ıñırsığan bir dauıs estildi. Onıñ da zındanğa tüsken twtqın ekendigin sezip, sipalap barıp taptım. «Oñ jağıñda orın bar» degen hanzu dauısı şıqtı. Jıljıp barıp sipalap, saban töselgen säkini taptım da qwlay kettim. Dene müşelerim tügel qausap qalğanday, qattı qaljırappın.

Bwl maydan, öndiris - qwrılıs armiyasınıñ bir eginşilik maydanı eken. Erteñine sayasi bölimine aparıp, közi qıp qızıl jigit pen jalğız közdi kelinşek quıstarımnan eşteñe qaldırmay tintip alıp tergedi. Eki mäseleni ğana swrap zirkildep-şañqıldap otırıp aldı ekeui: «Ündistannan şpion bolıp neşe ret öttiñ?» dep biri, «sen üş aymaqtıñ wlttıq armiyasında bolğan adamsıñ, neşe hanzu öltirdiñ?» dep biri qwlağımdı mwji berdi. Bwl maydannıñ da esi dwrıs adamdarı qolğa alınıp bolğanın tüsingen soñ nesine ökpeleyin, keşke deyin swrasa da Aqsu saqşısına jetuden basqa söz «wqpay» ötkizdim. Meniñ «aqımaqtığımdı» olar da tüsingendey, qaytalap swraqqa şaqırmadı. Özderiniñ «qarsı közqarasındağı» on şaqtı jas twtqınına qosıp küriş atızdarındağı kölden jiırma neşe kün aram şöp jwlğızdı.

Tañ bozınan qas qarayğanşa sudan şıqpaytın auır jwmısqa salğandıqtarın esepke almay, tamaq rashotın swradı sonsoñ. Qarañğı zındanda eki uaqıt berip kelgen swyıq sarı umaşınıñ aqısı 22 yuan 92 tin bolıptı-mıs. Sayasi bölimi tintkende janqaltamnan alğan eki yuannan basqa bir tiinim joqtığın aytıp edim, tağı tintti. Işqırım men ştanımnıñ auınan da, wltarağımnıñ astınan da eşteñe taba almay tütikken esepşi basın qasıp-qasıp jiberip, jügire jöneldi bastığına. Jarım sağattan soñ qayta jetti. «20 YUan 22 tiindi «kişkene wlt» adamı bolğandığıñ üşin keşirdik, bwl qamqorlığımızdı wmıtpa!» dep kele tisti qwrsau saldı qolıma. Jan mıltıqtı bir mıqtısına aydatıp, Aqsu saqşı basqarmasına jöneltti.

Däriyadan motorlı qayıqpen ötkizgen aydauşım qızılmiya tamırı tielgen jük maşinasına jalınıp-jalbarınıp, tauday jük üstine äreñ şığardı. Äyteuir eñ jaqsısı, bir qolımdı bosatıp, qwrsaudıñ bir basın temir arqanğa qwlıptadı da özi köz almay qarap otırdı.

Aqsudıñ jaña qalasınıñ şetine iline sala tüsirdi de qwrsaudıñ sol bos basın öz qolına alıp, jetektey jöneldi meni. Malşa jetektep ülken-ülken köşelerdi aylandırdı. Saqşı basqarmasınıñ zalına kirgen soñ qwrsauın qos qolıma qayta qwlıptap aqırdı mağan. Ayağımdı qağıp tik twrğızıp qoyıp, «sayasi bölimge» kiimin tüzey barıp kirdi.

Söylesken sayın örley şıqqan bir juan dauıstı estip, esikke jaqınday tüstim: «qamaytın orın qalmadı, qaytarıp äket öziñ!» degeni anıq estildi. Bir-eki ayaq dıbısı esikke qaray bettegende şeginip, alıstap barıp toqtadım. Säl eñkişteu kelgen iri deneli qartañ sarı oficer mağan anıqtap üñile qaradı. Men de tür-twlğasına qarap, joğarıraq därejeli, köne halıq azattıq armiya oficeri ekenin bayqadım. Mağan qarap-qarap alıp, aydap kelgen oficerge tüyilip, zekire söyledi ol.

- Qaymana ketip bara jatqan jolauşını wstamañdar dep neşe ayttıq biz senderge?... Bwdan üş kün bwrın ekeuin, aldıñğı küni ekeuin, bügin mınanı aydap kelipsiñder! Al, mwnıñ kiimine, bwl jaqqa özi ötip kele jatqanına da, densaulığınıñ joqtığına da qaramay twtqındap, kuäyzı[4] salıp äkelip twrsıñ!... Osınday adam ölgeli twrıp, senen qalay qaşıp qwtılmaq?... Bizde mwnday adamdı qamaytın orın da, auruhana da joq, äket öziñ!... Wqtıñ ba, qayt, äket!

Aydauşım üzil-kesil bwyrıqtan artına lajısız bwrılıp, mağan bettegende bastıq ta şıqqan esigine bwrıldı.

- Baugau!- dep izetpen tiktele qaldım men. Oficer qayta bwrılıp toqtadı. Jaqındap barıp, hanzuşa äli de odağaylau tilimmen baldırlata jöneldim. -Men, Şayar Tarım laugay maydanınıñ abaqtısınan qaşıp şıqqanmın! - Qıs boyı salınğan qıspaqtan qajalıp, kögala, qarakök bolıp ketken bilegimdi aşıp körsete söyledim. - Osında - saqşı basqarmasına arız aytu üşin qaşqanmın. Mına kisiler wstap, avtomobil'men äkelmese, jolda öledi ekenmin..

Juan oficer aydauşıma «qwrsauıñdı alıp kete ber!»- dey sala bir wyğırdıñ atın atap şaqırdı. Qwrsaudan bosağan meni bölimine kirgizip, esik jaqtağı orındıqtı nwsqadı. Şaqırğan wyğırı öz tilmaşı eken. Ol kirisimen meni wyğırşa söyluime bwyırdı.

- Meni sözim wzağıraq, sizdiñ jwmısıñız asığıs bolsa da tolıq tıñdauıñızdı ötinemin! Sebebi, Tarım maydanında menimen baylanıstı nahaq delomen köp adam qinalıp ölim aldında jatır. Künine neşe ret wrıp taldırıp tiriltedi. Eger aq-nahaqtı ayıru jöninen sizderden kömek bolmasa, köbimiz ölemiz!..

- Al, asıqpay anıqtap söyley ber!- dedi bastıq. -Meniñ mindetim de osınday is!

Jaqında osı basqarmanıñ qızmetin äskeri orın ötkizip alğanın, bwl mayor, sayasi bölim bastığı bolıp jaqında kelgenin eskerte audardı tilmaş. «Täjiribeli bilimdi adam» dedi soñında. Peyilderine qarap qısqaşa ömir bayanım men özimniñ qay jerde ne qızmette bolğandığımnan bastadım sözdi. Ükimettiñ joğarı sayasi orındarına bayandauğa tiisti barlıq arızımdı bir jarım sağatta söylep şıqtım. Är jerinen estelik jazıp otırğan bastıq däretke barıp qaytıp kelip jauap berdi. Qalıñ burıl şaştı basın sipap, mağan külimsirey qarap söyleuinen jaqsı lepes bayqadım.

- Seniñ bwl söylegen ahualıñnıñ bärine sendim!-dedi ol aldımen. - Bäri ras. Jasırğan, iä bwrmalağan jeriñ joq! Sen, esiñ dwrıs, aqılıñ tolıq qalpındağı adam. Maqsatıñ basqa bolsa, bwl jaqqa qaşpaysıñ. Bwrın bir ret qaşqanıñdı da, jağırapiyanı şekaranı tolıq biletindigiñdi de jasırmay ayttıñ. Bwl jaqtıñ Sovet şakarasınan qanşalıq alıs, joldıñ qanşalıq qiın ekendigin bile twra Aqsuğa qaşuıñ, sözsiz, basqarmağa arız aytu üşin ğana qaşqandığıñnıñ faktı. Osığan qarap kesip aytuğa boladı, sende auır qılmıs joq. Auır qılmısı bar adam saqşınıñ özine qaşpaydı. Eger jañılıstan ötkizgen mäseleñ bar bolğan künde de öziñ qorıqpaytın jeñil mäsele. Sondıqtan, bizden qamqorlıq kütip kelgeniñ ras!... Endi biz seni öz ornıña, wrmay-qinamay, fakt qoyıp qana tekseretin şartpen qaytarıp beremiz, bwğan qalay qaraysıñ?

- Bwl zañdı şartıñızğa ol tergeuşilerdi köndirseñiz, ärine razımın!

- Bar mäseleñ bolsa, qaytıp barğan soñ titteyin de jasırma, joq mäseleni moyındama!... Bwl jöninde biz olarğa da mıqtap tapsıramız!..

Osı sözben meni artımnan maydan kadrı kelgenşe jata twru üşin özderine qarastı abaqtığa ötkizip berdi. Biraq, bwl abaqtıdağı ayqay men oybay tipti qattı eken: jazalanğan qılmıstardıñ kündiz-tüni zar qağıp, üzdiksiz bebelegen dauıstarı meni tağı qorqıttı. «Baugau düyjañ, men nahaqpın, nahaqpın!» dep tün boyı jalına bozdağanda say süyegimdi sırqıratadı. Al, bwl abaqtıdağı aşarşılıqtı alpısınşı jıldağı Loptan basqa jerden körmeppin... Eki apta ötkende aldıñğı jılı Ürimjiden alıp qaytqan wyğır kadr tağı kelip şığardı bwl abaqtıdan.

- Mwnda qaşıp kelgeniñ jaqsı bolıptı!- dedi ol bwl jolı, qolıma şınjırlı qwrsau sala twrıp kübirledi. - Biraq,  üstiñnen tüsip jatqan mäsele öte auır. Qalay da joq mäseleni moyındama, barın bar, joğın joq dey ber! - Saqşı basqarmasınıñ sayasi bölimi bergen peşetti konvertti janqaltasınan alıp, işaramen körsetti de öziniñ qol sumkasına saldı.

Maydanğa jeñil «Jip» maşinasımen alıpqayttı. Şayarğa Toqsu qalaşığınan aylanıp ötetin tas jol boyına är şaqırım sayın birden «wzındı mwnarası» qalanğan eken. Qızıl sırmen jazılğan «üzindi» üstindegi qwdiretti Mau suretiniñ közi men mwrını tügel oyılıp masqaralanıptı. Adamsız iendegi qağır şöl dalada da solay. Şayarğa, odan Tarım maydanına deyingi neşe jüz mwnaradan közi men mwrnı sau birde-bir suret körmey öttim. Sonşalıq köp küş, şeberlik, köp raszotpen jasalğan ügit qwrılısı sonşalıq qaharlı narazılıqpen öz maqsattarına qarsı ügit qwralına aynaldırıptı. Bwl, halıq jağınan basılğan lağnat tañbası ekendigi körinip twr.

Artqı orındıqta mağan qatar otırğan aydauşım wzaq jol boyına sozılğan sol masqaralıqtıñ eşqaysısına qaramay, körmegensip ötti. Jetisimizben maydan ştabınıñ qasındağı üy qwrılısı ätiretine aparıp, ayağıma kisen salğızğan soñ ğana til qattı: bwl maydandağı eşkimge «ösek» tarqatpauımdı tüyilip twrıp tapsırdı da laugay ätiretiniñ zıdauyanına ötkizip berdi.

Sodan bastap kisendi laugayğa aynala qaldım. Äyteuir atılmay qalsam, bwl da jeñil siyaqtı öz köñilime. Qartañ adamdarı köbirek qayırımdı gruppağa qosılıppın. Mağan qarağan közderi jasqa tola tayqaydı. «Qılmısımnıñ auırlığın» bäri biledi eken.

Üşinşi küni kisenmen kirpiş jiıp jürgenimde eki äsker kelip ayday jöneldi. Maydan ştabınıñ künşığıs jağında üş kilometrdey jerdegi ekinşi ülken ätiretke jayau aydap apardı. Maydannıñ tas kirpişten segiz metr biiktikte jasatqan berik sepildi türmesi osında edi. Meni de osığan qamaytın şığar dep oylap kelip edim. Temir qaqpasına tayap qalğanımda bwra aydap aparıp bir alasa üyge kirgizdi. Bizdiñ isimizdi tergeytin orın osında eken. Bıltır meni qolğa alğan tört «ayaz» tağı da qatarınan tüksiip osında otır. Kisenimdi şaldırlata kirip, aldılarına twra qaldım.

- Söyle!- zekirip qaldı kekse wyğır tergeuşi. Wzın boylı jas wyğır eki hanzu tergeuşige tilmaştıq istedi.

- Sauçıñsaudıñ qinauına şıdamay, Aqsu saqşı basqarmasına qaştım!- dedim.

- Qılmısıñdı söyle!

- Mende qaşudan basqa qılmıs joq. Ürimjiden qaytıp kelgenimnen beri Sauçıñsaudıñ qatal rejiminde boldım. Jan tözgisiz suıqta kölden şıqpay qamıs ordım. 64-jılı alınğan qalpağımdı öz qolımen qayta kigizbek bolıp, ıñğay auır jwmısqa qalpaqtılarmen birge saldı. Solarmen birge ideyalıq doklat jazuğa zorlay bergendikten qalpağım bar bolsa fakt körsetuin talap etkenmin. Meniñ qılmısım bolsa osı mäselede ğana. Basqa eşqanday qatelik ötkizgen emespin! - Bwl jauabıma işekterin tarta, ışqına qarastı tört ayaz.

- Basqa qılmısıñ joq pa?- törteui osı swraqtı hanzuşa, wyğırşa jarısa köterdi.

- Joq!

- Eger bar bolıp, aldıña jayıla qalsa, qayteyik?

- Qılmısqa tatırlıq tittey mäselem bolsa, qolma-qol atıluğa razımın!

Bir-birine qarasıp aldı da qayta oylanuımdı, ölimge asıqpauımdı bwyırdı ayazdar. Mauzıdwñnıñ «moyındağanğa keñşilik, toñmoyındıqqa qataldıq» degen sayasatın taldap bir sıpıra «tärbie» ayttı da qılmısımnıñ äldeqaşan äşkerelenip, faktı tolıqtanıp bolğanın, öz auzımmen tapsırsam, jeñildik beru şarasın oylastıratındığın bildirdi.

- Men, bıltır küzde sizder qolğa alğannan soñ abaqtığa qatırğan mwz üstinde altı ay jatıp oylanıp, ne qılmıs istegenimdi taba almağanmın. Onan soñ Aqsuğa qaşıp bara jatıp ta, ol jaqtıñ eki abaqtısında qırıq kün jatıp ta oylanıp bolğanmın. Tittey de mäsele ötkizbegendigime senimim tolıq. Qılmısım tabılsa keñşilik swramaymın, tauıp moyındatıñızdar da atıñızdar!

- Osı söziñde twrasıñ ğoy?... Twrasıñ ğoy osı söziñde?

- Älbette twramın dep sert aytıp twrmın!

- Teginde esiñde bolsın, biz janımızdan bir tal material qosqanımız joq, barlığı öz dostarıñnıñ tapsırğan mäseleleri, sondıqtan bwl faktter sözsiz küşke ie!... Öziñe jeñildik äperetini, tek özdigiñnen moyındap söylep beruiñ ğana! Qwtılarlıq basqaday jolıñ joq!

- Şındıqtıñ jolı köp! - Örşelene naqtap ayttım bwl senimimdi.

- Olay bolsa, mä mınanı oqıp ber, qalay qwtılar eken körip alalıq! - Kelesi jasırğan qalıñ material işinen üş bettik qağazdı alıp berdi. Azuın basıp, tez oqıp şıqtı jası.

Men Ürimjiden qaytıp kep qamalıp, su basqaru punktine şıqqanımnan soñ su qwrılısı ätiretinen altaylıq eki şınsıñnıñ qaşıp ketkenin estigenmin. Solardıñ qolğa tüskeni de wğıldı bwl materialdan. Söz alısınan Qapastıñ jazğan materialı ekendigin mölşerledim. Üstimizden tüsken zor mäseleniñ qalay qwralğanınan derek bildire jazıptı. «Mäsele äşkerleuşi kadrlarımızben belsendilerimizdiñ qoyğan faktteri boyınşa moyındaymın» dep bastaptı moyındauın. Bizge jabısqaq delo bılay qwralıptı:

58 jılı Köktoğayda qozğalğan köterilisşiler jeñiler şağında «bir taudıñ üñgirine 600 mıltıq, tört-bes pulemet, otız aptamat tıqqan eken». 68-jılı osı maydannan Altayğa qaşqan eki jigit sol qoymanı biletindikterin aytqanda Biğabildar, qaytkende de sol qwraldardı osında jetkizudi tapsırıptı-mıs. «Taklamakanda qwmnan şığıp, qwmğa kirip jatatın qısqa bwlaqtar bar. Sonıñ birine qısta şığıp alıp, sol qwraldarğa maşıqtanamız da kün jılınısımen kelip, osı maydandı basıp alamız. Mwnday toğız mıñ laugaydı azat etip, bir polk äskerdiñ qwralın tartıp alamız. Osı maydannıñ özinen-aq bir dviziyalıq mıqtı şınıqqan jauınger qwraladı. Sonımen barıp Ürimjini basıp alamız!» depti. Altayğa qaşqan eki şınsıñ «sol qwraldardı tüye men esekpen bolsa da» tasıp jetkizuge mindettelip, sol mindetpen qaşıptı-mıs.

Bwl materialda jazılğan «altı mıñ adamdıq, töñkeriske qarsı qwraldı zor wyım» osılay qwrılıptı. Mağan oqıp bergen tergeuşi, materialdı jazğan adamnıñ atın atamadı.

- Ras pa?- dep aqırdı kekse tergeuşi.

- Ötirik!- Men kidirmey şort qayırdım jauabın. - Mülde ötirik!

- Moyındamağanın körip alarmız, endi mınanı oqıp ber! - Ülken kişi tergeuşige tağı bir material berip oqıttı. Bwl da «ornımen», «uaqıtımen» töndirip, osı «faktterdi» qwrastırıp jazıptı. «Wyım bastıqtarı» bwl materialdarda men bastatqan jiırma şaqtı «äşaddi keri töñkerisşi» wyğır-qazaq bolıp äşkerelenipti. Mwnda tipti keri töñkeristik programma, tärtip-ereje, wyımnıñ ärbir bölimderiniñ bastıqtarına deyin attarı atalıp jzılıptı.

- Bwl da ötirik pe?- tergeuşilerdiñ dauıstarı tipti öktem şıqtı bwl jolı.

- Ötirik!... jala!- dep men de baqıraydım.

Birinen-biri aşı dauıstarmen tağı birneşe material oqıdı. Men «faktteriniñ» de, «orınnıñ» da, «uaqıtınıñ» da nıspı ötirik ekendigin däleldey berdim. Wzın-qısqalı otız şaqtı material oqılğanda kün batuğa aylanğan eken.

Tergeuşiler uday zärli «nasihatpen» uağızdap-uağızdap alıp, üy qwrılıs ätiretine qayta aydap aparıp tastattı da, erteñine kisenimdi şaldırlatıp tağı da aydatıp äkeldi. Tağı da oqıdı materialdarın... Söytip üş kün material oqıp, quzap-qağıstırıp, birer söylemine de moyındata almadı. Sebepterin, qarsı faktterin aytıp toytara berdim. Tipti bir sıpırasında men Ürimjige qaşıp barıp qamalıp jatqan uaqıttarımda osı maydanda keri töñkeristik wyım qwrıp jürgen bolıp jazılıppın. Tört mıqtı tergeuşi de, ärine men de qısılıp, ter ağızdıq. Olardan meniñ artıq qinalğan jerim, ayağımdı kisen qajap, qan sorğalağanı boldı.

- Osınşalıq köp adamnıñ sözi ötirik bolatınday sende osılardıñ bäriniñ öşi bar ma? Sonı ayt endeşe!- dep zıqınadı bas tergeuşi.

- Osı bir jüz üş adamnıñ mende eşbiriniñ öşi joq. Jazu podçerkine, til oramdarına qarağanda bäri tanıs dostarım!... Mağan eşqayısınıñ özdikterinen jala jabuları mümkin emes!

- Olay bolsa bwl materialdardıñ eşqaysısında ötirik joq!... Solardıñ bärin şaqırıp äkelip bettestirip, betiñe tükirtemiz! Tergeu bwl satığa jetkende sağan raqım etudiñ tittey de ornı qalmadı!... Şıdaymısıñ bettesuge?

- Bettestiriñizder, neğwrlım bettestiriñizder!... Betke tükiruşi kim bolatının köriñizder!

Tergeuşiler bir-birine kübirlep ımdasqan soñ kişi tergeuşi şığıp ketip edi. Mağan ülkeni aqırıp, daualğa teris qaratıp qoydı. Esik tabaldırığınan bireudiñ ıñqıldap äreñ attağanın estip, jalt qaradım. Törteui birdey aqırsa da bettesuge kirgen wzın boylı, at jaqtı «aruaqtıñ» özim ağa-ağalap sıylaytın Tölegen degen kisi ekendigin tani qayrıldım daualğa. (Gomendañ brigadasınıñ joğarı sayasi qızmetinde bolıp, 44-jılı meniñ twñğış jazğan dramamdı bekitip sahnağa şığaruğa rwqsat etken osı kisi bolatın). Bwrın tük qaldırmaytın iegi burıl saqalğa tolıp, beluarına tüsken. Köz ayası wraday oyılıp, süyekten basqa eşteñesi qalmaptı. Qaraşığı qwdıqtan köringendey tım tereñnen jıltıradı. Bwrınğı kelisken baluan denesi şıbıqtay bwratılııp äreñ kirdi esikten. Kişi tergeuşi oğan meniñ sırt jağıma orındıq qoyıp, daualğa süyep otırğızdı.

- Biğabil, özdigiñnen moyındağanıñ jaqsı!- dedi bas tergeuşi, meni özine qaratıp alıp, «eñ soñğı tärbiesin» berdi. - Az bolsın, köp bolsın, öziñ aytqanıñ ğana jeñildik äperedi, söyle!

- Söyleytin eşqanday mäselem joq!

- Olay bolsa sen söyle, öz obalı özine!- bas tergeuşi stoldı şart etkizip, Tölegenge resmi bwyırdı.

- Bir tal temeki beriñizderşi!- dep qırıldadı Tölegen. Twtatqan temeki qolına tiisimen obığa sorıp alıp, tütinin soza, kürsine ürlegenin estidim. Osılay üş ret sorıp, üş ret ürledi. «Osı ötirikke moyınday beruden basqa lajım qalmadı, bauır!» degen şağım men kernegen qasiretin bildirgeni ekenin tüsindim. Birazdan soñ özi jazğan materialı boyınşa baptap söyley jöneldi. Barlıq moyındağanın irikpey tökti söytip. Tört tergeuşi közderinen ot şaşa töndi mağan.

- Sen Jahil, endi ne aytasıñ bwğan!... Bwl ötirik pe?

- Ötirik! Ötirik bolğanda da qanişer jala!- dep ayqaylap jiberdim de «qwtıra» jöneldim. Bwl jerde şeksiz-zañsız qwtırmasam moyındauımnan ümit kütip äureley beredi ğoy. Kisenimdi şaldırlatıp jalt qayrıla wmtıldım Tökeme. Jalğız-aq äkesin tildeuge jüzim şıdamay, wyğır tergeuşilerimniñ aldında Tölegenge raqımsız-ımırasız körinuim üşin de twp-tura qatının tildeuim jön körindi[5]. Twfit lağınat!... Hotınıñnı s... qaraqşı! Endi güñşandañ däuirinde ıstıq qan işkiñ keledi me! Qaydan taptıñ mwnşalıq jalanı?...

Men Tölegenge qayrıla qarağanda-aq tört tergeuşi tügel kelip, aramızğa twra qaldı. «Jauıma» älde neşe wmtılıp jete almay äldeneşe jwdırıqpen toytarıldım. Tergeuşiler keudemnen tüygilep qwlata berdi. Kisenge şalınıp jığılıp, jer tirey türegelip wmtıla berdim. Tergeuşiler qolıma qinaudıñ tar qıspağın saldı. Osınısına da qaramay, atıla berdim «jauıma». Qolım baylansa da osı «ağanıñ» twmsığına bir süzip, qanın şaşpay «köñilim könşir emes». «Jan jerinen» tildey berdim. Tekeşe twqırıp atıla berdim. Qwlay berdim. Tölegen ızasız-zilsiz qarap qoyıp köz jasın möltildete berdi. Meniñ bwl poziciyama barınşa razı bolğanday. Meniñ mına «jınım» twrğanda ağarıp şığatındığımızğa senim tapqanday, şırayınan ümit jıltırata, süyine qarap qalıptı.

Meni öltirmey mına qwtırıqtan tiya almaytındığın bilgen tergeuşiler kişisine ım qağıp, qwrıqtay Tölegendi qoltıqtatıp şığarıp jiberdi. Qalğan üşeui juan bilekterin endi sıbandı. Közderine qan tolıp alıptı.

- Jä, jetti! Toqtat!- dep aqırıstı. - Öziñ bir auız moyındamaysıñ, qoyğan sonşalıq köp fakttiñ birin de tanımaysıñ! Bettestiruge äkelgen tiri ayğaqtı öltirmek bolasıñ! Sonşalıq qaydan şıqqan nemesiñ sen! Qalşıldap, saqıldap dürse qoya berdi mağan. - Söyle janıñnıñ barında, moyındaymısıñ joq pa!...

- Sizderge raqımet!- dedim men, qıspaqtı qolımdı qosarımen tik köterdim. -Üş künnen beri rasında da mağan keñşilik poziciya twttıñızdar! Meniñ sözimniñ de isimniñ de bituine endi bes-aq minut qalıptı. Sonıñ tört minutın özime tağı berip tıñdañızdar, osı tört minutta bärin söylep bolamın!... Rwqsat pa?

Tergeuşiler bir-birine qarasıp alıp, iek köteristi de, tilmaş qaytıp kirisimen söyley jöneldim.

- Jañağı Tölegenniñ bwrınğı dene qwrılısın sizder de bilesizder. Osı faktsımaqtarıñızdı moyındağanşa neşe ölip-tirilgeni körinip twrmay ma! Mına türmeleriñizdegi jüz neşe ziyalı osı ötirik materialğa moyındauğa osınşalıq mäjbürlengen. Al, meniñ densaulıq halim mınau, onşalıq qinap äure bolmay-aq, bir-eki şapalaqpen ğana moyındata alasızdar! Eñ aqırğı tergeluşi - men ekenmin. Men moyındap qol qoyıp bersem bitkeni, qazirgi mına ötkir jağdayda Aqsu orta sotına bekittire sala sot qwrasızdar. Bas qılmıstı dep atalğan jiırmamız atılamız. Kim bolğanda otızımız müddetsizge kesilemiz. Demek, bwl moyındatu, eñ az bolğanda elu adamnıñ qanımen bitedi. Bwğan asıqpañızdar! Mwnşalıq zor delonı gwñşandañ qaşan bolsa da qaytalap bir teksermey qoymaydı. Nahaqtığımız sonşalıq anıq, qaytalap tekserude biz sözsiz aqtalamız! Biraq, bizge «ölip bolğan soñ sayasi oqudıñ qajeti joq», bäribir qayta tirilmeymiz ğoy, sondıqtan, obalımızğa qalmay, osı tiri şağımızda jiñişkelep tekserip anıqtaularıñızdı ötinemin!

- «Endi bizge de bwyrıq jürgizbekpisiñ!», «keri töñkeris bastığı bolğan soñ bizge de ükimim jürer dep oylap twrmısıñ!», «qara mwnıñ asuın!» - desip tergeuşiler dürildey jöneldi.

- Men, bwyrıq emes, qoyanday beyuaz janımızğa obaldı is istemeuleriñizdi swrap twrmın! Mäselen, «Altaydan qwral alıp keluge mindettelgen» eki qaşqın qoldarıñızda eken. Sol ekeuiniñ birin bolsa da kişkene maşinalarıñızdıñ qwyrığına baylap, sol qwral bar degen üñgirine aparıñızdarşı!... Jiñişkelep tekseru degen osı. Sol jerden eger bir mıltıq tabılsa da bizdiñ qılmısımız ras bolsın!... 47-jıldan beri armiya basıp, neşe jüzdegen qandı tergeu, qaharlı tekseru bolğan jerden, endi jiırma neşe jıl ötkende tintilmegen üñgir qaldı, mıltıq tabıladı dep jındı adam ümittenet me!...

- Ey jahil, sağan jan kerek bolğanda Altayğa qaşqan sol ekeuine jan kerek emes pe? Qoyılğan qwral şın bolmasa moyınday ma!

- Atılıp tez öle saludan qinaularıñız qiın tigendikten nıspı ötirikke moyındağan! Qinaluğa şıdamay köki bergen! Nanbasañızdar sol üñgirin, sol qwralın tapqızıñızdarşı qane!... Bizge jabısqan jala osı ekeuinen şığıptı. Öz jandarı üşin qwrağan osı ötirikterine bir jüz birin moyındatıpsızdar...

- Ey malğwn, endi bizdi zorlap moyındattı degeli twrmısıñ?

- Sonı dep twrmın. Ol ekeuin öz ätiretteriniñ aktivteri neşe öltirip, neşe tiriltip qinap moyındatqan. Olarğa jazdırıp alğan ötirik material arqılı basqaların qinap moyındatqan. Sonday zakazdı qinau bolmasa, mına jüz neşe ötirik materialdıñ sözi birdey şığuı mümkin emes, bwl logikanı "malğwn" da tüsinedi!

- Ey, tart tiliñdi, kim malğwn?

- Malğwndıqqa da jaña meni saylağansız ğoy, menen basqa kim malğwn bola almaq! Men, sizderdey zañ tergeuşileriniñ aldında tergelgendigimnen ğana öz şındığımmen jauap qaytarıp twrıppın. Al, ol beyşaralardıñ tergeuşileri, ätiretterindegi sodırlardıñ jwdırığı ğana bolğan. Jauapkerlerdiñ auızdarına qandı jwdırıq tığıp moyındatqan! Sondıqtan zañ tergeuşileri ğılımi jolmen jiñişkelep qayta tekserip anıqtauğa borıştı! - Osını söylep twrğanımda tergeuşiler bir-birine köz astımen qarağıştay berdi. Alğaşqıdan bosañsıp qalğandıqtarın bayqap, öz şındığımdı tağı üstemelep bayanday tüstim. - Al, men, tım bolmağanda özimniñ ölerimdi biletin ziyalımın. Qiyali emes - jındı emes, es-aqılım büp-bütin. Taudı mına jwdırıqtay ğana basımmen süzip qwlatamın deytin aqımaqtıqtan aulaqpın. Jañkayşınıñ segiz million armiyasın joyğan gwñşandañdı osınday bes-altı aqsaq-toqsaq laugaymen qwlatamın dep ümittenermin be!... Sonau Altayda on neşe jıl bwrın kömilgen bes-altı şiti bar degenge senip, solardı aldırıp, osı maydandı, sonsoñ Ürimjini basıp alarmın dep ümittenermin be! Mwnday qiyaldıñ tek özimizdi ğana qırğındatatın jındınıñ qiyalı ekendigin tüsinbeymin be!... Özime-özim ölim tileymin be!...

- Ey, toqtat sözdi!- dep aqırdı bas tergeuşi. - Tasta betsiz jayıldığıñdı!... Şıq auız üyge, oylan!

Auız üyge şığıp, esik sırtınan tıñdap twra qaldım. Sözderi estilmedi. On minuttay kübirlesken soñ kişi tergeuşi şığıp, aydauşı äskerlerdi şaqırdı da jañağı «qwtırğanımda» qolıma salınğan şoyın qıspaqtı alıp qaytardı.

Üy qwrılısı ätiretinde kisenmen istey berdim. Meni tergeuge osıdan soñ şaqırmadı. Türmedegilerdiñ qayta tergelip jatqanın estigen qart laugaylar mağan jalınatın boldı: «seni endi tergese ayamaydı, ondayda moyınday sal şırağım, bäribir moyındatpay qoymaydı bwlar, beker qinala bermeñder!» desedi. Däl qazir özderin şaqırıp alıp, «osı wyımda sender de bar ekensiñder!» dese, «ie, ie, barmız ağataylar, jazdıq - jañıldıq!» dep aldılarına tüse jöneletindey, su jürek bolıp qalıptı.

Uaqıt ötken sayın meniñ jüregim berki tüsti. Öytkeni, qos müyizderiniñ biri tübinen qoparılıp sınıp tüskeni estildi: Liñbyau Sovet Odağına qaşıp, Mwñğoliyağa ötkende aeroplanına quğınşı oq tiip örtenip, bala-şağasımen küyrep tüsipti. «Wlı wstazın» şeksiz qolpaştap-qorğap, naqtılı Qwdayğa aynaldırğan sol edi ğoy...

Biraq, Qwday bolğan zat öziniñ arqa tiregi tügil, otırğan altın tağın jwtıp alsa da miz baqpaydı eken, sıñar müyizin tipti küşep şayqağanı estildi soñınan. Qara qwyın üdey tüsti. «Qwtırğan Qwdaydıñ» isine endi kim dau aytpaq. Mänsapqa kim talasa almaq onımen!... Ökpemizdi qorqınış jeli qayta keuledi. Sol közben qıstı auır kisenmen arba süyrep, damılsız topıraq tasıp ötkizdim.

Mağan bir kelmey, jüregimdi qıs boyı swraqsız-jauapsız qısqan tergeu qateri aprel' tuıp, kün jılına kele ıdıray qalğanday boldı bir küni: üy qwrılısı ätiretiniñ kadrı düyjañı arba süyrep kirpiş tasıp jürgen meni temirşi dükenine şaqırdı da kisenimdi aldırdı.

- Mına traktor qazir su qoymasına jüredi. Osığan tüsip, öz ätiretiñe qayt!- dedi jalğız-aq.

- Meniñ mäselem tergelip bolğan joq qoy?

- Tergelip bolmay seni qoya bere saludan men de qorqam, ha-ha-ha-ha-ha... a... men qayt deuden qorıqpağan soñ sen de qorıqpay qayta ber!

Jaqınnan tıñdap twrğan qwrılısşı laugaylar du küldi. «Sözsiz atılatın bas keri töñkerisşiniñ» mına qwtılısına, üy qalap jatqan wstalar da añırısa qalıptı. Men düyjañğa qarap ötiniş ayttım.

Eger bizdiñ nahaqtığımız anıqtalğan bolsa, maydan basşılığına meniñ arızım bar, Uañ düyjañ. Osında qala twrayın. Sauçıñsau twrğanda ol ätiretke qaytpaymın!

- Sauçıñsau?.. Sauçıñsaudı endi ol ätiretten izdep te taba almaysıñ, ha-ha-ha-ha...a.. Qayta ber, barğanda estisiñ, arızıñ sol jerden de jetedi!

Ne bolğanın wqpasam da traktor kabinasına kirip tırqıldata jöneldim. Qarqıldap küle qol bwlğap kadrlar qaldı. Traktormen birge jaña üyli qısqa köşede, joldıñ eki şetindegi jide, terekterde külgendey. Eñ biikten jarqırağan kün ğana bajıraya-añıra qaraydı.

Azat bolğan jayımdı hanzumen orıs arasında tuılğan şofer şınsıñ tüsindirdi.

Bıltır küzdegi tört kündik tergeuden soñ, meniñ jauabım üstinen ülken talqı jürgizilipti de bwrınğı moyındağan jauapkerlerdi qaytadan tekseruge wyğarılıptı. İsti eñ basınan - altaylıq eki qaşqınnan qayta bastaptı söytip. Ol ekeui qayta tergeluden azarda-bezer bolıptı: «biz özimizdiñ bala-şağamızdı köru üşin ğana qaşqandığımızdı aytsaq, kadrlarımız bastap, aktivterimiz qostap, «senderdi Biğabil tötenşe mindetpen jibergenin bilmeymiz be!... Sender de 58-jılğı köterilisten qalğan tığındı qwral barın bilmeymiz be!.. Qane, onı joqqa şığarıp köriñderşi qane!»- dep tepkilep öltiretin bolğan soñ aytqandarına moyınday bergenbiz. Eger endi tağı da şındığımızdı aytsaq, tağı da qasqırşa talaytın bolsañızdar atılğanımızşa qinalmay twralıq, sol moyındağanımız, moyındağan!» dep, qayta jauap beruden mülde bas tartıptı.

Köterem, sañırau, aqsaq, şolaq bolıp qalğan basqa jauapkerler de tügel sonı aytıptı. «Eger qinamay tekserseñizder bwrınğı moyındağan faktterimiz mülde ötirik. Öler halge jetkende kün jarığın bir sağat bolsa da köre twrayıq dep, ne dese soğan moyınday bergenbiz. Tağı da qinaytın bolsañızdar, sol jalağa tağı da qol qoya salamız. Olay qinaludan sotta atılıp ölgenimiz mıñ ese jeñil!» desipti.

Tört ayaz on ayaz bolıp amaldap, qanşalıq üskirip, qanşalıq ısqırsa da jüz neşe aruaqtan osıdan basqa şındıq şıqpaptı. Qayta tekserilgen jarım jılda özderiniñ jartıkeş qılmıstarınan da när tartırmay qoyıptı.

Şofer Sauçıñsaudıñ qwlağan jayın da ayttı: ol twp-tura arğımaq boz baytaldıñ üstinen tım biikten wşıp ketipti. Basqa bir orında qatal tergeude jatır eken...

Sauçıñsaudan azat bolğanımdı endi tüsinip, su basqaru punktine quana jetkenimde aldımnan şığa kelgen letçik dostımmen qwşaqtasa tüstim. Süyegi ğana qalğan arqama qağıp, küşti qolımen kürs-kürs wra berdi ol.

Menen üş ay keyin bosağan ağa-bauırlarım da arsiğan arqama osılay kürsildetip qwşaqtastı. Olardıñ köbi öksip, quanış jastarın töge,  şağına qwşaqtastı. Eş biri qalpaq kimey qwtılıptı.

Danışpan tergeuşim, mağan qılmıs-qılmıs dep qılqıñday beruiñizden hanımıñız qılmısqa jerik bolıp qalğan ba dep tañırqay beruşi edim. Bwl jarıqtıqtıñ qasietin älmisaqtan beri biledi ekensiz. Qılmıs degen qaşan da Qwdayı iigen şarapattı jerden şığatın kieli önim eken ğoy. Bwrın köbinese mänsaptı, däuletti, äulie-maşayıq şañıraqtarınan ğana müñkuşi edi. Bügin qwqığı joğarı «danaqor kommunizmşilerdiñ» şañıraqtarınan budaqtay bastadı. Samarodni sap qılmısqa Liñfujuşi men Sau zıdauyandarıñızdıñ basqan izderi men kirgen inderinen-aq qarıq bolğan şığarsız. Demek qılmıstıñ däulet qwsı endi sizderdiñ bastarıñızğa qondı degen söz. Deñizdiñ sazdıqtan su emgenindey qasqırdıñ qoyannan künä izdegenindey beyuaz bizden eminip-swrana bergenşe mol qılmısıñızdan endilikte öziñizdiñ zeket bergeniñiz dwrıs şığar!

Besinşi kitaptıñ soñı.



[1] Mauzıdwñ sözderinen üzindi jazuğa cementpen qatırılğan keñ taqtalı mwnara.

[2] Kelar - Taklamakanda jasaytın kesertki tektes januar. Jalpaq bas, ülkeni 30-40 santimetr. Ösip bolğannıñ qwyrığı eki ayrıq bolıp ketedi. Adam etine tisi tise ayrılmaytın asa jayıl, ulı januar. Tek üstinen ot, iä temir qızuın ötkizip basqanda ğana qoya beredi. Denede tis qalsa qaterli eken.

[3] Zänju (hanzuşa) - toqta, tapjılma.

[4] Kuäyzı (hanzuşa) - qıspaq, qwrsau.

[5] Wyğır halqınıñ eñ auır sanaytın iyanatı - äyelin tildeu.

 

0 pikir