Särsenbi, 11 Jeltoqsan 2019
Jañalıqtar 1640 0 pikir 21 Aqpan, 2013 sağat 09:28

Bas müftige hat

Qwrmetti Qazaqstan Mwsılmandarı Dini Basqarma Törağası!

Bwl wşbu hatımızda Qazaq qoğamındağı şiırığıp twrğan şetin mäselelerdiñ biri häm biregeyi - dinniñ töñireginde tuındap otırğan qal-ahualğa qatıstı  oylarımızdı ortağa salmaqşımız. Naqtıraq aytar bolsaq,  Dinbası öziñizben - memleket pen dinniñ araqatınasın retteudi oñtaylandıru, QMDB-nıñ qwzıretin keñeytip, jaña basımdıqtardı anıqtau, dinge bölinip jatqan qarjı közderin baqılau, lañkestik dini toptarmen ımırasız küresudiñ ädisterin jetildiru, dini bilim berudiñ tetikterin damıtıp, dini-ğılımi ortanı äzirleu, dinniñ özge äleumettik salalarmen baylanısın bağamdau, din mäselesinde memlekettiñ rölin nığaytu, dini aqparat alu keñistiginiñ qauipsizdigin saqtau sekildi taqırıptardıñ ayasında öz oyımızdı bölispekşimin. Sonımen...

Dini elitamız qalıptaspay, zayırlılıqtıñ qazaqstandıq modelin qalıptastıra almaymız

Qwrmetti Qazaqstan Mwsılmandarı Dini Basqarma Törağası!

Bwl wşbu hatımızda Qazaq qoğamındağı şiırığıp twrğan şetin mäselelerdiñ biri häm biregeyi - dinniñ töñireginde tuındap otırğan qal-ahualğa qatıstı  oylarımızdı ortağa salmaqşımız. Naqtıraq aytar bolsaq,  Dinbası öziñizben - memleket pen dinniñ araqatınasın retteudi oñtaylandıru, QMDB-nıñ qwzıretin keñeytip, jaña basımdıqtardı anıqtau, dinge bölinip jatqan qarjı közderin baqılau, lañkestik dini toptarmen ımırasız küresudiñ ädisterin jetildiru, dini bilim berudiñ tetikterin damıtıp, dini-ğılımi ortanı äzirleu, dinniñ özge äleumettik salalarmen baylanısın bağamdau, din mäselesinde memlekettiñ rölin nığaytu, dini aqparat alu keñistiginiñ qauipsizdigin saqtau sekildi taqırıptardıñ ayasında öz oyımızdı bölispekşimin. Sonımen...

Dini elitamız qalıptaspay, zayırlılıqtıñ qazaqstandıq modelin qalıptastıra almaymız

Birinşiden, osıdan ğasır bwrın Alaş arıstarı tañdau jasağan (Alaş Orda ükimetiniñ bağdarlaması), büginde kemerin tauıp, belgili-bir ağısqa tüse bastağan memleketimizdiñ zayırlılıq jüyesin odan arıqaray da jetildire bergenimiz jön. Jalpı, zayırlılıq degenimiz - memleket pen dinniñ bir-birinen bölinui wğımın bildirgenimen, nağızında älemde özindik erekşelikke ie zayırlılıqtıñ qanşama twrpatı wşırasadı. Bizdiñ elimiz de dini ahualdı twraqtandırıp, ruhani jağdaydı bir izge tüsirui üşin zayırlılıqtıñ qazaqtandıq modelin qalıptastıruı şart. Onıñ alğışarttarı men belgileri ötken jılı qabıldağan «Dini qızmet jäne dini birlestikter turalı» zañda bayıptı bayqaladı. Dini nizamnıñ preambulasında memlekettiñ dini mäselelerdi qarastıruda «hanafi bağıtındağı islamnıñ jäne pravoslavtıq hristiandıqtıñ tarihi rölin» moyındaytındığı tayğa tañba basqanday körsetilgen. Älbette, bir qarağanda bwl batıl wstanımğa jatadı. Äytsede, zañnıñ 3 babınıñ 3-şi taramağında: «Eşbir din memlekettik nemese mindetti din retinde belgilenbeydi» degen norma ädepkidegi «äp-bärekeldimizdi» siırqwyımşaqtatıp jiberetini ökinişti-aq. Desek te, bwl qwqıqtıq qarama-qayşılıq aldağı uaqıtta öz şeşimin tabuı üşin biz halıqtıñ basım köpşiliginiñ dini senimin qwraytın Hanafiya mazhabı men  pravoslavtıq bağıtqa basımdıq beretin memleket pen dinniñ araqatınasın retteudiñ klerikal'di jüyesine ötkenimiz jön dep bilemiz. YAğni, Hanafiya mazhabına qoldau bildiru arqılı elimizdegi mwsılmandardıñ birtwtastığın saqtap, al pravoslaviyanı kötermeleumen hristiandıqtıñ özge bağıttarınıñ ilgerleuin şekteuimiz kerek. Zadında, bwdan bwrında klerikal'di jüyege ötu jöninde birneşe ret bastama kötergen bolatınbız. Biraq, bwlay birden kilt bwrılu elimizdiñ sırtqı imidjine söz keltiretindikten, biz klerikal'di jüyege ötu üşin aldımen konkordoto baspaldağın basıp ötudi wsınamız. YAğni, konkordoto jüyesi boyınşa memlekettik bilik din mäselesinde dini elitanıñ keñesine jügine otırıp naqtı qadamdar jasauğa tiisti. Ol üşin qazaq qoğamındağı dini ahualdı tereñ wğına alatın töl din şıraqşılarınıñ şoğırı qalıptasuı qajet. Tipti, bizdiñ işimizden mwqım ğalam moyındağan dintanuşı ğwlamalar şığuı kerek dep oylaymız. Sonda ğana sırttan tañılğan (jalpaqşeşey zayırlılıq) jüyege jüginbey, öz işki mümkindigimiz tolıq saralanğan dini bağıttı tañdauğa qol jetkize almaqpız.

 

Lañkestik dini toptardı tıymasaq, jarılıstar jalğasa beredi

 

Ekinşiden, biz kezinde barlıq dini birlestikterdi zañ aldında teñ sanaluın damığan zayırlılıqqa balağandıqtan, büginde osı oraşalaq oram-tüsinikten ornı tolmas zäbir-japa şegip otırmız. Teginde, memlekettiñ zayırlılıq sipatınıñ atqarar bir funkciyası - dinnen tuındauı mümkin qauiptiñ aldın-alıp, qoğam tınıştığın qamtamasız etui tiisti. Al, bizde bwl jağday mülde basqaşa sipatta örildi. Qauipti dini ağımdardı el aumağına ötkizbeu bılay twrsın, birin-biri «käpirge» şığaratın, tipti qazaq halqınıñ bay mädenietin «şirkke» balaytın lañkestik dini toptardıñ erkinsuine jol berdik. Aytalıq, bazbir dini birlestikterdiñ wstanımı konstituciyalıq qwrılısımızğa qayşı bolmağandıqtan, olardıñ el aumağında dini qızmet jasauına rwqsat berdik. Alayda, sol dini ağımdar bir-birin teriske şığarıp, elimizdi qırği-qabaq, qırqıljıñ, bir-birine jau etip tärbieley bastadı. Mwnıñ soñı nege äkep soğuı mümkin edi? Älbette, birin-biri moyındamaytın dini jamağattardıñ qoğamdıq tınıştıqqa töndirer qaupi künnen künge zorayamasa, kemimedi. YAğni, bir-birine öşpendilikpen qaraytın alaköz dini toptardıñ bir ortada ğwmır keşui, sorımızdı qaynatanını aytpasada tüsinikti-tin.

Biz dinaralıq qatınastı retteuşi memlekettiñ zayırlılıq funkciyasınıñ osınday näzik twstarına jete män bermegendikten, twtas qazaqtı tulaqtay tütip, qırıq konfesiyalı elge aynaldırıp jiberdik. Endi, ötken jiırma jılda jibergen jañsaqtıqtıñ ornın toltıru üşin «memlekettik tazartu» jwmıstarın jasauımız qajet. Osı orayda Alaş jwrtınıñ dästürli dini tanımına tekeközdenip, twnığımızdı laylap, turılığımızdı wltaraq qılğısı keletin keybir keritartpa dini toptarğa qısqaşa jeke-jeke toqtalğandı jön körip otırmız.

Hizb-ut-Tahrir wyımı. Bwl  dini-sayasi wyım 1953 jılı Taqauiddin an-Nabahani tarapınan Palestinada qwrıldı. Hizb-ut-Tahrir wyımı teokrattıq bileuşi haliftiñ qolındağı zayırlı jäne ruhani biliktiñ bir jerde toptaluın közdeytin «halifattı» qayta qwrudı maqsat etedi. Halifattıñ qwramına partiya jetekşileri josparlağanınday halqınıñ basım köpşiligi islamğa senetin älemniñ barlıq elderi enui tiis boldı. Köp wzamay wyım ideyaları köptegen mwsılman memleketterinde, işinara Egipette, Iranda, Irakta, Aljirde, Sudanda, Iemende, Päkistan men Auğanstanda keñ auqımda taradı. Hizbut-Tahrir Islamnıñ atın jamılıp 13 jılda halifat qwramız degenmen, bwl merzim işinde partiya müşeleriniñ sanı öspedi. Tipti, osı uaqıt işinde birde bir arab memleketinde halifat qwrudıñ säti tüspedi. Bwl memleketterdiñ halqı «Hizbut-Tahrir äl-Islami» partiyasınıñ ideyasın mülde qwptamadı. Hizbutşılar islam atınan taratqan ädebietterdi de (kitapşalar, paraqşalar) mwsılman äleminiñ tanımal ğwlamaları men dindarları moyındamadı.

Partiya müşeleriniñ wyımdasu is-äreketteri ärtürli kezeñder men satılardan twradı. Wyımnıñ belsendi birneşe müşesi «hujranı» qwrap, birneşe «hujralar» «halqanı» kelip qwrdı. Halqalardıñ halıqpen tığız jwmıs jasuınıñ nätijesi memlekettik töñkeristi tudıru nemese halifat qwru boldı.

Degenmen, Hizbut-Tahrir wyımınıñ Islam äleminde qoldau tappauınıñ sebebi, wyımnıñ mwsılman qwqığına teris köptegen qayşılıqtarı bar edi. Mäselen, olardıñ qabir azabın teriske şığaruı, jalañaş beynelerdi, suretterdi (pornografiya) köruge rwqsat etui, teriskey polyus twrğındarınıñ namaz oqımauına, oraza wstamauına boladı degen pikirleri, mwsılman emes er men äyelderdi partiyağa müşelikke qabıldauı, mwsılman emes adamnıñ islam memleketin basqara aladı degen sekildi t.b wstanımdarı şariğatqa mülde qarama-qayşı edi.

Täkfir jäne hijrat jamağatı. Bwl jamağat ökilderi özderin ğana mwsılman, al qalğandardı käpir sanaydı. Osı sebepten de jamağattıñ atı da özine say «takfir» yağni, jamağatqa müşe emes özge adamdardı «käpir» dep tanidı. Sonday-aq, bwl dini top «hijrat» yağni, basqalarmen aralaspaytındar dep ataladı. «Täkfir jäne hijrat» degen jamağattıñ wstın-qağidalırı men oy-pikirleri 1965 jılı Mısır prezidenti Jamal Äbdnäsırdıñ bwyrığımen Sayd Qwtb pen onıñ pikirles bauırları ölim jazasına tartılğan soñ mazmwndaldı. Sol kezde abaqtığa jabılğan mwsılmandar qattı azap tarttı. Osınday jan berisken üreyli şaqta mwsılmandardıñ aşu-ızası artıp, «täkfir» ideyalogiyasın ortağa qoydı. Alğaşında, täkfir ideyasın qoldauşılardıñ basım köpişiligi jas bozbalalar edi. Jastardan qwrılğan dağuatşılar memlekettiñ sayasi bağıtın qabıldamadı. Kerisinşe, Mısır prezidentin «käpir» dep jariyaladı. Olardıñ mälimdemesi boyınşa, prezidentti qoldap, zayırlı memleket qwrğısı kelgen dindes bauırları da opasız, satqın äri bwlarğa emes, basqa dini toptarğa arqa süyegen barşa jwrt käpir sanaldı. Nağında, täkfirşildik ideologiyasınıñ negizin salğan şeyh Ali Ismail edi.

Täkfirşilerdiñ asa qauipti wstanımı - özderinen öñgesiniñ bärin käpirge şığaruı bolatın. Ülken künälardı istegen adam käpir. Onıñ täubesi qabıl bolmaydı. Sonday-aq, Allanıñ tüsirgen şariğatımen ükim şığarmaytın basşılar men sol ükimdi razılıqpen qabıldaytın jwrt ta käpir. Bwlardı käpir demeytin din ğalımdarı da käpir. Täkfir jamağatınıñ pikirin qabıl almağan nemese qabıl alıp, jamağatqa qosılmağan jäne sol jamağattıñ imamdarına ermegen ärbir adam käpir. Al, kimde-kim jamağatqa kirip, soñ şıqsa, ol  adam dinnen şıqqan satqın bolıp esepteledi. Onı öltirse, qanı adal sanaladı. Tipti, özge mwsılman qauımdarı täkfir jamağatınıñ dağuatın qoldamasa, ol jamağattıñ basşısı da dinnen şıqqan käpir sanaldı. Täkfirşiler: «Kimde-kim imamdardıñ nemese sahabalardıñ sözin dälel retinde qoldansa, nemese qiyas, maslahat al-mursala, istihsan jäne sol siyaqtı racionalistik qaynar-közdermen (yağni tört mazhabtıñ biri boyınşa) mäselege ükim berse, ol äri müşrik, äri käpir sanaladı», - dep bildi .

Täkfir jamağatı principteriniñ ekinşi negizgi qırı - hijrat. Äsili, hijrattıñ sözdik mağınası tärk etu, köşu, qonıs audaru, üdere köşu. Olardıñ qoldanuı boyınşa hijrat - bwl jahil elden, qoğamnan jıraqqa ketu, ol qoğamnan mülde qarım-qatınastı üzu. Sonday-aq, özinen basqa barşa adamdardı nadan, jähil dep bilu. Hijratşılar bwl jerde meken üzilisi men oy-sana üzilisin nısanağa aladı. YAğni, qonıstanğan meken Alla Elşisi (s.a.s.) men äz sahabalardıñ däuirindegidey boluı kerek dep wğınadı. Tipti, hijratşılar zamanaui bilim aludı ruhani sauatsızdıqqa baulidı dep, zayırlı oqu orındarın tärk etudi ügitteydi.

Uahapşıldıq: Sururiya men Madhaliya jäne Tahiyaşılar. Adasqan bwl ağımnıñ Mwhammed b. Abduluahab (1704-1787) negizin saldı. Ol jas küninde ibn Taymieniñ (1263-1328) şığarmaların oqıp tanısıp, onıñ doktrinaldı häm kanondıq közqarastarımen qarulanıp, bwl ilimdi teoriyadan täjiribede wlastıruğa küş saladı. Osılayşa, san ğasırlıq tarihı ählu-sunna ilimin joqqa şığaratın uahapşıldıq qozğalısı payda boldı. Äsili, uahapşıldıqtı qılıştıñ jüzimen jüzege asırudan mizbaqpağan Mwhammed b. Suud bolatın. Ol, Mwhammed b. Abduluahabtıñ jezdesi edi. Mwhammed b. Suud öziniñ qatal äreketin «sünnetti tiriltip, bidğattı öltiruşilik» dep wqtırdı. Mwhammed b. Suud Osman biligine qarsı twru üşin uahapşıldıqtıñ jaqtauşısı boldı. Osman biligi Uahhabie qozğalısın janıştau üşin birneşe ret äskeri jorıqtar jürgizdi. Nätijesinde Mehmet Ali paşanıñ jazalauşı äskeri uahapşıldıq qozğalısqa küyrete soqqı berdi. Osmandıqtardan jeñilgennen keyin uahapşıldar öz pikirlerin özgelerge küştep tañuğa därmeni bolmadı.  Tek uahapşıldıqtı Riyad töñiregindegi jwrtşılıq ğana qoldadı.

Degenmen, uahabie ökilderi qala men qıstaqtardağı kesenelerdi mwsılmandardıñ ziyarat etuin Qwday-Tağalağa serik qosuşılıq dep qabıldap, olardıñ barlığın talqandauın toqtatpadı. Olar jäy kesenelerdi ğana emes, Näjit öñirindegi bükil äz sahabalardıñ kesenelerin de qirattı. Uahapşılardıñ payımdauınşa mwsılmandar dindi tek Qwran men Sünnetten üyrenui tiis boldı. Odan tıs, racionaldıq qaynar-közder (ijma, qiyas, istihsan, istislah, istishap, ğwrıp, sahaba sözi, şariğattan bwrınğı şariğattar) bidğat sanaldı. Sonday-aq, Wlı Jaratuşını jaratılısqa wqsatıp, Haqqa meken, dene-pişim berip adasuşılıqqa wrındı. Tipti, senim men amaldı twtas qarastırıp, şariğat bekitken qwlşılıq-ritualdardı orındamağan adamdı käpirge şığardı.

Egemendikten keyin sırtqa esik aşılğan sätte Saud-Arabiyasına barıp dini bilim alğan jastar elge oralğannan soñ Qazaqtanda uahapşıldıqtıñ keñ öris aluına qızu jwmıs jasadı. Bwl kezde uahapşıldıq ilim elimizge Sururiya jäne Madhaliya tarmağımen tarala bastadı. Zadında, bwl dini tarmaqtar Saud Arabiyasında 1990 jıldarı payda boldı. Olardıñ tarih sahnasına şığuınıñ sebebi, toqsanınşı jıldarı Irak bileuşisi Saddam Huseynn Kuveytti okupaciyalağannan keyin, Saud Arabiyası Bağdattıñ äskeri äreketinen qauiptenip, AQŞ-pen auız jalastı. YAğni, Irak Hizaj aymağına äskeri şapqınşılıq jasar bolsa, AQŞ Saudiyanı qorğaytın bolıp kelisim jasaldı. Osınıñ nätijesinde qasietti Qağbanı ielik etken el Protestanttıq alpauıt memleketke (AQŞ) protektorat (bir memlekettiñ äskeri qorğauında bolu) retinde bağınıştı  boldı. Saudiya ükimetiniñ bwl şeşimine narazı bolğan Ahmet Sururi bastağan dini azşılıq top korol' biligin «käpirge» şığardı. Olardıñ payımınşa mwsılman memleketi özge din ökilderimen auız jalaspay, özindik mwsılmandıq müddeni qorğauğa tiisti-tin. Al, biliktiñ sayasatın jaqtağan Mwhammed Rabiğ Madhali bastağan tobı Sururiyanıñ wstanımın teristedi. Tipti, Albani sekildi Madhaliya ökilderi Sururiyanı «Ümbettiñ Hauarijderi» dep atadı.

Elimizge sınamalap enip ketken bwl qaradürsin qozğalıs el ziyalıları tarapınan qatañ sınğa wşırağannan keyin, uahapşıldıq ilimniñ tehnologtarı qiınnan jol tabuğa kiristi. Olar Qazaq qoğamına sıyımdı boluı üşin äzirge orsaq tisterin körsetpey, şınayı qwbıjıq beynesin qaşan asıl mwrattarına iek artqanğa deyin jasıra twrudı jön sanadı. Söytip, uahapşıldar «qalıptı salafitter» degen  ğılımi negizsiz, jalañ twjırımmen jwmıs jasauğa köşti. Sururiya tarmağınıñ bwl ädis-aylası teologiya ğılımında «tahiya» (jasırınu) dep ataladı. YAğni, olardıñ bwl änji ädisinen elimizde uahapşıldıqtıñ «tahiyaşılar» attı tarmağı ortağa şıqtı. İşki ın-dını ayparaday anıq körinbegenimen, osı tahiyaşılar uahapşılardıñ işindegi eñ qauipti tarmağı sanaladı. Öytkeni, tahiyaşılar qalıñ bwqaranıñ qamın jegen bolıp körinip, köpşiliktiñ senimine kirip, ıñğayı kelgende sol wlttıñ bay-mädenietiniñ janazasın şığaruğa qwmbıl twradı. Sondıqtan, erteñ qapı qalmas üşin osı künnen bastap peri men perişteni, jädigöy men jaqsını ayıra biluimiz şart dep oylaymız.

Älbette, Haq senim men wlt müddesine qılau tüsiretin dini toptar mwnımen şektelmek emes. El aumağında dästürli Hanafiya mazhabınıñ wstın-qağidalarına qarama-qayşı keletin tabliğşılar, qwranşılar, Ahmadiya, Ismayliya, Bahaiya tärizdi t.b köptegen dini ağımdar jwmıs jasauda. Tipti, Türkiyadan kelgen keybir kelimsek dini jamağattardıñ strategiyasınan memlekettik bilikke wmtıluşılıqtıñ wşqını da añğarıladı. Äytse de, däl qazirgi küni eñ qauipti dini ağımdardıñ qatarına Hizbut-Tahrir, Täkfir-Hijrat, Sururiya, Madhaliya, Tahiyaşılardı jatqızumızğa boladı. Tamır tartıp, jeli salıp kele jaqan osı ağımdardıñ aldın-alıp ülgersek, erteñ el bolıp qalatınımız talassız aqiqat. Al, tentek pen tebizdi tiya almasaq, keler künimiz kömeski, bolaşağımız bwldır tartpaq.

 

Dini aqparat keñistiginiñ qauipsizdigin saqtauımız kerek

Üşinşiden, dini aqparattardı ekşeu isinde bizdiñ  ükimet sılbır qimıldağandıqtan, dini ekstremistik mazmwndağı ğalamtor sayttarı küni keşege deyin kereginşe qwlaşın jayıp, keñ arnada jwmıs jasap keldi. Ğalamtordı paydalanuşılardıñ deni negizinen oñ-solın tanımağan jasöspirimder bolğandıqtan, dini azğındıqqa bastaytın aqparattardıñ aq-qarasın ayıra almay, ekstremistik oylardıñ jeteginde ketip jattı. Odan qala berdi  dini sauatı kem dümşelerdiñ uağız-diskileri halıqqa şülen taratılğanday tegin taratıldı. Dini aqparattardı süzgiden ötkizetin arnayı tetik bolmağandıqtan, bir qaynauı kem, qanşama şalağay ädebietter elge tarap ketti. Ärkim öziniñ oqığanın, tıñdağanın, estigenin jön sanaytındıqtan, kez-kelgen ortada halıq jağı jar, tili kez bolıp bir-birimen aytısıp-tartısatın jağdayğa jetti. «Kelinniñ betin kim aşsa, sol ıstıq körinedi» demekşi, älgi  dümşelerdiñ dauısı elge köbirek jetkendikten, jas buın solardı pir twtıp, dästürli dini tanımımızğa mwrının şüyirip qaraytın boldı.  Sonıñ saldarınan ziyalılarımız qazirgi jiırma men otız jasqa deyingi aralıqtağı din wstağan jastardıñ qarasın «joğalğan wrpaqqa» balap jür.

Juıqta www.musilmanin.com attı sayttı aşıp qarap otırsaq, Darın Mübarov degenniñ «aqidadan» jürgizgen audio-därisi berilipti. Qissaşınıñ qiınnan qiıstırıp äkep tögip-tögip jiberetin köbik uağızın şıdamımız jetip äzer tıñdap otırğanbız. Kenet darındı «äuliemiz»: «Bizdiñ Orta Aziya mwsılmandığında Allanıñ mekeni joq degen tüsinik qalıptasqan. Älbette, bwlay deuşilerdi birden käpir deuge bolmaydı. Olarğa Allanıñ mekeni bar ekenin tüsindiruimiz kerek. Sonda barıp qabıldamasa, onda olardı käpirge şığaruğa boladı», dep Qwdaydıñ barıp mekenin körip kelgendey jağı-jağına timey, susıldap äñgimeni soğıp otır. Masqara! Mınaday küpir uağızdı tıñdağan adam ne oylaydı? Bizdiñ mazhabımızdıñ negizin salğan Imam Ağzam Äbu Hanifa öziniñ «Uasiya» attı eñbeginiñ üşinşi ösietinde Jabbar Haqqa meken sıylauğa bolmaytının qatañ eskertken. Häkim Abay da öziniñ ğaqliyasında «Allanıñ mekeni joq» dep payımdağan. Ataqtı Şädi töre de öziniñ «Ahual-Qiyamet» attı eñbeginde «Allanı bek meken» dep twjıradı. Jalpı, Orta Aziya mwsılmandarı, tipti ählu sunna aqidasın wstanatın isi bütin mwsılman qauımı Haqta meken joq dep tüsinedi. Al, darındı uağızşınıñ aytuınşa, osılay ilanğan osınşama nöpir halıqtıñ bäri käpir-mis. Bwğan ne aytuğa boladı? Mwnı tıñdap ösken bauırlarımız qağınan jerip, qalayşa ata-babasınıñ bärin käpir demeydi. Şıntuaytında, mwnday küpir közaqastardıñ mwsılman balasına atom bombasınan da auır soğatını belgili. YAğni, biz bwl twsta dini aqparattıq qauipsizdik osınday sıñarjaq pikirlerdiñ jolın kesu, halıqqa jetuine tosqauıl qoyumen aman saqtalatının basa aytqımız kelip otır. Äytpese, jastardıñ kelesi bir buının tağı da «joğalğan wrpaqqa» aynaldırıp aluımız äbden mümkin.

 

Töl jamağatımızdı qwru - Alaş balasınıñ birtwtastığınıñ kepili bolmaq

 

Törtinşiden, bügingi qoğamnıñ alğışarttarı men jaña talaptarına say Qazaqtan Mwsılmandarı Dini Basqarmasınıñ qwziretin keñeytip, jaña mindetter jüktegenimiz jön. Sebebi, osıdan on jıl bwrınğı dini jağday men qazirgi qal-ahualdı mülde salıstıruğa kelmeydi. Keşegi alqam-salqam keñsesi bar, olpı-solpı kiinip, eñsesi tüsken moldası bar köntorğay muftiyat pen bügingi zamanaui tehnologiyalıq jetistikterdi igerip, damığan mwsılman elderinen qarıs-süyem qalıs qalmay kele jatqan QMDB-nı mülde salıstıruğa kelmeydi. Soñğı on jıldıqta QMDB talay igi istiñ basın qayırdı. TMD kölemindegi mañdayaldı qwzırlı mekemege aynalıp ülgerdi. Äytkenmen, QMDB-nıñ şığar şıñı, wşar biigi bwl emes. Äli de «ättegen-ay» deytin kem twstarımızdıñ ornın toltıruımız kerek. Qazaqstan qoğamında 2300 meşittiñ basın qosqan QMDB aybarlı da aduındı mekemege aynalğanımen, osı alıp qwrılımnıñ işki ruhani twtastığı häm halıqpen etene jaqındığın äli de jetildire tüsu qajet. Köpşiliktiñ işinen: «QMDB qızmetkerleri nemese imamdar qwdayı tamaq pen janazadan basqa uaqıtta tek meşit töñireginde ğana dini qızmet jasaydı» degen wşqarı äñgimelerdi estip qalıp jatamız.  YAğni, din şıraqşılarınıñ jarığı meşitten arı aspay jatadı degen küñkil söz el işin jeldey esip twr. Älbette, birjaqtı aytılğan bwl pikirmen kelisuge bolmaydı. Degenmen, meşitten tısqarı aumaq bos keñistik bolğan soñ, onıñ ornın qaptağan kelimsek dini jamağattar toltırıp jatatını da jasırın emes. Qazir din wstağan halıqtıñ basım köpşiliginiñ arqa süyer piri bizdiñ imamdarımız emes, sol kelimsek dini jamağattardıñ şeyhtarı bolıp otır. Kez-kelgen namazhannıñ artında bir dini top twradı desek, sirä,  qatlespeymiz.

Kezinde, HİH ğasırda V.Radlov altı mıñ şaqırımdıq aymaqtı mekendeytin Qazaq degen halıqtıñ salt-dästüri men oylau jüyesi  birtwtas ekenin körip, tamsanıp jazğan bolatın. Al, qazir sırttan kelgen dini ağımdardıñ belsendi jwmıs jasauına baylanıstı, Alaş balası qanşama jamağatqa bölşektenip ketti. Söz joq bwl qazaq qoğamınıñ bügingi däuirimizdegi eñ ülken qasireti!

Endeşe ne isteuimiz kerek? Qasiret beldeuiniñ qaytsek köbesi sögiledi? Asqınğan aurudıñ em-domı tabıla ma?

Taqauda tolğağı jetken osı mäselege qatıstı belgili sayasattanuşı A.Sarım mırza Alaş balasınıñ auızbirşiligin saqtaytın öz jamağatı  bolu kerektigin alğa tarttı. Onıñ payımdauınşa, Qazaq halqınıñ mwsılmanşıldığı fikh mäselelerinde - Hanafiya, aqidada - Maturudiya, moral'dik qwndılıqtardı twtınuda - türki halıqtarına Haq dinnen jwğısqan izgi qasietterdi basşılıqqa aluğa tiisti. Zadında, QMDB-nıñ da dini wstanımı osı üş wstınnan twratını belgili. Demek, Alaş balasınıñ ruhani twtastığın qamtamasız etetin töl jamağatımızdıñ negizin saluşı QMDB-nıñ özi bolu qajet. YAğni, jamağattıñ basında Bas mufti men Şura twrsa, tömengi ierarhiyalıq qwrılımın ädettegi QMDB-nıñ jüyesi qwrauı tiisti. Töl jamağatımız, äsirese kelimsek dini jamağattar ielenip alğan keñistikte qara twyağınan qal ketkenşe jwmıs jasauı kerek. Älbette, bwl alañdağı küres maytalman mamandardıñ körkem uağız-nasihatına negizdelui qajet. Kanondıq häm doktrinaldıq negizderi bir dini jamağattarmen tonnıñ işki bauınday jımdasa jwmıs jasap, tipti maqsat-müdde bir bolğandıqtan olardı QMDB wstanımımen biriktirip jiberuimiz kerek. Bügingi uaqıt enşisindegi bwl qasietti küreste Alaş balasınıñ ayanıp qalması anıq. Tek, bilik tüsinistik bildirip, jol nwsqasa eken dep tileymiz. Eger, ruhaniyatta bügin jwdırıq bolıp jwmıla almasaq, jahandanuğa jwtılıp, jertezek bolıp jeñiliske wşıraytınımız anıq.

 

Äyel zatın kemsitu, Alaşqa abıroy äpermeydi

Besinşiden, Qazaq qoğamında äyelderdiñ dini  qwqığı öz deñgeyinde qorğalıp otırğan joq. Äsili, Haq dinniñ örken jayuımen äyel zatınıñ ar-namısı qorğalıp, näzik jandılardıñ wjdanı wlıqtaluı tiisti edi. Sebebi, mwsılmandıq mädeniette äyel zatına degen ğizat-qwrmettiñ erek ekendigi köpşilikke mälim. Qasietti Qwran-Kärim men Haq Elşisiniñ (s.a.u) ösietterinen onıñ iz-tabın ayqın añğaruğa boladı. Alayda, bazbir qarañğı tüsiniktiñ jeteginde jürgen jügensizder äyel zatın janınıñ jalauı emes, tek näpsiniñ qalauı retinde paydalanuda. Şariğatta er adamğa köp äyel aluğa qwqıq berilgenimen, onıñ qajetti alğışarttarı bar. Al, ol alğışarttardı attap ötsek, mwnımız şariğat kötermeytin asılıqqa jatadı. Sondıqtan, bügingi bizdiñ qoğamda äyelderdiñ dini qwqığın qorğaytın qwrılımğa degen qajettilik ayqın seziledi. Sonımen qatar, äyel zatınıñ bitim-bolmısı (fiziologiyası) bölek jaratılğandıqtan, şariğatta näzik jandılarğa qatıstı ükim-qağidalar da bölekşe bolıp keledi. Olay bolsa, äyel qauımı özderine tän mäselelerdi özderi qarauı tiisti. Biz osı sebepten de QMDB-nıñ qwramınan «Äyelder byurosı» aşıluı kerek dep bilemiz. «Äyelder byurosınıñ» oblıstıq jäne audandıq bölimderi de jwmıs jasauı qajet. Osılayşa «Äyelder byurosı» halıqpen tığız qarım-qatınas ornatqanda ğana qoğamnıñ bwl tüyinin tarqatuğa boladı dep oylaymız.

Jalpı, äyelderdiñ ar-namısın qorğau nemese zinaqorlıqpen küres tek dinniñ twtqasın wstağan azamattardıñ ğana mindeti emes. Azğındıqpen alısu - memlekettik qwzırlı orındardıñ qasietti parızı, qala berdi ärbir azamattıñ asıl borışı boluı tiis. Tayau jıldarı teledidardan kördik, Almatıdağı bir oqu ornınıñ aula sıpıruşısı är küni tañerteñ jataqhana mañayınan jınıstıq qatınasta paydalanatın jüzdegen müşeqaptı sıpırıp aladı eken. Sonda, älgi jataqhanalar ärbir tüni jın-oynaqtıñ ordasına aynaladı degen söz. Bwl Almatıdağı jataqhanalarğa ğana tän närse emes, elimizdegi jınıs taldamaytın jataqhanalardıñ barlığın tiesili jäyt. Zinaqorlıq tendenciyası osılay jalğasa berse, wltımızdıñ twqımı twzday qwruı äbden mümkin (Qwday onıñ betin arı qılsın). Äsili, ärbir äke-şeşe wlı men qızın oquğa jibergende, betimen ketip, bwzılsın demeydi. Qwdaydan wl-qızım bilim alıp, mamandıq iesi atansın dep tileydi. Alayda, kök örim jastarımızdıñ köpşiligi ümitti aqtamay, ata-ananıñ kögeninen bosağannan keyin albırttıqqa erik berip jatadı. Zadında, zinaqor qoğamnıñ keleşektegi swlbasın közge elestetu qorqınıştı häm jierkenişti. Al, asıl tekti el bolamız desek, zinaqorlıq dertinen qwlan-taza ayığuımız şart. Ol üşin jataqhanalardı jınısqa qaray bölip, nekesiz jınıstıq qatınas jasauğa jol bermeuimiz qajet. Haq Elşisi (s.a.u) öziniñ ösietteriniñ birinde: «Künäğa közin jwmğan - künähar, küpirlikke jol bergen - käpir» deydi. Eger, zinaqorlıqtıñ etek aluına osılayşa nemkettilikpen qarağan bolsaq, keler wrpaqtıñ bizge lağınet jaudıratını aydan anıq. Sondıqtan, Bilim jäne Ğılım uäzirligi uaqıttı wzatpastan jataqhanalardı jınısqa qaray ayırıp, jastarımız jeñiltektikke wrınbası üşin tälim-tärbiege köbirek basımdıq berui qajet dep bilemiz.

 

Dinge böliner qarjınıñ aşıqtığın qamtamasız etu qajet

 

Altınşıdan, elimizdegi dini-ahualdı tolıq baqılauda wstau üşin dinge bölinip jatqan qarajat közderiniñ aşıqtığın qamtamasız etuimiz qajet. Beyresmi derekterge qarağanda bir jıldağı dinniñ aynalasındağı aqşanıñ kölemi 200 mlrd teñgeden asıp jığıladı eken. Äsirese, şetelden tartılatın nemese elimizdegi şetel azamattarı qwrğan kompaniyalardıñ din salasına böletin qarajatına qatañ baqılau ornatuımız şart. Bizdiñ qarjı intituttarı äli künge deyin qayırımdılıq jasau men dini sektalarğa audarılatın aqşanı bir-birinen dwrıs ayıra almay keledi. Şıntuaytında şeteldikterdiñ qayırımdılıq jasauğa ayırğan aqşası öz sektalarınıñ örisin wlğaytu üşin beriledi. Al, mısıq tileu missionerler üşin qarajat degenimiz - adamdardı aldap-arbap, apanına kirgizudiñ qwralı, asay-müseyi ispetti. Osı twrğıda din üşin qwyılğan ärbir baqır tiın erteñ el azamattarın işki erkindiginen ayıratın qaraqwyın päleketke aynaladı desek asıra aytqandıq emes. Tipti, dinniñ atın jamılıp, tört qaruın asınğan lañkesterdiñ de işek mayın ağartıp, jarılıs jasauğa jeliktirgen dinar men dirhemderdiñ sıñğırı ekendigi bizge belgili. Sektanttar osı şaqqa deyin dästürli ruhani qwndılıqtardan kemtar köptegen otandastarımızdıñ äleumettik jağdayınıñ älsizdigin wtımdı paydalanıp, olardı öz qatarına qosıp, qarasın köbeytken üsine köbeytude. Jalpı, din salasına şetelden audarılatın qarajattan özge, naq el azamattarınan türli izgi ürdister (sadaqa, näzir, qajılıq, zeket) üşin bergen qarajatınıñ özi odan arıqaray qanday maqsatta kädege asatını bizge beymälim. ­Ötken jılı QMDB-nıñ bastamasımen «Zeket» qorı qwrılğanı barşamızğa mälim. Zañ şeñberinde qwrılğan osı «Zeket» qorı jinalğan qarajattı nendey maqsatta jwmsaytındığın öz jarğısında anıq ta ayşıqtı körsetken. Al, bwdan özge türli qorlar men jamağattardıñ halıqtan bwlap alıp, jemsauına tüsirgen qarjını qayda jwmsaytını, kimderge ülestiretini bir Jabbar Haqqa ğana ayan. Bwl küñgirt perdeni serpip tastau üşin älbette dini aynalımdağı aqşanıñ aşıqtığın qamtamasız etetin memlektettik tetik qarastırğanımız jön. YAğni, dinniñ töñireginde qarajattı baqılaytın arnayı qwziretti organ qwrsaq qwba-qwp bolmaq.

Jalpı, mwsılman elderinde dindi qarjılandıru uaqıvtıq jüyege jüktelgen. Bizdiñ elimizde birtindep osı uaqıvtıq jüyeniñ tiimdiligin öz igiligine jaratuı kerek. Mısalğa, Türkiyada uaqıvtar dini orındar men ğimarattardı twrğızu, abattandıru, jöndeu jwmıstarına, sonday-aq, özge de dini birestikterdi materialdıq-qarjılıq qamdau mäselelerine qatıstırıladı. Al, dini birlestikterdi baqılau häm basqaru isi muftiyatqa jükteledi. Bizdiñ elimizde QMDB-nıñ qarjılıq isterde uaqıvtıq wyımdarmen koordinaciyalıq jüyede jwmıs jasauına mümkindik tudıruı qajet. Sonda, din salası öz işinde qaynap, özin-özi qarjılandıratın boladı. Älbette, uaqıvtıq jüyeniñ negizin salu üşin aldımen onıñ qwqıqtıq bazasın qalıptastıru kerek. Ol üşin de işki dini ahualı bizge wqsas tuıs memleketterdiñ täjiribesine arqa süyeuimiz qajet dep bilemiz.

 

Dini bilim berudiñ zamanaui tetikterin igergen abzal

Jetinşiden, Qazaqstan zayırlı el bolğandıqtan, arnayı dini bilim beru isi de memlekettik bilim beruden bölingen. Onıñ işinde QMDB-ğa qarastı medireselerdiñ oqu bağdarlamasınıñ jüyesi de özge oqu orındarına qarağanda özgeşe sipatqa ie. Osı sebepten de osı künge deyin medireselerimiz memlekettiñ qamqorınsız, öz mayına özi quırılıp, dinge janaşır jekelegen mecenattar men qorlardıñ esebinen kün körip keledi. Ökinişke qaray, osığan baylanıstı, medireselerimizde ortaq dini bilim beru ürdisi qalıptaspağan. Degenmen de, üstimizdegi jıldan bastap, medreselerde biriñğay oqu bağdarlamasın qabıldau häm dini bilim berudiñ sapasın arttıru mäselesi ekpindi türde qolğa alına bastadı. Osı bastamalarğa qızu qoldau bildire otırıp, elimizdegi JOO-rı men medireselerdi damıtu üşin mınaday wsınıstar aytpaqşımız:

A) Elimizde dintanu mamandarın dayındaytın birneşe JOO bar ekeni belgili. Äytkenmen, osı oqu orındarınıñ oqu üderisinde birizdilik joq. Mäselen, Q.A.YAsaui atındağı Halıqaralıq Qazaq-Türik universitetinde köbine türik wstazdar qızmet etetindikten, ondağı dintanu mamandarı Türkiya Respublikasınıñ standarttarına say äzirlenedi. Sol siyaqtı «Nwr» Qazaq-Egipet Universitetinde negizinen teologiyalıq pänder boyınşa Mısır elinen kelgen din wstazdar däris beretindikten, mwnda Kayr jäne äl-Azhar universitetteriniñ ädis-täsilderi qoldanısqa ie. Al, Äl-Farabi atındağı Qazaq Wltıq universiteti men Gumilev atındağı Euraziya Wlttıq universitetinde bayağı Keñestik däuirdegi dindi oqıtudıñ «ateizm» sarqınşıqtarı äli wşırasadı. Är oqu ornı osılayşa öz bilgenimen din mamandarın dayındar bolsa, dini alajañqalıqtı biz öz qolımızben tudırğan bolıp eseptelmeymiz be? YAğni, din salasında ötkir twrğan osı mäseleni tez arada bir jüyege keltirmesek, erteñ opıq jeytinimiz anıq.

Ä) mediresedegi bilim berudiñ sapasın arttıru üşin eñ aldımen wstazdardıñ biliktiligin şıñdau qajet. Elimizdegi medirese wstazdarınıñ  deni - Türkiya, Mısır, Päkistan jäne otandıq dini oqu orındarın tämamdağan dintanuşı nemese islamtanuşı azamattardan twradı. YAğni, wstazdarımızdıñ dini joğarı bilimi bolğanımen, Islami bilim berudiñ dästürli pänderi - arab tili, fikh, aqida, täpsir, hadis, tarih, ahlah ilimin qanşalıqtı igergendigin bile bermeymiz. Osı sebepten de, QMDB mediresege qızmetke qabıldau barısında wstazdardan arnayı emtihan qabıldauı kerek dep bilemiz. Al, emtihan wstazdardıñ jürgizetin päni boyınşa alınuı şart. YAğni, öz isiniñ maytalmanı ekenin körsete bilgen wstazdar ğana medireselerde qızme etetin bolsa, onda söz joq bwl şäkirtterdiñ sapalı bilim aluına igi äserin tigizedi.

B) medireseler üşin arnayı qazaq tilinde jazılğan dini oqulıqtar joqtıñ qası. Osıdan da wstazdarımız oqu ürdisinde köbine-köp qazaq tilinde basılğanımen oqulıq ädisnaması joq, qwr tanımdıq dini kitaptardı basşılıqqa aladı nemese şet tilinde jazılğan oqulıqtarğa jüginedi. Al, şet tilinde jazılğan oqulıqtardıñ ädisnaması qazaq balasınıñ psihologiyasına säykes jasalmaytını beseneden belgili. YAğni, oqıtu metodologiyası bir izge tüspegennen keyin, bwl şalağay jayttıñ şäkirtterdiñ bilim aluına keri äserin tigizetini aytpasa da tüsinikti. Osı olqılıqtıñ ornın toltıru üşin QMDB ärbir pän boyınşa «Üzdik oqulıq» bäygesin  jariyalağanı jön. Bwl iske elimizdiñ  joğarı oqu orındarınıñ «dintanu» jäne «islamtanu» kafedralarınıñ qızmetkerlerin  qatıstırıp, olardıñ da aqıl-keñesin alu qajet. Sonda, jan-jaqtı pisip-jetilgen üzdik oqulıqtar jazıladı dep ümittenuğa boladı.

V) medireselerdiñ sapasın köteru üşin QMDB eki jılda bir ret aralıq baqılau (akriditaciya) süzgisin jasau kerek siyaqtı. Bwl şara qolğa alınsa, birjağınan bizge medireselerdiñ sapalıq körsetkişin anıqtap beredi. Ekinşi jağınan medireselerdegi türli sapasız isterdiñ aldın-aluğa mümkindik beredi. YAğni, akriditaciyadan öte almağan medireselerge olqılıqtıñ ornın toltıruına belgili-bir merzim beru arqılı medireselerdiñ bilim sapası men äleuetiniñ köteriluine serpin beremiz. Bwl şara -  qazirgi tañda memlekettik oqu orındarında biriñğay qoldanılıp keledi. Tipti, öz jemisinde berip jatır. Demek, täjiribede bar osı ürdisti biz de öz kädemizge jaratuımız şart.

D) medirese şäkirtteriniñ bilim körsetkişin belgileu üşin jılına bir ret medireseler arasında bilim sayısın (olimpiada) ötkizip twrğanımız jön. Al, olimpiadada joğarıda atap ötken arab tili, fikh, aqida, täpsir, hadis, tarih, ahlah pänder boyınşa jeke-jeke sayıs ötui tiis. Sayısta qatarınan üş ret jüldeger atanğan şäkirtterge Nwr Qazaq-Egipet Islam universitetine oquğa tüsuine tegin joldama bersek, bwl şäkirtterdiñ oqu-bilimge degen ıntasın arttıra tüsetini anıq. Äri bwl şara şäkirtterimizdiñ Islamdağı belgili-bir pänge beyimdeluine öz septigin tigizedi dep oylaymız.

G) medirsedegi bilim berudi baqılau üşin ärbir medirese öz ğalamtor saytın aşıp, onda şäkirtterdiñ oqu ülgerim körsetkişiniñ elektrondı nwsqasın berip otırsa qwba-qwp bolmaq. Bwl bir jağınan QMDB-nıñ oqu böliminiñ bir nükteden medireselerdi qadağalauına, ekinşi jağınan ata-analardıñ da öz wldarınıñ oqu ülgerimin üyde otırıp baqılauına septigin tigizedi. Elbasımız elektrondı ükimet qwruğa talpınıp jatqanda, bwl ürdisten din salasınıñ qalıs qalğanı jaramaydı. Mwndağı aytpağımız, mwsılman adam öz zamanınıñ jetistigin alğaş bolıp igerui şart. YAğni, biz ärbir iste ilgerley biletin ilkimdi qadamdar jasauğa tiistimiz.

E) medireselerdi qarjılandıru isin de ortalıqtandıruımız kerek tärizdi. Büginde elimizdegi keybir medireselerdi bazbir mecenattar nemese belgili-bir qorlar qarjılandırıp otır. Osığan baylanıstı el arasında «pälenşeniñ mediresesi nemese tügenşişilerdiñ medirsesi» degen äñgimeniñ jeldey eseteni de ämbege ayan. Twtas qazaqtı ırdu-dırdu etetin osı qañqu sözderge toqtam jasau üşin barlıq medireselerdiñ ortaq byudjeti boluı kerek dep oylaymız. Jañağı dinge janaşır mecenattar men qorlar qarjısın QMDB-nıñ medireseler üşin aşqan esep-şotına qwyıp, ol jerden barlıq medireselerge qarjı teñ bölingen jağdayda, biz älgindey jelbuaz äñgimelerdiñ aldın-alamız. Al, bwl bizdiñ ruhani twtastığımızdı saqtap qaluğa jasalğan qadamdardıñ biri bolmaq.

I) medireselerdiñ sapasımen birge sanın da arttıruımız qajet dep oylaymın. Äsirese, dini jağday uşığıp twrğan teriskey jäne batıs öñirlerde jaña medireseler aşu kün tärtibinde twrğan ötkir mäselelerdiñ biri sanaladı. Büginde qay jerde bos keñistik bolsa, sol jerdiñ erteñ apat aymağına aynalatını däleldeudi qajet etpeytin aksiomağa aynaldı. YAğni, teriskey jäne batıs aymaqtarına jaña medireseler aşsaq, bwl şaranıñ aldağı uaqıtta ondağı ruhani ahualdıñ tüzeluine öz ıqpalın tigizetini haq. Sonımen birge, joğarıda aytıp öttik osı küni mwsılman jwrağatında äyelder mäselesi de jii-jii qılañ berip qaluda. Islamdağı öz qwqığın tereñ bilmegendikten, lañkester apa-qarındastarımızdı türli jañsaqtıqqa wrındıruda. Bwl mäseleniñ de dereu oñ şeşimin jasau üşin näzik jandılardıñ dini bilimin arttıru maqsatında qızdar medireselerin aşqanımız abzal.

K) Qazaqstanda bilikti islamtanuşılar men dintanuşılardı äzirleu üşin älemdik täjiribeniñ ozıq ädisterin qoldanğanımız jön. Mäselen, Egipettegi «Äl-Asqar» oqu ornında universitetke tüsu üşin aldımen medireseni (kulliya) tämamdauıñ qajet. Al, mediresege ortalau mektepti (9 sınıp) bitirgen tülekterdi qabıldaydı. Sonda, mediresedegi şäkirt arab tili men dini ilimniñ teoriya-metodologiyasın igerip, al, joğarı oqu ornında professianaldı bilim aluğa saqaday say bolıp şığadı. Bizdiñ elimiz de bilikti din mamandarın dayarlauı üşin joğarı oqu ornındağı din fakul'tetine tek medirese tülekterin qabıldauımız kerek. Sonda, din salasına köldeneñ kök attı kelip kilige almaytın boladı. Äri bwl individterdi adastıruşı ağımdardan saqtandıruğa häm dümşelikti joyuğa öz septigin tigizetin izgi şara bolmaq.

L) Osı şaqqa deyin memleketimiz jastarımızdıñ qanday elde, qanday oqu ornında dini bilim alatının jiti qadağalamağandıqtan, büginde elimiz şetelde oqıp kelgen dümşe wstazdardıñ din-nasihatınan teperiş körip otır. Bwl mäseleniñ aldın-aluımız üşin jastardıñ şetelder de dini bilim aludı birtindep şekteuimiz kerek siyaqtı. YAğni, el aumağınan tıs jerlerdegi dini oqu orındarına azamattardı tek ğılımi därejesin köteru maqsatında ğana jiberu qajet dep bilemiz. Onıñ özinde Qazaqstannıñ dini sorabımen sabaqtasatın Türkiya, Mısır, Päkistan sekildi elderdiñ belgili degen oqu orındarında jastardıñ biliktiligin köterip, täjiribe almasuı üşin ğana baruına jol aşu kerek. Basqa jağdayda şäkirtterdiñ şetel asuına ada-küde şekteu qoyğanımız jön.

Dini ğılım ilgerleui üşin ne isteuimiz qajet?

Segizinşiden, Qazaqstanda teologiya jäne islamtanu ğılımı tım kenjelep damıp keledi. Osı künge deyin alıs-jaqın şetelderde oqıp kelgen häm otandıq birdi-ekili ğalımdar ğana osı salağa qatıstı qalam terbep jür. Biraq, akademiyalıq deñgeyde zertteu jwmıstarın jasağan ğalımdar sausaqpen sanarlıqtay tım az. Köpşiligi betine kön teri qaptap alğan köşirip jazğış barımtaşılar. Osı twrğıdan alğanda däldüriş dintanuşılardıñ birazın tek «körkem audarmaşı» dep bağalauğa tura keletin siyaqtı. Älbette, ğılım mwnday bassızıqpen eşqaşan ilgerlemeydi. Desek te, elimizde soñğı jıldarı ğılımğa degen talaptıñ özgerui, dini ğılımnıñ twyıqtan şığıp, ilkimdi qadamdar jasauına öz septigin tigizui mümkin. Sebebi, ğılım turalı jaña ereje boyınşa kez-kelgen ğılımi dissertaciyağa älemdik jañalıq aşuğa talap qoyılıp otır.

Bwdan bölek granttar negizinde ğılımi jwmıspen şwğıldanuğa keletin bolsaq, ükimetimiz teologiya jän islamtanu ğılımına tım az köñil böletin tärizdi. Dinge qatıstı bölingen granttardıñ tizbesine köz jügirtseñ, ne jılarıñdı, ne küleriñdi bilmeysiñ. Kileñ ğılımi swranıstı qanağattandırmaytın taqırıptardan köz twnadı. Sirä, ğılımi granttı jariyalauşı şeneunikter kerek pen öte kerektiñ bayıbına bara bermeytin siyaqtı. Sebebi, ötken ğasırda ateistik däuirdi basınan keşirgen Qazaq qoğamı üşin teologiya jäne islamtanu ğılımı tañsıq salalardıñ birine aynalıp ülgergen-tin. Al, kez-kelgen tıñ salada fundamental'dı ğılımğa dwrıstap den qoymasañ, ol ğılımnıñ arşındap alğa basuı ekitalay. Sol üşin de dini ğılımdı damıtu üşin älemdik dinder tarihı men teologiya ğılımınıñ qır-sırın aşatın, sonday-aq, Islamdağı dästürli täpsir, hadis, fikh, kälam, ahlah, tarih sekildi taqırıptarğa bäyge jariyalanıp, özindik twrğıdan twjırımdalğan jüyeli türde tom-tom eñbekter jazılsa, dini ğılımnıñ damuına dañğıl jol aşılğan bolar edi. Bügin bwl biikke köterilmesek, şetel şığarmalarına telmirip, özgeniñ şaynağanın özek etetin qaşanğı ädetimizge äste tosqauıl bola almaymız.

Şıntuaytında, Qazaqtıñ keñ jazirasında osıdan birneşe ğasır bwrın Islami ğılımnıñ irgetası qalanğan. Bizdiñ dalamızdan qanşama iir-bwtaqtar kögerip şığıp, ğalamdıq ğılım men mädenietke öz mäuesin bergen. Oğan Farab, Isfidjab, Türkistan, Taraz, Sığnaq, Jend, Kerderi, Dulat, Qoñırattan şıqqan qanşama ğwlamalarımızdıñ eñbekterin atap ötuimizge boladı. Ökiniştisi, Ä.Derbisäli, Ä.Muminov, Ş.Kerim, D. Kenjetay, T.Qıdır sekildi ğalımdardı aytpağanda, kömbede jatqan töl ğwlamalarımızdıñ eñbekterin jarıqqqa şığaruğa den qoyğan soqtalı zertteuşiler joqtıñ qası. Teginde, Qazaq halqınıñ osı inju-marjandarın jarıqqa şığarıp, ondağı ğılımi negizderdi kädemizge jaratu bügingi künniñ kezek küttirmeytin mäselelerdiñ biri. Osı igi isti de ärirek barıp tereñ zertteuge memleketten arnayı granttar bölinse qwba-qwp bolar edi oylaymız.

 

Halqımızdıñ salt-dästüri, boyımızdağı tasığan qanımız

Toğızınşıdan, Qazaq qoğamındağı tığırıqqa tirelip, şeşimin tappay jürgen jayttıñ biri - halqımızdıñ salt-dästüriniñ qazirgi sor-mañday küyi desek äste qatelespeymiz. Bwlayşa köz jasımızdı bwlap, zarlauımızdıñ sebebi, Haq dinmen qauışqanına mıñ jıldan astam uaqıt bolğan Qazaq halqınıñ salt-dästürlerin Islamğa qayşı dep biletin elimizde twrpayı bir dini tobır payda boldı. Belgili ğalım, islamtanuşı Q.Joldıbaywlı «Din men Dil» attı eñbeginde olardıñ daurıqpasın şariğat ükimderimen teristegenimen, toñ moyın top ökilderi alğan betinen qaytqısı joq. Al, Qazaq halqı wstanğan Hanafiya mazhabında salt-dästür men ädet-ğwrıp (urf) qwqıqtıq ükim berudiñ jeti qaynar-köziniñ birine jatadı. Dälirek aytar bolsaq, bir wlttıñ Qwran men Sünnetke qayşı emes negizdegi qaşannan beri qalıptasqan ädet-ğwrıppen ükim berudi fakihter Haq dinge qayşı emes dep biledi. YAğni, tuındağan bir mäselege qatıstı naqılda (Qwran men Sunnet) naqtı ükim bolmay, onı şeşudiñ dwrıs jolı ädet-ğwrıpta bolğan bolsa, ol Islamnıñ josıq-ükimi retinde qabıldanadı. Osı rette ädet-ğwrıptar «sahih» jäne «fasid» bolıp ekige bölinedi. Sahih ädet-ğwrıptarda Qwran men Sünnetke qarama-qayşılıq bolmaydı. Al, fasid ädet-ğwrıptıñ din negizderine qayşı twstarı bolğandıqtan, şariğat onı qwptamaydı. Qazaqtıñ dinge teris ğwrıptarı Islamdı qabıldağan on ğasırda birte-birte joyılıp otırğan. Al, büginge jetken salt-dästürlerimizdiñ Haq dinge eş alabötendigi joq. Qazaqtıñ köz quanışı sanalatın şildehana, besik toy, jeti atağa deyin qız alıspau, sırğa tağu, qız wzatu, kelin tüsiru, betaşar, qwdalıq, qonıs toy, aytıs, terme, bie-bau, qımızmwrındıq, tolğau, şülen taratu, telim beru, jırtıs jasau, körisu, selt etkizer, wyqı aşar, bie bau, bäsire beru, bäyge, audarıspaq, kökpar t.b tolıp jatqan salttarınıñ qaysısı Haq dinimizge qayşı keledi? Egeräki, osı salt-joralarımızdıñ kinaratı bolsa, bwrınğınıñ ğwlamaları bir tıyım jasağan bolar edi ğoy. Qazaq mädenietin tüp-twqiyanımen qwrtıp jibergisi keletin osı bir oğaş pikirlerge toqtau salmasaq, qazaqı qalpımızdan ayırılıp, mäñgürt küyge tüserimiz anıq. Olay bolsa, osı mäseleniñ tiyanağı men şeşimin sağızşa soza bermey, ğwlamalardıñ basın qosıp, Qazaqtıñ ine-sabaqtan bastap, at jarıstırıp, bäyge beretin alaman dästürine deyingi barlıq salt-joralarınıñ dini pätuasın jasağanımız jön dep bilemiz. Biz osılay täuekel etsek qana qazirgi qoğamdağı osı şielenisti jağdaydıñ kürmeuin ağıta alamız äri keleşek wrpaq dini pätuası berilgendikten bwl mäselege qatıstı daurığıp jatpaytın boladı.

Rasında, osı mädeniet pen dindi bir-birine qarsı qoyudıñ astarında wltsızdanu wranınıñ jeli esedi. Sirä, jahandanudıñ osı jaña täsilin qoldauşı dini tobırdıñ ökilderi kimniñ itarşısı bolıp jürgenin sezbeytin tärizdi. Al, teologiya ilimi boyınşa din men wlttı bir-birine qarsı qoyuğa mülde bolmaydı. Öytkeni, wlttı da özindik erekşelikke ie etip Qwday-Tağala jaratqan. Bizdiñ äuelgi ruhımız jaratılğan älimsaq äleminde Täñir-Tağala bizdiñ qay wlttan boluımızdı swrağan emes. Biz Haqtıñ qalauımen Qazaq bolıp jaratıldıq. Endeşe, wlttıq erekşelikke qarsı kelu, Täñiriniñ qalauın qoş körmeu degen söz. Älbette, dini senim boyınşa bwlay oylaudıñ özi asqan küpirlikke jatadı.

 

Memleket degenimiz - mämilege kelgen azamattardıñ meken etetin keñistigi

 

Onınşıdan, soñğı jıldarı äsire dinşilderdiñ äreketinen qoğamda din men memleket wğımı bir-birine qarama-qayşı tüsinikter retinde wğınıla bastadı. Dini ekstremizmmen ulanğan bazbir otandastarımız Qazaqstandı käpirstan sanap, memlekettik qwrılımğa qarsı küresudi «qasietti küreske» balap, el işin alatayday büldirude. Tipti, Täkfirşiler men Sururiya ağımınıñ sodırları memlekettik qızmetkerlerdi «tağut» (Haq dinniñ jauları, käpir, pwt) sanap, olardı öltirseñ qanı adal degen parıqsız pätuasın jariya etti. Äsirese, bıltırğı jılı din turalı zañ qabıldanğannan beri äsiredinşilder memlekettik qwrılımğa aşıq küreske şıqtı. Osınıñ «nätijesinde» elimizde birneşe ret teraktiler orın aldı.

Zadında, zayırlı elderdegi dinniñ memleketke degen qatınası şariğat zañdarınada qarastırılıp qoyğan. Şariğat boyınşa joğarı sayasi wyımnıñ wstındarı dinge negizdelmegenimen, biraq, dini räsimderdiñ orındaluına rwqsat beretin memleket «därul-sulh» nemese «därul-ahd» dep ataladı. Mwsılman zañgerleri dini räsimderdiñ jüzege asuına rwqsat bergendikten, «därul-sulh» nemese «därul-ahd» twrpatındağı memlekettiñ qabıldağan zañdarına moyınswnudı uäjip dep biledi. Bizdiñ memleketimiz de dini ritualdardıñ orındaluına şekteu qoymağandıqtan, elimizdiñ zayırlığın da «därul-sulh» därejesine jatqızuğa boladı. Demek, dini räsimderdiñ qoğamdıq qwndılıqqa aynaluına mümkindik berip otırğan Qazaqstan käpirstan emes. Zayırlı eldiñ zañına moyınswnuı da Haqqa serik qosqandıq sanalmaydı. Sonday-aq, Hanafiya ğwlamalarınıñ bergen pätuası boyınşa «jihad» jasauğa tek memleket ğana baylam jasay aladı. Sondıqtan, sodırlardıñ  äreketi sauaptı is emes, kerisinşe, adasuşılıqqa jatadı.

Şiırıp aytqanda, «memleket» - arab tilinen tärjimalağanda mämilege kelgen individterdiñ birlesip ömir süretin mekeni degen mağınanı bildiredi. Qazaq memleketin de wlttıq, dini, qoğamdıq közqarastarı bir arnada toğısqan azamattar qwrıp otır. Bayıbına bara bilsek, bwl wğım demokratiyalıq principtermen tereñ ündesedi. Al, dini payım-tüsinik boyınşa memleketti absolyutti küş (Täñir) qwradı. Wlı Jaratuşı öz biligin joğarı sayasi wyımdardıñ ökildigimen jüzege asıradı. YAğni, Täñir-Tağalanıñ özi jar bolıp qwrılğan memleketke qarsı twru - Qwdaydıñ jaratılısına qarsı şığumen teñ degen söz. Bwl - bilikke qarsı sın aytuğa nemese teris bastamalarına qarsı küresuge bolmaydı degen mağınanı bermeydi. Bilik ädilettilik twrğısınan ärqaşan sınala beredi. Biraq, memleketke qarsı şığıp, Otannıñ şañırağın şayqauğa bolmaydı.

 

Tüyin

Qwrmetti Dinbası, tüptep kelgende aytpağımız, wlt, din, memleket wğımdarın bölşektemey, twtas qarastıruımız şart. Sebebi, memlekettiliktiñ mäñgiligi üşin eñ bastısı qoğamdıq birizdilik saqtaluı tiis. Al, birizdilik saqtaluı üşin qoğam bir wlt pen bir dinniñ töñireginde toptasuı kerek. Osılay bolğanda ğana twğırı nıq, keudeli memleket qwra alamız. Al, mıqtı memlekettik qwrılım - wlt pen dinniñ abıroyınıñ asqaqtauınıñ bastı kepili!

 

 

Abai.kz aqparattıq portalınıñ wjımı

0 pikir