Düysenbi, 14 Qazan 2019
Jañalıqtar 1209 0 pikir 21 Aqpan, 2013 sağat 07:49

Janat Ahmadi. Dürbeleñ (jalğası)

3

Qarımsaq bwl qağazdı Qwljadan äkelgen. Aymaqtıñ «mañğwl wyışmasınıñ» sekretar'-hwyjañı* Fujeden kelgen-di. Osıdan bes kün bwrın ketken Qarımsaqtıñ nendey habar äkelmegin soñğı künderi asığa tosıp jürgen Kerimbek hat ayaqtañqırağanda, şırayı bir närsege şeşilgendey özgerip keledi. Qağazğa bwrınğıdan da üñile tüsip, hat sözine qwlaq türgendey, bar ıntasımen den qoya tüyilip, qayta-qayta anıqtap oqıp otırıp qaldı. Kerimbekti äsirese ümittendirgendey bolıp ta, jäne bir jağınan qattı küyindirip otırğan närse tegin emes-ti. Hattıñ erekşe mazmwnına qarağanda qazirgi Şıñjañ ükimetin bilep otırğan Şıñ şı say bwl ölkede mwnan artıq twruğa mümkindigi qalmağan siyaqtı!

 

*Hwyjañ - qıtayşa sekretjr'

 

Kerimbek qolındağı qağazdı Maqswtqa bayıppen wsınıp jatıp:

- Bäleket, öz isiniñ basınan asıp bara jatqanın bilgen-aq! Sezgen-aq! - dep edi, Qarımsaq jay otırıp:

- Wrlığı basınan asqan it iesiniñ soñğı qabağın tanığan soñ, auıldan mülde bezip, zeñip ketpeuşi me edi, tap sol-au özi, - dep qoydı. Mwrınşaq säl añ-tañ bolıp otırğanımen, özine tiisti söz emes ekenin bilgen soñ, «bwlarıñ ne» dep swrağan joq. Ol dwşpan bolmağanmen Şıñ şı sayday patşanıñ taqtan tayuı ülken jañalıq qoy. Añdausızda qatın-balanıñ qwlağına şalınıp ketse, päleniñ ülkeni sol.

3

Qarımsaq bwl qağazdı Qwljadan äkelgen. Aymaqtıñ «mañğwl wyışmasınıñ» sekretar'-hwyjañı* Fujeden kelgen-di. Osıdan bes kün bwrın ketken Qarımsaqtıñ nendey habar äkelmegin soñğı künderi asığa tosıp jürgen Kerimbek hat ayaqtañqırağanda, şırayı bir närsege şeşilgendey özgerip keledi. Qağazğa bwrınğıdan da üñile tüsip, hat sözine qwlaq türgendey, bar ıntasımen den qoya tüyilip, qayta-qayta anıqtap oqıp otırıp qaldı. Kerimbekti äsirese ümittendirgendey bolıp ta, jäne bir jağınan qattı küyindirip otırğan närse tegin emes-ti. Hattıñ erekşe mazmwnına qarağanda qazirgi Şıñjañ ükimetin bilep otırğan Şıñ şı say bwl ölkede mwnan artıq twruğa mümkindigi qalmağan siyaqtı!

 

*Hwyjañ - qıtayşa sekretjr'

 

Kerimbek qolındağı qağazdı Maqswtqa bayıppen wsınıp jatıp:

- Bäleket, öz isiniñ basınan asıp bara jatqanın bilgen-aq! Sezgen-aq! - dep edi, Qarımsaq jay otırıp:

- Wrlığı basınan asqan it iesiniñ soñğı qabağın tanığan soñ, auıldan mülde bezip, zeñip ketpeuşi me edi, tap sol-au özi, - dep qoydı. Mwrınşaq säl añ-tañ bolıp otırğanımen, özine tiisti söz emes ekenin bilgen soñ, «bwlarıñ ne» dep swrağan joq. Ol dwşpan bolmağanmen Şıñ şı sayday patşanıñ taqtan tayuı ülken jañalıq qoy. Añdausızda qatın-balanıñ qwlağına şalınıp ketse, päleniñ ülkeni sol.

Mwrınşaq pen Qarımsaq - ağayındı kisidey qısı-jazı köşse-qonsa jwbın jazbay birge köşip, birge otıratın adamdar. Öz auıldarına biri Küreden, biri Qwljadan ekeui de keşe kelgen. Sonan beri qaltasında hat barın Qarımsaq osı ağayınına da auız aşıp aytqan emes. Bwnıñ sol minezin Kerimbek jaqsı wğınuşı edi. Sır saqtauğa temir sandıqtay dep bağalaytın. Bwl otırğan ekeui jañağı aytılğan qalmaq jigiti Fujege arğı tübi tuıs bolıp şıqqan. Otızdar şamasındağı, jasınan pısıq Fuje özimen arğı ataları bir bolğan Qarımsaq, Mwrınşaqtı köp swrastırıp tapqan. Osıdan üş jıl bwrın Qwljadan Kerimbekpen birge sol üşin arnayı kelip, ejelgi qandastarımen qwşaq jayıp tanısıp qaytqan. Mwrınşaq, Qarımsaq qaydağı bir qalmaqpen tuıs bolıp şıqqanın alğaşında namıs körgendey, tosırqap, tartınğanday bolğanmen, oyğa jüyrik, şalımdı Fuje Kerimbektiñ közinşe analardı tırp etkizbey ekeuiniñ aldı-artın orap söylep, bwdan bılay eñ bolmasa tanıstıq qatınas qıp jüru üşin öz qolqasın ötkizgen-di. Kerimbektiñ Qarımsaqtı Fujege jibergeni sonday jağdaydan keyin bolatın.

Hatta mwnan basqa Tañjarıq jayı aytılıptı. Elge wrlanıp jetken zar hatı tas qamaudağı jarıqqa mwqtaj adamnıñ jan azabı jayınan eken. Şıbın janğa beynet, azap tartqızğan zaqımdau, qinau jayı. Biren-saran ğana arnaulı adamnıñ qolına tiyuge tiisti sol jasırın hattı Fuje özinen basqa jan-pendege körsetpey jürip, tek Kerimbekke jiberipti.

...Kerimbek Tañjarıqtı älgi bir jılı ğana körgeni bolmasa, onımen tanıstığı da joq adam edi. Fuje bolsa, ol da bireumen bireudiñ tuıstıq, bilistik nemese köñil jaqındıq jayınan söz qozğağalı otırğan joq. Tek adam balasınıñ tartıp jatqan tüpsiz qorlığın, qasiretin jetkizbek. Ras, Tañjarıq - bir jwrttıñ ayaulı aqın azamatı da. Bwrın alıstan atın estip jürgen aqının Kerimbektiñ birinşi körui qızıqtı bolğan. Osıdan bes jıl bwrın 38-şi jılı jaz ortasında bütin İle aymağına qarastı el bası degen adamdar bir ayday ükimet isimen Qwljağa jinalıp, qalanıñ Qazanşı jaq şetinde bastarına üy tiktirip, bie baylatıp sauıqtap jatadı. Bir küni Kerimbek qalıñ Qızaydıñ öñşeñ şonjar, bolıs-bilerimen bas qosıp otırıptı. Jiında örti Qızaydan Qanatbek aqalaqşı*, bergi Torğaydan Tergeusiz, Jolımbetten Mazaq mampañ, Stanbek degender, Qabanbaydıñ pısıq atanğan aqalaqşısı - Nwrsapa, Orazaydan Jaqıpbek mampañ, mına Qorğas şekarasındağı Suannan Ämire, Däuit, Süleymen, Albannan jas jigit Äubäkir mampañ jäne Tälip aqalaqşı siyaqtı ıñğay ığay men sığay, nänderden bas qwrağan jiırma şaqtı kisi boladı.

 

*Aqalaqşı - bolıs därejeles lauazım.

 

Sol jiınnıñ işinde ülken döñgelek jüzdi, qası men tompaqşa kelgen qıran köziniñ eki arası keñ jatqan, dana pişindi jigit ağası derlik bir tosın qonaq otırıptı. Bağlan qozınıñ etin jep, qımızğa börtken şalqığan jiın äñgimeniñ dükenin qwrıp, söz qızdırıp, är närseden ermek, tälkek izdelip otıradı. Şirengen marqasqa top ondayda mırzalıq ta salğastırudan qwr bolmaydı. Sonday qızu dürmekti, köñildi kezdiñ üstinde älgi kezdeysoq qonaqtıñ qamşısı joğaladı. Ol bir-eki dürkin aynalasına swrau salıp:

- Au, jaqsılar, oynap qamşı alğandarıñız bar ma! Alğanıñız tastañız, batamdı bereyin, - dese, eşkim eleñ qıla qoymaydı. Jigit söz qaytalap: - Tıñdañızdar, bolmasa öleñge qosamın, - dep, endi erkin äzil aralastıra söyleydi. Mwndağı otırğandar neğwrlım bir bülik sözdiñ şığu jağın, sonday birdemeniñ tuuın közdep:

- Ayt, ayt! Öleñiñdi ayt! Obalı bolsa özine! - dep keu-keulep, tws-twstan dem bere, äuektete qostaydı. Soraqı bolğanda soğan oray eşkimniñ qamşını da şığara qoyğısı kelmeydi. Osığan közi äbden jetken jigit osı otırıstıñ kütkenindey erkin, ötkir, äzilqoy, alğır jüzi däl qazir bwl otırğan eşkimdi de elep-mensinbegen, uıttı, ottı şabıtpen. öleñin köteriñki nıq sözben sabaqtap:

«Ou, jaqsılar, qaysınıñız qamşımdı alğan? - Bayğa da olja boldı ma taspa jazğan?.. It jeytwğın qayıstı olja körgen, Bek bop jürip kim edi jalşımağan?!» - dep kelgende, jwrt qoğaday japırıla, asa bir mol qızulı külki aralas dırdumen du-du etip:

- Ehe, ehe! - desip, qwlaqtarın tosa türip, qızığına qana almay tıñdasadı. Aqınnıñ är sözine jabısa, mült jibermey tıñdağan top öleñ siqırımen jigit önerine jalğız kisidey tabınıp qalğan. Bwl sekundtarda öleñniñ ayağın tıñdaudan basqa sezim, basqa oy atauımen wmıtılğan. Jwrt bir-birine küdikti jüzben üdireyise qarasıp qalğan. Arqalı aqın tüsi bwrınğıdan da oynaqı äjuağa tolıp, öleñin soza tüsip:

 

«Qolıñ sınsın qamşımmen qamşılanğan.

Zerteñ tisin auzıñnan qan şığarğan.

Mwrnıñnan sarı irimtik iriñ ağıp -

Jas ketpesin köziñnen tamşılanğan!» -

 

degende, otırğan jiın daurığı altı qanat üydiñ işin kernep ketkendey boladı. Keybireuler alaqan soğıp, qol şapalaqtap ta jibergen. Biraq qamşı alğan adam äli de tastay qoymaydı. Tañjarıq aqın tağı aqtara jönelip:

 

-     O-ou, qarğısım qamşımdı alğan bätşağarğa,

Balañ ölip el kelsin atşabarğa.

Qatınıñ, kelin, qızıñ tügel ölip,

Üyiñde jan qalmasın ot jağarğa! - deydi.

Üydi basına köterip qaumalağan osı şudıñ üstinde tör jaqtan bireu:

- Ua, tiliñ kesilsin, tiliñ kesilgir zar kömey, mä-şi! - dep, qoynındağı sarala qamşını toptıñ aldına salañ etkizip tastay beredi. Oqiğanıñ qızığınan jwrt äp-sätte bolıp ötken bwl körinistiñ ne ekenin bilip ülgermey de qalğanday, qamşı tastağan adamğa jabırlasa qarasqan. Tañjarıq bay bolmağanmen wstağanı «bir bestilik» deytindey qamşı eken, kisi qızıqqanday. Jwrt älgindey jabırlay köz tastağanda, qamşı alğan aqalaqşı öziniñ qızarıp wyalğanın külkisimen japqansıdı. Ört şalğan toğayday bir jaq mwrtı öspey qalğan şonjar bay är jerde osı siyaqtı sözge ilinip jüretin.

Keyin «Tañjarıq wstaldı» degendi estigende aqınnıñ dilmarlığın öz közimen körgen Kerimbek köp keyip, qattı aşınıp küyinip edi. Onıñ endi qayta öz tobına qosılar-qosılmasın oylap, mına bir kesir zamannıñ ker qırsığına senbey tüñilip, keşegi körgen bozdaqtı qimay ayap, qınjılğan.

«Qaytu bilmes, qasqır minez jazğandı öz eliniñ bilimsiz, bisımaqtarı anıq itşilik eregispen wstatıp jiber-di-au» degendi de köñilmen şolğan-dı.

Tañjarıqqa tağılatın ayıp: «Qazaqtıñ ükimetke qarsılığın aytpaysıñ. İle, Altay, Tarbağatay, Barköl siyaqtı qazaq aymaqtarınıñ barlığınıñ qwrğan wyım, «taşkilatı» bar, İle qazağınıñ Altaydağı Ospanmen baylanısı bar, sonı moyındap qol qoymaysıñ» deydi. Sonday belgili adamdardan birneşeulerin ekşep qol qoydırıp alsa, sonıñ panasımen el-elden äli de talaylar bwydağa tirkelip, tizile tüspek. Şıñjañdağı özge de az wlt ada-mınday qazaqtı közge şwqıp, basqa wra tüsuine qiyametten jol qarap, sañılau izdesedi. Bwl hatpen Tañjarıqtıñ mınanday sälemi köşirilip jetipti:

 

«Qıp-qızıl közderiniñ otın şaşıp,

Birinen swraqşınıñ bireui asıp,

Sıbanıp bilekterin jaqındaydı

Twrmasa şınıñdı ayt dep qanıñ tasıp,

 

Jetelep eki-üş şerik ortağa alıp,

Jekelep swraydı alğaş qolqa salıp,

Jelkeñde jendetteri otır degen

Jerine otırasın qorqa barıp.

 

«Jürdiñ ğoy artıq söylep keyde» deydi,

Mınağan söz älpetin beyneleydi.

«Qazaqtıñ ükimetke qarsılığın

Jasırmay «taşklinattı» söyle» deydi.

 

Aldımen şınıñdı aytıp jalınasıñ,

Terleysiñ qara suğa malınasıñ.

 

«Bwl sıltau, bizdi beker aldadıñ» dep

Bälege qarap twrıp qalınasıñ.

Bilem dep bilmegendi tağı ayta almay,

Tayaqtıñ astına kep alınasıñ.

 

Aldımen tik twrğızıp qoyğızadı.

Şaqırıp eki jendet soyğızadı.

Ayaq-qol kisendeuli qozğala almay,

Bir jola şıbın jannan toyğızadı.

 

Osımen bir tastaydı eki sötke,

Qapasta küñirenesiñ jalğız şette.

När berip wyıqtatpaydı, qaşğıp ketseñ

Soğadı tas wltanmen eki betke.

 

Wyqısız eki köziñ iriñdeydi,

Et jürek ebi ketip dirildeydi.

Swraqqa tağı äkelip apandağı

Ayuday endi sağan gürildeydi.

 

Qaptağan temirmenen kereuet bar,

Jiñişke, ortası oy, jan-jağı tar.

Jatqızıp soğan tañıp sabağanda,

Eñirep dausıñ şığıp jılaysıñ zar.

 

Üş jerden orındıq bar tesip qoyğan.

Ötkizip ilgek kendir esip qoyğan.

Tört eli qalıñdığı qamıs palaq,

Twjırıp eki basın kesip qoyğan.

 

Kendirdi ilip alıp bilegiñnen,

Taqtaydıñ wşın tirep jüregiñnen,

Soqqanda alaqanğa jığılasıñ,

Adasıp aqıl-qayrat, tilegiñnen.

 

Tağı da bir taqtay bar qalıñ şapqan,

Betine qanmen sırlap, boyau jaqqan.

Jalañaş qwyrıq qoyıp otır deydi,

Qaratıp wşın örge şege qaqqan.

 

Kömirge otırğızıp wsaq şağıp,

Qan degen may qwyrıqtan suday ağıp.

Ürpiñe şi jügirtip bozdatqanda,

Şıbınıñ şığıp ketpey twrsıñ nağıp.

 

Adamnıñ janı ketip denesinen,

Qwyrıqtı alsañ kömir şegesinen.

Täñirge dausıñ jetip küyzelesiñ -

Tırnaqtıñ ine swqsa köbesinen.

 

Keler dep qaşan elim qayğı basıp,

Tesilip är jeriñnen etiñ sasıp.

Kendirmen baqayıñnan baylap alıp,

Basıñdı salaqtatıp qoyadı asıp.

 

Kötertpey deneñ auır jatqan wyın,

Ezip ap lazını1 qılıp swyıq.

Keudeñnen tabanımen basıp twrıp,

Mwrnıñnan jiberedi suın qwyıp.

 

Sol kezde ıñıranasıñ, ışqınasıñ,

Şıqtı dep endi janım qıstığasıñ.

Köz, mwrnıñnıñ bärinen birdey ağıp,

Tüşkirip, jötelesiñ, pısqırasıñ.

 

Qorlıqpen söytip ötken qayran ömir,

Jabısıp sasıq etke tas pen kömir.

Sırtına eki köziñ oynap şığar -

Salğanda basqa äkelip qırsau temir»

 

1 Lazı - qızıl bwrış.

 

Maqswt öleñdi qolına alıp, biraz qayısıp:

- Mınau nağız jan tözgisiz azap qoy, - dep otırıp: - Adam balasın däl mwnday qorlau, qinau jazası jer betinde eşbir elde, eşqanday ükimette joq bolar. Adamdı adam tabanğa salu osıdan artıq qanday boladı? - dedi. Közinde kek qaynatqan bir ot bar edi.

Kerimbek:

- Bwl qağaz bireu-mireudiñ qolına tüsse, bärimizdiñ basımızdı jalmaydı! Fujeniñ de közin joyadı. YApırau, alda-jalda bir sebepten ükimet adamınıñ qolına öziñ tüsip qalsañ, bwnı qaytpek oyıñ bolğan! -dep Qarımsaqqa tañdana qarap otır.

Tañjarıq jayınan üzilip kete almay, oğan basqa da bir küylerdi qosıp oylanıp qalğan Maqswt Qarımsaqtıñ:

- Qayran esil sabazğa azaptı körsetken-aq eken-au! - degenine oray:

- Bwl bir adamğa ğana sonı jasap otır ma edi?.. Jañağınıñ bäri tağı sonday san mıñ adamnıñ köldey köz jası ğoy. Erteñ men barsam da, iä basqa bireu barsa da körsetetini sol, - dep, arğı sayasi bağdardı tüptep aşıp bergendey boldı. Bwnday oy-tolğanıstan Kerimbek te tıs qala almay:

- Basqa, özgeñdi qaydan bileyin, qalpaq kigen qazaq wrandap atqa miner, bir miner-au! - degen. Auzınan «wran» sözi şıqqanğa qarağanda, işinde şeksiz bir uıt qaynaytını bayqalğanday. Twnşıqtırıp qaynağan amalsızdıq, zarığu uıtı. Sonıñ auır, aşı dert tınısı siyaqtı edi.

Aşıq esikten şam säulesi älsiz tüsken aysız dalağa auır oymen köz tastap, endi qaytıp ün qatpay otırıp qaldı. Tolqındanıp tögilgen, mol, swlu möldir qara saqaldı, kesek jüzine kelbet bergen erekşe keñ şekeli, biik mañdayı kötere kigen taqiyası astınan şam säulesiniñ qızğılt jarığında twtasımen köringen ajarlı adam iştey ant baylağanday.

Qarımsaq közin sığırayta otırıp, basın izey tüsip: - Jetken eken, özi de jetken eken... Halıq anamnıñ qasieti men ruhı bir jaqqa wşıp ketpese, däl-däl bir tolğaq bolar jerine ilinip-aq kelgen eken. Ata-babamnıñ aruağı baqsı bop ketken joq şığar! - dep öz oyın qorıtqan sıñay tanıttı.

Bügingi bar äñgime sırın osımen tüyip toqtatqanğa wqsaydı. Qiyaqtı qara mwrtı astınan zärdey bir suıq ızamen tis basıp aytqan serttey sözinde işki toñı jibimes adamnıñ aumas, sappas belgisi jattı. Maqswt öz äkesine özge emes, tap osı Qarımsaqtay adamnıñ äleumettik pikirde tağdırlas bop qosılğanın işinen ülken bir medeu, qanağat köretin. Qwljadağı «Bilim jwrtı» oqu ordasında äzirşe ne barı jeti adamnan qwralğan jasırın wyım bar. «Tau tülegi» atalatın asa qwpiya wyımnıñ basımen jauapker basşıları: Baybazar, Sauıt Adbırahmanwğlı degen wyğır jası jäne Maqswt.

 

Ekinşi tarau

 

1

 

Küz tañı jaña atqan. Şeru jwrtı otırğan Mazı añğarınıñ auızındağı düñgen auılı Mwştayzıdan Mamozı tañ ata dürliktirip attandırğan qırıq-elu attı qoldarına tegis bir-bir soyıl ala, qarbalas daurığısıp, joğarı qaray suıt jortısıp ketti. Wzın köşeniñ orta şenindegi biik kök qaqpanıñ aldınan tañğı tınıştıqtı bwza dabırlasıp, örekpip attanğan bwl toptı Mamozınıñ özi bastap, keñ añğardı örlegen dañğıl jolmen üyden şığa-aq, şoqıtıp şaba jönelisken. Mwnan basqa art jaqta keşeuildep şıqqandar tağı eki-üş bölek top bolıp, aldıñğı şoğırdıñ izimen jelige şapqılasıp, joldağı orıs aulı Qarauıldıñ eñkeyisinen üzdik-sozdıq qwyılıp tüsip jattı. Bwlar sol arındağan boyda at basın on-on bes şaqırımday jerdegi Ämen deytin Şerudiñ qorasına tirep bir-aq toqtağan. Sol kelgen bette-aq, jol jaq şettegi qora töbesinde şöptiñ arasınan seltie şığıp, jelmen qıbırlap twrğan bir şoq qıldı körip edi... Aldağı top sonı bayqay bere dabırlasıp, barlığı japırılıp, apıl-ğwpıl asığıs attan tüsti. Üş-törteui jabırlay qimıldap, kişkene satımen şöp qoranıñ töbesine şığıp, älgi köringen qıldıñ tegin emestigine köz jetkizdi.

Aldımen kelgeni şaşaqtanıp köringen top qıldı tartıp qalğanda, şöp arasınan salañ etip jılqı terisi şıqtı... Düñgender qattı dabırlay antalap, jerge laqtırılıp tastalğan terige jabırlasqan. Bwl joqşılar Mamozı wrlatqan qaraker bie terisin jazbay tanıdı. Arğımaq bieniñ tüñiliktey ülken terisi közderine ottay basılğan-dı. Mwnan soñ bwlar endi anıq erkinsip, ekeu-üşeui wmtılısıp kep şoşalanıñ töbesinen qarastı da, tınbay şulasıp, biriniñ artınan biri sekirip, ekeu-üşeui işke tüsti. Aşa-baqandarğa sausıtıp ilgen, äli sorğıp ta ülgermegen semiz jılqınıñ tuırılğan sarala jas qazıları men şwjıqtardı kördi. Bir bwrıştan, jün-jwrqalar salınğan ala qaptar arasınan sopañ etkizip kekili şığıp jatqan bastı da suırıp aldı. Qanı qatqan arğımaq bieniñ kezdey bası közi şaraday bop aşılğan boyda tilin bir jağına tistep qalıptı. Bireui onı jaman boqtıq aralastıra köterip alıp qol wsınım töbeden sırtqa qaray serpip laqtırıp, dürs etkize tastadı. Auır bas jerdiñ şañın bwrq degizip, bılş ete tüsken.

Bir-eki qazı men şwjıqtı da biri artınan birin sılq-sılq etkizip, sırttağılardıñ aldına sermep tastadı. Esik aldı bir twsınan osınday esi şıqqan äbigermen asır sala şulasıp jatqanda, endi birneşeuler esikten qarbalas talasıp, lap qoyıp işke kirip ketken. Sol boyda-aq dambalşañ, jalañayaq qalpında namaz oqıp, jaynamaz üstinde twrğan Ämenge qaray tap bergen. Osı bette bwlar bir-eki jaman boqtıqtan basqa eşbir til de qatpastan, qaptap wmtılğan boyı üy iesin şalqasınan jwla qwlatıp, öz tilderimen şolaq-şolaq bwyıra:

- Jip äkel!

- Bayla, hayuandı! - desip, jalğız qazaqtı kergiley üymelesip qalğanda, Ämenniñ üy-işi mınanday swmdıq jat körinisten üreyleri wşa, şulasıp ketken. Tañ azannan tap bolğan bäleden qatın-bala esteri qalmay üreylenip, şoşına şulağan. Özine qanday bäleniñ kez bola jabısqanın Ämen de bile almay, äp-sätte artına qayırılıp baylana bastağan eki qolın ayausız jwlqıp tartqan kendir jip bunay bastağanda, şoşınğan dauısı jarqaştana, bozday şığıp:

- Oybay-ay! Ne jazığım bar edi, ağataylar? Aynalayın taqsırlar-au, mwsılman ediñder ğoy, aytsañdarşı! - dep şalqasınan jığılğan boyda zar qağa jalınıp, dem arada nağız müsäpirge aynalğan.

Düñgender bwğan äli de bir auız til qatpastan ünsiz ızamen qaptasıp jürip kiimin de özderi jwlqılap kiindirip jattı.

Tws-twstan bilgenderinşe kergilep sarı teri şalbarınıñ qayıs bauına deyin özderi tartqılap baylap, etigin de äkep qoñıltayaq kigizip, qolbilgi twtqındarı etti. Aqqwba jüzinde eki qasınıñ arası alşaq bitken, qoñır saqal-mwrtı bar ädemişe Ämen äppaq quday bolğan.

Bergi jaqta qaltiğan kişkene deneli, şıqşıtına deyin aynaldıra saqal qoyğan, qauğa saqal, qırıs közdi, swrqıl Mamozı şañıldağan bitim bermes, janjalqoy ünimen tınbay bwyrıq berip, qolındağı bükteuli qamşını bilep, kär tögip twr. Bwndağı osı qimılmen qatar Mamozı ämiri boyınşa sırtta, qora aldında Ämenniñ juan torı atı da erttelip qalğan. Mamozı attıñ dayın ekenin swrap bildi de:

- Jür! Alıp jür, malğwndı! - dep özi esikke qaray enteledi. Bosağa jaqtağılar japa-tarmağay Mamozığa jol bere, qarbalasıp sırtqa japırıldı. Osılayşa wstalğan tosın twtqındı qatın-balasın şulatqan küyi jan-jağınan süyrelep, esiktiñ aldına ap şığısıp edi. Tütip jerdey. Mamozı bağanağı şwjıqtıñ bireuin öz qolımen äkep boqtap twrıp atqa mingizer jerde Ämenniñ moynına kigizdirdi. Sol qwbıjıq türinde özin atqa da teris mingizdirdi. Söytip kep, torı attı biri jetektep, biri aydap, köp düñgen Ämendi qamalap alıp jürip ketti.

Mamozınıñ bügingi bet alısı Ämendi Kürege aparıp qamatu bolğanımen, qazir tura olay tartqan joq. Bügin bar Şerudiñ bir arağa bas qosıp jinalmaq jeri bar-dı. Mazı añğarınan batısqa qaray eki-üş bel asıp tüskende jetetin Aqsu özeni boyında bir ülken as, näzir bolıp jatqan. Qonağası ötken tüni berilgen sol asqa qazaq-düñgen bir-birin bölmeytin ejelgi saltpen Mamozılar da şaqırılıp otırğan. As bergen auıl Kerimbektiñ jaqın ağayını, bıltır ölgen Şayıq mampañ degen Şerudiñ bir belgili kisisi edi.

Mamozı Ämendi tura solay qaray alıp jürdi. Bwlardıñ tobı soñğı beldiñ kezeñine şıqqanda, özen boyında qara-qiqım bolıp şwbarıtqan, as bergen auıldıñ mol qara-qwrası da körindi. Aq köbik atıp, alıstan sarılı estilip jatqan ülken özen iinindegi sarı jazıqta jeroşaqtardıñ tütini ölke boyın qualay, kökşil mwnarğa aldırıp, erteñgi tınıq auada tarap ketpey, jeñil twman bop jayıla şögip qalıptı. Äsirese, üyirim-üyirim toğaylardıñ mañın ıqtap şüykelenip qalğan. Jamıray qonğan otız şaqtı üyli auıldıñ osı as üşin bastarın ädeyi toğıstırıp otırğanı bilinedi. Wzaq-wzaq salqar kermelerde twrğan ertteuli at äzirşe az. Qarbalas bastalmay twrıp erttelip qoyılğan sanaulı attar alıs jerden qonağa kelgen sıylı meymandar köligi bolsa kerek. Bäri de jügen, qwyısqan, ömildirik, pıstan siyaqtı er-twrmanı kümistelgen mingiler.

Auıl mañında qım-qiğaş, sapırılısqan jürister. Äsirese, kimeşekteriniñ şalğayı şwbalıp, üy-üydiñ arasında, qazan-oşaq basında jebey basıp jügirgen qızmetşi, kütuşi, asşı äyelder.

Mamozınıñ bügingi däl mınau äreketi irgeli elmiz dep otırğan isi qazaq namısı üşin abıroy äpermeytin. Äsirese, tap mınanday jwmılğan zor niettiñ qamı üstinde jaqsı ırımnıñ nışanı emes! Rulı eldiñ tört közin tügel baqıraytıp, Mamozı solardıñ bir adamın barınşa qorlap, osılayşa masqaralay jazalap, top ortalarına taman jetkize berdi. Al Ämen bwl jerde Mamozığa salğastırğanda kimniñ böteni bolmaqşı? Şeruge bwrınnan da talay dolıq ızası ötip kele jatqan ımırasız Mamozı bar da, mına Ämendey wya bwzbas momın ağayın bar. Jäne sonıñ sırtında Ämen Şerudiñ betke wstar adamı - Kerimbekpen atalas ağayın. Al osı bir taypa el Şerudiñ bolısı Abdolla aqalaqşı Ämenge äri jaqın qaynağa, äri qwda, süyek qimas jekjat. Ämenniñ äkesi Jauınbay ajıdan beri qaray ersili-qarsılı qwdalasıp kele jatqan eski sarı süyek jekjattar. Büginde Ämenniñ öz bası kedey bolğanmen, Abdolla sol eski aruaqtan attamay Ämen inisi Äkimbek deytin jigitke endi öz qızın da atastırıp otırğan-dı. Sonday jaqın, äri küyeu, äri qwda Ämenniñ basına mına kün tuğanda, Abdolla da qarap qala almas edi. Jäne Ämendi anıq qorğap qalar, aqtauşı sözder ilezde birden-birge tarap:

- Naqaqtan küydiruşi bar!..

- Ämen wrlıq jasasa, qara jer ornında twrğanı beker, - desip, as bergen auıldıñ üsti bir demde dürligip ketken.

Mol jiın äp-sätte birden birge qobırasıp, Ämen jayınan basqanıñ bärin wmıtqanday boldı.

As berip jatqan auıldıñ ör jaq şetinde, sonaday kelip, iirilip toqtağan Mamozınıñ bwl habarın solar jibergen üş düñgennen qazaq jiını estigen soñ, aldımen bwlarğa bir top ülkender keldi. Attarın jay basqızıp jaqındağan on şaqtı kisiniñ işinde Kerimbek pen Abdolla bar. Mamozımen tosırqau sälemdesip, Abdolla men Kerimbek kelgen boyda qatarınan til qattı.

- Oy, jol bolsın Mamozı mırza! Bw ne jüris? - Ey, Mamozı! Erdiñ qwnı da bituşi edi ğoy! Sol emes şığar seniñ bwl isiñ. Aydıñ-künniñ amanında aspan-jerdi älekke aldırıp jüru seniñ ata saltıñ ba?! Neğıldı bwl? Aytşı käne?! Ayt tez! - dep Kerimbek astındağı atına lep berip öz tobınıñ aldına taman şığa bergen-di. Mamozı jauabın Abdollağa sala ayttı. Jañağı estigen sözine osqırınğanday tanauınan mırs bere, kekesin bildirip:

- E, jol bolsa, joralğı mol bolsın! Ne jüris ekenin körip twrğan joqpısıñ?! - dep ile til qatıp, söyley jöneldi. Söziniñ bir jerinde: «Şeru, tünde wrlıq jasap, kündiz tauba qılasıñ», - dedi. «Namaz oqıp jatıp wrlaytın maldı oylap otırasıñ», - dedi. Bükil el atın bılğay söyledi. Ämen qolı artına baylanıp, atqa teris mingen qalpında äli eşkimmen bir auız tilge kele almağan. Özi jazıqsız bola twrsa da, jerge kirgendey bop anau qarğıs şwjıqpen birge şeksiz qorlıq qamıtın moyınğa kigendey. Äli sorğıp bolmağan jas şwjıqtıñ sıbağısqan twzdı sarısuı tamıp öñirin sauıstandırğan. Omırauında säskede payda bolğan şıbındar wşıp-qonadı.

Eki toptıñ bir-birimen qarama-qarsı bettese toqtap qalğan jerleri wyısqan sarı şalğındı, keñ jazıq tepseñ edi. Auıl şetine kelip äudem jerdegi osı tekşege şoğırlana toqtağan, qoldarına qamşı, soyıl wstağan toptıñ basşısı Mamozı qazir qarsı topqa aqilana til qattı. Qos bükteuli qamşılı qolımen büyirin tayana, keyde Ämen jaqqa serpe nwsqap, anıq bir ör, asau qiyanatpen şapşañ jauaptasıp twr. Üzeñgisin şirenip kişkene, şarğa boyımen erden köteriliñkirep alğan. Ol jañağıday rulı eldi bılğay, til bezey söylep bola bergende, Abdolla qatañ jauap qattı. İri bitken aq sarı jüzi kelbetti, tarğıldanğan zor dauıstı, nar twlğalı, jarday semiz Abdolla:

- Ua, Mamozı ağayın, sözdi qoy da, bosat bwl adamdı! Wrıñ tabıladı, şeş, bosat, - dep edi. Özine senimdi qırıs qabaqtı Mamozı közi qantalağanday bolıp, tanaurap, anıq bäleli betin äli de tanıta tüsti.

- Bosat deymisiñ! Moynındağı mına şwjıq şirip tüskende bosaydı! Kürege, mine, tap osı boyında alıp barmasam, meniñ Mamozı atım qwrısın! - dep, bükteuli qamşımen Ämenniñ moynındağı şwjıqtı «salq» etkizip salıp qaldı.

Kerimbek Mamozınıñ toqtamasqa bekip kelgen betin añdap, oğan endi tilek bildirgendey: - Ey, Mamozı! Azıraq sabır et! Qazaqtıñ eldik saltın biluşi eñ. Bügin el bolıp, öli aruaqtıñ atın atap otırğan künimiz... «Öliniñ üreyi, tiriniñ mereyi» degen bar. Sonıñ bärin attap ötpey, wğın da jolıñdı qi bizge! Ökpeñ bolsa öteledi, aşuıñdı el-ağayınnıñ mereyine ber. Mınau nietimizdi taptap ketpey, asınan as auız ti! - Kerimbek aytqan bwl jön, qazaq jöni, Mamozığa bes sausaqtay tüsinikti. Şeru ruımen Mwştayzı düñgenderi, aytsa aytqanday, ejeldiñ eñ küninen qatar jasap kele jatqan körşiles el. Mwnday bir as, bir jiın emes, eki jaq ta talay-aq dumandı toy, dırdulı qızıqtardıñ ortaq, enşiles kuäsi bolıp kele jatqan elder edi. Biraq, Mamozı biraz jıldan beri ökimetke mıqtap arqa süyep alğandıqtan, qazaqqa bwrınğı, erte kündegisindey emes... Bwnıñ äkesi Madañzı Şerudiñ şetine alğaş jer-su swrap kelgende, osı Mamozı qolınan jetektep kelgen qalaqtay qara bala eken. Soñınan ertken, jatırqauıq jas balası bar kedey Madañzı Kerimbektiñ äkesi Änkejan degen kisige öziniñ jetim-jesirligin şağıp kelipti. Sonda qazirgi Mwştayzı qıstağı twrğan «Wlan irge» degen öñirden jer tırnap kün köruine meken-jay bergen sol Änkejan boptı. «Wlan irge» ejelde qalmaq qoyğan nämi özgerip «Mwştayzı» atanadı... Sodan kele-kele jüz üydey düñgen ornıqqan Mwştayzınıñ bügingi atı äygili Mamozısı Kerimbekpen bala jasınan qatar ösken. Endi qazir bolsa Mamozınıñ «kemeline kelgen, ker torı atqa mingen» kezi. Qirakezik uaqıt jarlığı bügin oğan öz näubetin arqalatqan.

Osı jaqın jıldıñ işinde Mwştayzıdan, Mamozınıñ qaramağınan, jiırma şaqtı üy düñgen bölinip şığıp, Şeruge kelip qosılğan-dı. Onıñ barlığı da Mamozıdan qaşıp şıqqan jaldanbalı kedey jalşı diqandar. Qazir äne, anau qazan-oşaq basınan Mamozı sonıñ bir-ekeuin anıq tüstep tanıdı. Jäne olar Şeru işine Kerimbek arqılı kelgen bolatın. Mamozı üşin, äsirese, osı is ülken bir tolğaq bolıp, qabaq qatırıp jürgen işqwsta jäyittiñ biri. Sol Mamozınıñ Kerimbekke endigi bergen jauabı Şerudiñ jeke kisilerimen emes, baytaq eldiñ eldik namıs, abıroyımen alısqanday:

- Şeru, seniñ qazanıñnan as auız tiyu - aram! Qwran oqıp, nan jeysiñ, qwdaydı aldap qwdıqqa tükiresiñ!..- dep sözdi şolaq qayıra demigip, astındağı atın bwra bermek boldı. Aynalasındağı tırs etpey wylığıp twrıp qalğan köp düñgenge bir närseni äkim qıla, bwyırıp öz tilimen söylep jiberdi. «Jür, tart!» - degendey bolğan. Taqımındağı oyqastap twrğan ker arğımaqtı moyınğa salıp ketip, qwtırğanday jalt bere bwrılğanda, soñındağı tobı da lap etip, twtasımen japırıla berdi.

Şerudiñ tobı özderin Mamozınıñ twralata qorlağalı kelgenin jaña wğındı. Bwnıñ işinde Ämenniñ eñ janaşır degen etbauır jaqınınan onıñ nemere tuısı Mwstapa imam bar edi. Ämendi bar qazaq alqasınıñ şaray tobı aldınan jıra tartıp, osılayşa japa şektirip alıp bara jatqanda, jertabandatqan küyigine şıday almay sol Mwstapa ozan sala ayğaylap:

- Dünie qara-añ! Dünie qarañ!!! - dep jiberdi. Astındağı qara jorğa attı da bastan tartıp-tartıp ketti. Kökireginde Ämendi aradağı naqaqtan küydiruşiniñ de qorlıq, dolığı bar. Asa bir jäbir tapqan, meñireulikke şağınğan üni tosınnan şırqap, bar mañaydı jañğırta qattı şığıp ketken.

Qazaq tobınıñ işinde Qarımsaq bar bolatın. Bağanadan közin Mamozıdan bir almay, jımday qatıp, ünsiz qadala sileygen ol Mamozı öz adamdarın lap etkize bastap, jappay bwrıla bergende, atın qattı tebinip jiberip, kenet wmtılğanın jwrt endi añğardı. Tım bolmasa qasındağı birde-bir adammen qabaq ta boljaspay tistene wmtılıp Ämenge taman şüyile bergen.

Düñgenderdiñ top ortasın qaq jara kirip, Ämenniñ atın aydap qaumalağan bireulerdi astındağı qara qızıldıñ omırauımen qaqtıra, kiip ötip, jetektelgen şılbırğa jarmasa ketken. Endi bir bäleniñ bolarına Kerimbektiñ közi anıq jetti. Bağanadan Kerimbek te is ayağın amalsız kütude edi. Qaralı künniñ qapalı jayımen däl ne isterin anıq bile almağanday, işten tına, bir sät tünerip twrıp qalğan.

Bwl kezde anau asqa tigilgen köp üy sırtında osılay qarap twrğan, alqa-qotan jiılğan qalıñ jayau bar bolatın. Orındarınan qozğalmay, osı jaqtağı bar qimıldı añdi tosıp, soñın baqqan twtasqan şoğır şendesip ülgergen. Qarımsaq şılbırdan ala bergende, Ämenniñ juan torısın jetektep alğan sändi kiingen qaba saqaldı, qızıl bet, qısıq köz bay Qarımsaqqa qaray ajıraya aynalıp qamşı üyire berdi. Qarımsaq tıñdağan joq, onıñ qolın qağıp tastap, qara qıl şılbırdı bir-aq jwlqıp tartıp alğan. Biraq osı kezde bwl jerge Mamozı da arındap jetken. Ol da ay-şayğa qarağan joq. Tüyilip kelgen betinde Qarımsaqtı qamşımen bastan tartıp-tartıp jiberdi. Endi eki jaq araşağa jetkenşe, Qarımsaq ta qarap twrmadı. Bir qolımen şılbırdı qımtıp wstağan boyında, qasqaya bwrılıp Mamozını qayqayta bw da eki tarttı. Sol-aq eken, eki qaysar bir-birinen qayta almay, äp-sätte-aq patır-bwtır sabalasa ketti. Bwl aralıqta ne isterdi bilmegendey sasıp qalğan qazaq tobı araşağa ülgerip kilikkenşe, düñgen baylarınıñ tağı eki-üşeui Qarımsaqtı tws-twstan ortağa alıp qalğan. Jan-jağınan qaumalasa, qamap kep, däl tört qamşı batırlata jauğanda alğaşında qolı bosamay tıqsırılıp qalğan kedeydi dem işinde jündey tütip bara jattı. Kerimbek pen Abdolla eki jaqtan ayğaylap jetkenşe bwnıñ basınan twmağı da wşıp tüsken. Bet-auzın, mañdayın demde qan jauıp bara jattı. Qarımsaq Ämennen ajıramaymın dep jürip şettep şığıp, erkin siltese almağan. Mine osı uaqıtta üy jaqtan da jüz şaqtı attı qoldarına qamşı, soyıl saylanıp antalap jetip ülgergen. Olar töbeleske kele aralasıp ketken joq. Kerimbekterdiñ araşağa jan sala kiriskenin körgen soñ, jete bere bäri de at basın tartıp, şoqtay iirilip toqtap qalğan-dı. Ağızıp jetken boyda däl janjal üstine minbeley kelip, tirele toqtağan şetinen saylı, mığım jigitter.

Biraq sonıñ işinen uädeleskendey belsengen irikti üşeu böline şığıp, Qarımsaqtı ortağa alğan älgi üş baydıñ Mamozıdan özgesin birme-bir tauıp, solarmen äp-sätte qamşılasıp ketken. Eger eki jaqtıñ birinen endi bir adam qozğalsa, ülken lañ bastalğalı twrğanı ayday ayqın edi. Mamozı üş jigittiñ mına äreketin körip, Kerimbekke qattı dolıqpen tidi. Äsirese bwl üşeudiñ bireui Kerimbektiñ Arıppay degen inisi ekenin körgende, ol atın üsti-üstine qamşılap jiberip, tura Kerimbekke bettegen. Qamşısın oñtaylap ap, arındap jetken boyı:

- Toqtat analarıñdı! - dep qalşılday aqırıp, kere kötergen qamşımen Kerimbektiñ atın bastan salıp ketti. Jal-qwyrığı tögilgen, ülken aqsarı at däl mañday tws - şekelikten oqıs tigen qamşıdan ıtırılıp, ortqıp bara jattı. Endi osı kezde qızıqqa qarap twra almağan bılayğı el bir-aq lap qoyıp jiberdi. Osıdan soñğı bolğanı - äne-mine degenşe keñ tepseñde är twsta üyme-jüyme bop, apır-jwpır bastalıp ketken tu-talaqay töbeles. Qwmırsqanıñ ileuindey qım-qiğaş qwjınağan wrıs bastaldı.

Bwl kezde qazaq jağınan Kerimbek pen Abdolla siyaqtı ülkenderdiñ araşasın da tıñdap jürgen eşkim bolğan joq. Ä degende sanı az düñgenderdiñ aldı bir-birlep attan jığıla bastağan. Bireuler şetke alıp şığıp, Ämendi bosatıp jattı. Jiın el biraz uaqıttıñ işinde az düñgenniñ toz-tolañın şığarıp jibergen. İşinara qazaqtan da atı oynap şığıp, soyılğa jığılğandar bar edi.

Sändi kiingen, düñgen saltımen ösirilgen qaba saqaldı baylardıñ bası-közin qan judı. Sonı anıq bayqağan Şeru ruınıñ basşısı Abdolla bolısta es qalmağan. Erteñ osı üşin ükimet aldında jauap beretin de osılarday el bilegen adamdar bolmaq. Ol eñ alğaşqı boydan-aq, atın tebinip, Mamozını qattı qorğay äreket jasağan. Saqalı bauday, özi qalaqtay Mamozını, janı ayaulı düñgen töresin, ığına alıp, jaqındağan adamğa anadaydan qamşı üyire, aybat şege ayğaylağan.

Töbeles endi qızıp, iriktelip alğan qamşıgerler jaña tösele bastağan kezde düñgender jağı azdıq etti. Eki jaq araşağa endi-endi ğana köne bastağanday. Araşada jürgen tek Abdolla, Kerimbekter ğana emes, osındağı jası ülkenniñ barlığı da, şınımen-aq, ayanbay, jan sala kirisip baqqan. Artın oylamay äukelengen keybir qızba jigitterdi tws kelgen şaqta solar ayamastan basqa wrıp, es kirgizip jürgen. Osılardıñ qatulanğan küşimen sabalas qazir bir-birlep azaya kelip, bir sätte zorğa ıdırap basıla bergen-di. Araşaşılardıñ bağanadan bergi qattı aybat şege qım-qiğaş zekirip, aqırğan toqtausız tıyımdarımen bar töbeles sirey kelip, endi ğana tınım tauıp edi.

Eki top ün-tünsiz eki bölek ekşele berdi. Bosağan attar quıldı. Mamozı endi bir auız tırs etip til qatqan joq. Bar nökerine tayaqtı kelistire jegizip alğan qan-josa boyında, ün-tünsiz tünergen küyde, atın moyınğa wra bwrılıp, öz eline qaray japırıla jürip ketti.

(Jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir