Senbi, 21 Qırküyek 2019
Jañalıqtar 2603 0 pikir 22 Aqpan, 2013 sağat 08:21

Bauırjan Babajanwlı. Itayaqtan su işken...

- Jurfakta Ämirhan degen danışpan bar eken. Köp oqıptı, - dedi Ädil Botpanov bir küni. Ädettegidey keketip twr ma dep betine qarap em, joq, jüzinen kekesin bayqalmaydı, şın süysinip twr eken. - Tek öleñdi şahanovşalap jazadı eken, aynımaydı, - dedi sosın,  -  onısı dwrıs emes...

Ädilmen tanısqan  birneşe  ayda onıñ bireuge köñili tolğanın birinşi ret köruim. Meniñ kenet älgi «danışpandı» körgim kelip ketti.  Onıñ jäne özimiz sekildi 1-kurstıñ studenti ekenin estigende qızığuşılığım tipti arta tüsti. Jarastan swrastırıp em: «Iä, mıqtı! Bilmeytin pälesi joq», - dedi Jäukeñ.

- Jurfakta Ämirhan degen danışpan bar eken. Köp oqıptı, - dedi Ädil Botpanov bir küni. Ädettegidey keketip twr ma dep betine qarap em, joq, jüzinen kekesin bayqalmaydı, şın süysinip twr eken. - Tek öleñdi şahanovşalap jazadı eken, aynımaydı, - dedi sosın,  -  onısı dwrıs emes...

Ädilmen tanısqan  birneşe  ayda onıñ bireuge köñili tolğanın birinşi ret köruim. Meniñ kenet älgi «danışpandı» körgim kelip ketti.  Onıñ jäne özimiz sekildi 1-kurstıñ studenti ekenin estigende qızığuşılığım tipti arta tüsti. Jarastan swrastırıp em: «Iä, mıqtı! Bilmeytin pälesi joq», - dedi Jäukeñ.

Bir küni 17-jataqhananıñ aldında kezdesip, tanıstıq. Jwqaltañ sarı jigit eken. Arsalañdap kelip  qwşaqtap, kolımdı ıqılastana qıstı.  
Keşikpey filfak-jurfak  u-du bolıp aralasıp kettik. Ämirhandar da bizge jii keletin boldı. Ol künde bas qosqan jerdiñ bärinde «attıñ bası jiberilip», öleñ oqıladı. Ämirhan öleñ oqığanda aruaqtanıp ketedi eken. Jwrttı dür silkindiredi. «Babalar ırımı boyınşa tili şığuı keşeuildey bastağan säbige itayaqtan su işkizedi eken. Sonday jağday meniñ de basımda qaytalanıptı...» - dep «Baba-ırım» degen öleñin oqıdı bir küni.

BABA-IRIM

Jwtañdaumın, demen biraq jarlımın,
Baba ırımı, älegi emes jarğınıñ.
Qızıl tildi sözge iiltu üşin de,
Itayaqtan sudı da işken bar künim.

Itayaqtan sudı da işkem, sökpegin,
Ayıptarğa özge künäm köp meniñ.
Irzığımdı tabam qazir eñbekpen,
Tildi biraq iemdendim tep-tegin.

Itayaqtan sudı da işken bar şağım,
Kez emesti ol köñil küpti, arsa mwñ.
Sen şarşadıñ sändi quıp, men bayğws,
Baba-ırımğa bağa tappay şarşadım.

Itayaqtan sudı da işkem,
Babanıñ
ırımına minezi jat qalanıñ
köşesinde köp - körikti qızben de,
Kızıp ketsem ırıldasıp qalamın.

Osı boldı-au zamananıñ öleñi,
Köp bolğan soñ kör sezimi, köbeñi.
Isi tilge ilikpegen tilderge,
Itayaqpen tamaq bergim keledi,
Qwday saqtasın.

«Jaqsı öleñ!» - dedi Ädil. «Mıqtı!» - destik biz. Sosın «Jaqsı öleñ üşin alıp qoyu kerek» degen sol kezdegi dästür boyınşa...  «itayaqtağı» «susındı» kömekeyge jönelttik. Birazdan soñ «ırıldasa» bastadıq. Köpşe türde aytıp otırğanım bolmasa,  «ırıldasqan» -  Ädil men Ämirhan ğana.

Ädil men Ämirhan bwdan keyin de jii «ırıldasatın» boldı. Oları jäne özderine wnaytın boluı kerek, birin-biri izdep twradı. Ädil qolı qalt etse, 5-jataqhanadan bir-aq şığadı. Olardıñ tartıstarı bizge de qızıq. Biraq jastıq şaq degen aynalayın tek qana ädebietten twrmaydı ğoy, ondayda eki «danışpandı» oñaşa qaldırıp, tayıp twramız. «Ekeumiz ädebiettegi baqtalastar bolayıq...» degen sözdi osınday sätterdiñ birinde aytıptı Ädil Ämirhanğa...

2-kurstıñ basında Bolat Qojaev üylenetin boldı da,  kurstastarı Semeydiñ Taskesken auılına  baratın boldı. Filfaktan... Jaras ekeumiz ilestik. Öytkeni Bolat ekeumiz aqılı dayarlıq kursında birge oqığanbız. 25 adam poyızğa biletsiz mingen qızıq boladı eken, äyteuir äreñ degende ornalastıq. Jurfaktıñ qasqır qızdarı Semeyge bara jatqan soldattardıñ  orındarın «tartıp aldı». Pısıqtau jigitter ombılıq qazaq  qızdardıñ qasına jayğasıp, aqırı eldiñ toyın köre ketiñder dep Ayaközden tüsirip alıp qaldı. Qalğandarımız tamburlar men kupeli vagondardıñ dälizderindegi otırğıştarğa jayğastıq. Ämirhannıñ älem ädebietinen oqığan «lekciyasınıñ» qızıqtı bolğandığı sonday, tünimen kirpik qaqqanımız joq.

Ämirhan toyda da  erekşe közge tüsti. Şahanovtıñ stilindegi öleñderi jwrttı dür silkintti. Özi jaqsı silteydi eken. Onısın taskeskendik qonaqjay jigitter teris körgen joq. Olardıñ  «Baba-ırımdı» birneşe ret oqıtqandığı esimde qalıptı.   Qaytar jolda «Qırküyek. Qaskeleñ. Qara qız...» dep öleñ oqi bastap edi, Qazıbek Qwttımwratwlı: «Ämir-au, mınau meniñ öleñim ğoy...» dep jabısa ketti. Söytse 1-kursta «sel'hozda» jürgende ekeui de tura osılay bastalatın öleñ jazğan eken.

Ämirhan sol kezdiñ özinde-aq özin wlı mwrattıñ jolındağı adam sanaytın. «Biz ädebiettegi spartandıqtar boluımız kerek.  Ol üşin, ärine, bilimmen qarulanu qajet», - deytin. «Şekspirdi tügel oqımağan adamnıñ QazMU-ğa tüsui dwrıs emes qoy...» - dedi birde. Men ğana emes, sol jerde otırğan biraz adamnıñ arqasınan aşı ter bwrq ete qalğanı haq. «Biz Batıs ädebietine tım eliktep ketkenbiz. Özbekter olay emes. Öytkeni olarda biz wmtılıp otırğan keñistikti toltıratın älem bar, ol - wlı Şığıs ädebieti. Olar özderin sol ädebiettiñ mwragerleri sanaydı.  Külli türki düniesine ortaq mwranı da menşiktep otır», - dedi tağı birde. Özbek ädebietin tüpnwsqasınan oqitın noyanğa alıp-qosarımız joq edi.

Qısqı demalısta Ämirhanmen birge onıñ auılına barıp qaytqan Batırbolattıñ auzınıñ suı qwrıp oraldı. «Määä, - dedi ol känigi oraldıqtarşa auzın sozıp, - kitaphanası swmdıq! Jwmabek ağa arğı-bergi qazaq aqındarınıñ öleñderin jatqa oqıp qana qoymay, älem ädebietin de birşama biledi eken. Ämirdiñ Sapar degen bauırı  şaruağa mığım körindi.  İnisi emes, ağası siyaqtı qamqor eken. Bir ğajabı, bäri de Ämirhannıñ mıqtı ädebietşi bolatınına senedi jäne ol üşin bärin-bärin jasauğa äzir...». Batırbolat qwr jatpay Bal'zaktı biraz «kemirip» qaytıptı.
Köp wzamay men Ämirhannıñ «danışpandığınıñ» ziyanın oñbay tarttım. «Bäri adamnıñ özinen boladı ğoy...» - dep satirik  Törejan Mändibaydıñ bir keyipkeri aytpaqşı, özimnen boldı. 3-kursta älem ädebietinen bizge Neylya Çebotareva degen ädemi qız lekciya oqıdı. Özi bizben tüydey qwrdas. Birneşe topqa birden lekciya oqitın ol bizdi tüstep tani bermeytin. Tağı bir keñşiligi  - oyın  orıs tilinde erkin jetkize almaytındar qazaqşa aytsın dep qasına tilge jüyrik «audarmaşı» alıp otıratın. Mwndayda sabaqtı jarıtpaytındardıñ bäri orıs tilin bilmeytin bolıp şığa keledi. Öytkeni öz işimizden şıqqan «audarmaşılar» emtihan tapsıruşınıñ erni qimıldasa boldı ar jağın özderi «qatıradı». Äyteuir aldına kirgen adam kemi «4» alıp şığatın.
Mine, sol emtihandı tapsırıp jatqan kezde Ämirhan kele qalsın. Kenet meni şaytan türtti. Şaytan türtkeni emey nemene, onı ornıma  kirgizip, «5» alğım keldi. «Nesi bar, änşeyinde «basımızdı qatıratın»  äñgimelerin aytıp,  öte şıqpay ma?». Basıma kelgen oy - osı. Sorıma qaray, Ämirhan da köne ketti. «Ana jigit mıqtı biledi ğoy deymin, jwrttıñ bilmey qalğan swraqtarına da jauap berip otır...»  - dedi işten köñildi şıqqan Serik Qaliev kurstasım. Men mäz boldım. «5» alatınıma senimdi edim.

... Mine, Ämirhan bilet alıp, Çebotarevanıñ aldına otırdı. Biletti apaydıñ  qolına wstatıp, söyley bastadı. Kenet... wstazımızdıñ közderi ülkeyip bara jatqanın añğardım. Bir kezde qolın siltep, bir närseni Ämirhanğa qızu tüsindire bastadı. Endi bir sät meniñ dosım eki qolın jayıp jiberip,  äldeneni däleldeuge  kiristi. Çebotareva jımiıp,  külgen sıñay tanıttı. Bir kezde ädemi qabaqtarı qayta tüyile tüsti. Arttağılar bwl kezde «şpargalkaların» tığudı qoyıp, partanıñ üstine jayıp qoyıp, köşire bastağan...

Uh, 1 sağat 15 minut ötkende meniñ dosım şıqtı-au, äyteuir. Erekşe mäz. «Köpten beri eşkimmen bwlay äñgimelespep edim...»,  - dep qoyadı. «Swlu qız eken...» - dey me-au. Äri qaray tıñdauğa şamam jetpedi: «Äy, bağam  qanşa?».
- «Eki».
-  «Qalay?». Dauısım jarıqşaqtana şıqtı. Oğan qarap jatqan Ämirhan joq, basın rahattana şayqaydı: «Köpten beri bwlay eşkimmen äñgimelespep edim...». Küyip kettim...

Birazdan soñ sabırğa kelip, swrasam, Ämirhan, aqtöbeşe aytqanda,  «kartoptı äbden jarğan eken». Äueli Al'ber Kamyu bastağan  jazuşılardıñ birazın iske alğısız ğıp  tastaptı: «Ädebietke alıp kelgen pälendey  jañalığı joq, bwrınğılardı qaytalau ğana». Bir kezde tağı bir jazuşınıñ mahabbat turalı jazğan şığarmasına şäk keltirgen: «Şınayı emes. Avtordıñ ğaşıq bolıp körmegeni körinip twr...». «Rasın aytsam, men de ğaşıq bop körgenim joq. Biraq...» - dey bergen wstazımızdıñ sözin kilt bölip: «Iä, Sizdiñ ğaşıq bolmağanıñız körinip twr, al men ğaşıqtıq degenniñ ne ekenin bilemin» -  dep qoyıp qaladı.  «Köziñiz ädemi...» - depti tağı jwtınıp. «Bärin joqqa şığardıñız. Jaqsı köretin jazuşıñız bar ma, sirä? - deydi mınaday «nahaldıñ»  äñgimesinen şarşağan  Çebotareva bir kezde. «Bar, ol - Akutagava Ryuneske», - deydi  bizdiñ «danışpan». Neylya Vladimirovna  Akutagavanı bilmeydi eken. «Mindetti türde oqıñız, ökinbeysiz...» - depti Ämirhan. Soñı «ekilik» alumen ayaqtalğan.
-    Äy, jındısıñ ba?  Öziñ bireudiñ ornına kirip twrıp... Endi ne isteymiz?
-    Ne isteytini bar, endi öziñ kire ber, - deydi Ämirhan. Qaljıñdap twr ma desem, şını eken.  Äulielik pen äpendiliktiñ arası - bir-aq qadam degen ras eken ğoy.  
Ämirhan qısqı kanikulğa tartıp otırdı. Men üşin nağız qiın künder endi bastaldı. «Şetel ädebieti» kafedrasına «barlauşı» jiberip körip em, has masqara bolıp jatır eken. «3-kursta Öteuliev degen bireu bar eken, bärin joqqa şığarıp otır», - dep barıptı Neylya Vladimirovna. «Öy, osı uaqıtqa deyin körinbegen qanday danışpan ol, dauay, sen bizdiñ közimizşe emtihan alşı, äuselesin köreyik», - desipti kafedradağılar. Çebotarevanıñ qolında Akutagavanıñ kitabı, Öteulievpen  «şayqasqa» äzirlenip jatır deydi. Mwnı estip, zärem wştı. Amal joq,  Ämirhannıñ auıldan keluin kütuge tura keldi. «Ämir, - dedim äbden şaram tausılğan men, - endi mağan eşteñeniñ  keregi joq, tek apaymen eregispeşi. Basıñdı izey ber...». Endi Neylya Vladimirovnanıñ oñaşa qalğan sätin añdıdıq. Aqırı ıñğayın tauıp, kirip «3» alıp şıqtı. Söytip, qazaq-orıs filologiyasındağı 100 adamnıñ işinen jalğız men ğana «3» aldım. Biraq ol men üşin «5»-ten artıq edi...

Biraq mwnımen Ämirhan men Çebotarevanıñ «şayqası» tämamdala qoyğan joq. Ämirhan  Neylya Vladimirovnadan aqırı «bes»  aldı. Qalay deysiz ğoy?
Kelesi semestrde Ämirhan kurstastarımen birge şetel ädebietinen lekciya oqılatın auditoriyağa kire berse, däris oqitın wstaz retinde Çebotareva otırmay ma? Sasıp qalğan Ämirhan kilt teris bwrılıp jüre beredi. Sabazıñ sodan bir semestr boyı şetel ädebieti sabağına barmay qoyadı. Biraq emtihanğa özgeni salmay, özi barğan.

Mine, Ämirhan ädemi boyjetken apayınıñ aldında otır. Biletke jauap beruge kirise bergende, Neylya Vladimirovna toqtañız deydi de, sınaq kitapşasın swraydı. Qolına tigen sınaq kitapşasına äldeneni süykektete jazadı. Sosın:
-    Aytıñızşı, siz bwğan deyin meniñ aldımda boldıñız ğoy, ä? - deydi.
Ämirhan:
-    Mümkin emes, - deydi.
Apayı:
-    Sizdiñ ädebietti öte jaqsı biletiniñizdi bilemin. Mine, eşteñe swramay-aq «bes» degen bağañızdı da  qoydım. Tek, şınıñızdı aytıñızşı, bwğan deyin siz meniñ aldımda bir ret bolsa da boldıñız ğoy, ä? - deydi äldeneni biluge ıntıqqan janday bwğan tesile qarap.
Sınaq kitapşasın kostyuminiñ qaltasına salıp jatqan Ämirhan:
-  Äbden mümkin, - depti sabırlı qalpın özgertpesten.
-    Ketiñiz, endi men sizdiñ köziñizge senbeymin, - depti sonda ädemi apayı janarına jas üyirile.
Mine, Neylya men Ämirhannıñ hikayası osılayşa bir jağınan quanıştı, ekinşi jağınan qayğılı ayaqtaldı.

Ämirhannıñ 3-kursta jürip jazıp, «Jas qazaqta» jariyalanğan «Jwmaqqa jol jer arqılı bara ma?», «Ziyalı qauım ziyandı qauım emes pe?»  attı eki maqalası jwrtşılıqtı eleñ etkizdi. Redakciyağa zvondap: «Ay, ana Ämirhan degen qanday bala özi?» - dep swrağandar köp bolıptı. Alğaşqı maqalasında «V.Lenin o düniedegi jwmaqtı jer betinde ornatpaq boldı...» - dey kelip, proletariat köseminiñ ayağın şalıs basqan twstarı turalı: «Wlı adamdardıñ qatelikteri de wlı boladı ğoy...» - dep twjırıptı. Mümkin, Ämirhannıñ «kün kösem» turalı pikirleri üstirtteu de köriner, biraq erinbegenniñ bäri Leninge tas laqtırıp jatqan zamanda  mwnday maqala jazu degeniñiz közsiz erlik edi.

Sol twsta respublikalıq aytıs bola qaldı. Qos tildilikti jaqtağan Oljas Süleymenovti jerden alıp, jerge salğan Şorabek aqınğa QazMU-dıñ äygili jüyrigi  Bekjan Äşirbaevtıñ : «Oljas ağam jöninde ne ayta alamın, wlılardıñ wlı ğoy qateleri...» - dep qaytarğan jauabı jwrtşılıqtı bir gu etkizdi. Ämirhannıñ twjırımı osılay ädebi aynalımğa enip jüre berdi. Qazir maqalalardıñ taqırıbına da aynalıp ülgerdi...

Balalar jurnalınıñ tizginin wstağan Twmanbay qwrdasına:  «Twmağa, «Baldırğannan» tanıs tauıp aldıñız ğoy deymin, öleñderiñiz jii şığatın boldı», - dep Qadır aqın aytpaqşı, JenPI jaqta «tanıstarı» bar Jaras pen Ämirhannıñ arqasında biz de Gogol'diñ köşesin biraz şarladıq. Sondağı bir qara qızğa Ämirhan biraz öleñ arnadı. Sol künderdiñ belgisindey ädemi ğazaldar  qaldı. QazMU-dıñ bir qalamqasına arnalğan:
...Erinde twrğan gäp bar ma,
Sezimmen sazdı süydirdiñ.
Söz bar ma seni maqtarğa,
O, aru qızı wyğırdıñ, - dep bastalatın öleñ de jastıq şaq jazdırğan jır.

Sporttıq babı  mıqtı, tırnağı ilingen jerde denesin igerip twra beretin Ämirhan jataqhanalarğa örmelep şığudıñ has şeberi edi. Birde tipti aspiranttardıñ jataqhanasında twratın ağaylarınıñ bölmesine balkonnan kirip barıptı. Qay qabat ekenin şatastırğan ğoy. Endi birde bölmesinde wyıqtap jatqan meni şığıp ketpesin dep esikti... işten kilttep, özi 5-qabattan balkonnan balkonğa sekirip tüsip ketipti...

Tarazdan peri Maraltay kelgesin özi de jın-oynağı köp ortanıñ  «derti» asqına tüsken.  «Jelkeden qarap twratın» Kojekeevterdiñ şau tartqan şağı ma, älde sol twsta eldegi  jappay beybereketsizdiktiñ äseri me, 5-jataqhananıñ «şañı» şığıp jatatın. Sol oqiğalardıñ bel ortasında, ärine,  Ämirhan jüredi. Janında qaltasınan pışağı tüspeytin  äygili bwzıq Sağındıq Rzahmetov bar...

Ämirhan birde «ayıqtırğışqa» tüsip qalıp, twp-tura Esenğali ağasına zvondaydı. Esağañ ayıppwlın tölep şığarıp alsa, bizdiñ bahadür jalañayaq eken. Sodan üyine alıp barıp, bir tufliin kigizip, QazMU qalaşığına jaqın jerge äkelip, tüsirip ketipti. Közi tiri klassiktiñ ayaq kiimin  kezek-kezek kiip körip, mäz bolıp qaldıq. Bizdiñ qatarlastarımız keyde osılay ağalarına erkelep twratın...

Jurfaktıñ jigitteri ağalar alaqanınıñ jıluın köp kördi. Sonda sabaq beretin Bauırjan Jaqıp,  Temirğali Köpbaev, Amantay Şäripter talağında biti bar balalardı äbden erkeletti.  Äsirese Bauırjan Jaqıp olardı süyreudey-aq süyredi. Äytpese birazı oqudı bitirmey-aq, auıldarına jol tartar ma edi, kim bilsin?  Sonıñ işinde memlekettik emtihanğa trikomen  kelgen meniñ Ämirhan dosım da bar...

Biraq qanday jağdayda da Ämirhannıñ qolınan kitap tüsken joq.  Kök tütinge tolı bölmeniñ işinde qoyu qara şayın soraptap, arqasın qabırğağa tirep alıp, kitap oqıp otıradı. Öte sirek kezdesetin kitaptardı izdep jürip, tauıp alıp oqidı. Bergen kitabıñdı swrasañ: «Mağan pälenşeniñ pälen degen kitabın tauıp ber, sosın alasıñ...» deytin qızıq minezi de bar. Sosın öz kitabıñdı ala almay äure bolıp jüresiñ. Töbelesesiñ be endi?..

Bizdiñ bärimizdiñ sol twstağı  öleñderimizde qara boyau köbirek edi. Keyde tipti artıqtau ketip qalsaq kerek: «Öleñ oqıp otırıp, «janım», «künim»  degen sözderdi körsek quanatın boldıq...» - dedi Twrsınjan Şapay birde. Bir ğajabı, Ämirhan swmdıq optimist edi. Öleñderinen  de jiger esip twratın. Al äñgimelerin tıñdağanda boyıña küş qwyılatın.

«FEF-te (filosofiyalıq-ekonomikalıq fakul'tet. - B.B.) Didar Qosılbekov degen jigit bar. Mıqtı prozaşı!» - dedi birde. Biz Didar Amantaymen osılay tanıstıq. Keşikpey onıñ äñgimeleri  «Jas Alaşta» jariyalanıp, jwrtşılıq arasında dümpu tuğızdı.

Universitet bitirgesin «Parasat» jurnalına ornalasqan Ämirhan men Jaras egiz qozıday birge jüretin. Men jwmıs istegen «Jalın» jurnalımen arası alıs bolmadı da, bir-birimizdi jii körip twratınbız. «Bizdiñ üyge kelgende mına kisiniñ qolınan şay işip twrasıñ», - dedi bir küni ädemişe sarı qızdı körsetip. Marhabat menimen jılıwşıray amandastı.

1996 jılı Esenğali Rauşanov «Jazuşı» baspasınan kitabın şığarıp bergen  jeti aqınnıñ biri - Ämirhan. Ol bwl jolı da erekşelenip twrdı. Kitabınıñ atı - «Metamorfoza».
1998 jılı Ämirhan «Balbal qala qonağı» degen öleñin jazdı.

Balbal qala qonağı

Aptap.
Istıq
aqıl-esten tandırğan,
Dwrıs bolar keñ dalada qañğırğan.
Qonatwğın jer joq deme,
Qır astı
Balbal qala qarsı aladı aldıñnan.

Bäri osında,
Qas batır da, qağan da,
Bäri osında,
Arğı atañ da, anañ da.
Aytşı dosım,
Öziñdi emes,
Öziñniñ özegiñdi köre bilseñ jaman ba?

O dünieden tilegiñdi ap şığar
Mwnda da el
Igisi bar, jaqsı bar.
Qwttı qonaq bolğanım de, bauırım,
Şora biin bilep berse baqsılar.

Öziñdiki emes sındı öz esiñ,
Endi işpeuge şarañ joğın sezesiñ.
Balbal tastar - bir kezdegi babalar
Berik bol dep kötergende közesin.

Şın tañ qalsañ jan bitedi tasqa da,
Duman mwnda, moyın bwrma basqağa.
Ayaulıñız,
Boyaulı qız,
Bäri qap
Balbal qızğa köziñ tüsse, masqara!

Qala jaqta janjal bolsa jan-jağıñ,
Balbal jigit sıylar sağan qanjarın.
Şilde ayında,
Kün ötken şaq şekeden,
Şın dostıqtıñ sezinesiñ salmağın.

Er mwratın qoldağanday dauıs köp.
Tostağanda tük qaldırmay tauıs tek.
Bala bolıp attanasıñ dalağa...
Dana bolıp oralasıñ qalağa...
Sosın seni oylaydı jwrt auış dep.

Qala ömiri.
It tirşilik tağı da.
Asau mezgil maza bermey qanıña
Şöldegende...
Tostağanın wsınğan
Balbal tastar  -
Bir kezdegi babalar
oraladı jadıña.

Mağan osı öleñ onıñ bolaşaqta tüser jolın ayqındap bergen soqpaq siyaqtı boladı da twradı. Ämirhan sol kezden bastap, babalar mwrasına, qazaq, älem ädebietiniñ tarihına qatıstı taqırıptarğa mıqtap den qoya bastadı. Oqu bar  da,  onı siñiru bölek äñgime ğoy. Oqığanın qorıtıp qana qoymay, birneşe derek közinen alğan dünielerinen  keremet sintez jasaytın, keyde tipti batıl boljamdarğa baratın Ämirhannıñ maqalaları qızıqtı oqıladı. Onıñ 2008 jılı «Twran» baspasınan şıqqan «Qasqır qwday bolğan kez» attı jinağı  jas ta, jasamıs ta izdep jürip oqitın kitapqa aynaldı.

2000 jıldardıñ basında Mwhtar Mağauin men Mwhtar Şahanovtıñ arasındağı Şıñğıs hanğa qatıstı daudı oqırman demin işine tarta otırıp qadağaladı. Osı daudıñ basında Ämirhan Balqıbek twrğanın bılayğı jwrt bile bermeui mümkin. Iä, Mwhtar Şahanovtıñ «Jazager jadı kosmoformulası» (Şıñğıs hannıñ pendelik qwpiyası»)  attı romanı şıqqanda,  eñ alğaşqılardıñ biri bop wlı qağandı qorğap, maqala jazğan meniñ dosım bolatın. «Moñğoldıñ qwpiya şejiresine», Lev Gumilevtiñ jazbalarına taban tiregen onıñ uäji salmaqtı edi. Sodan Mwhañ bir maqalasınıñ işinde atın aytpay, Ämirhandı ile ketti. Endi  äñgimege Mwhtar Mağauin aralastı. Sol-aq eken, Ämirhan bılay qalıp, el eki «däudiñ» «ayqasına» köz tikti...

Oljas Süleymenovke qıli közben qaraytındar köbeyip twrğan sätte de  özi jırların süyip oqitın aqındı qorğap maqala jazdı. «Qazaq ädebietinde» basılğan sol maqalağa süysingender köp boldı. Aytpaqşı, sodan keyin Ämirhan özi jwmıs istep jürgen «Dala men qala» gazetinen ketti. Eşkim qumağan. Tek bas redaktor Saparbay Parmanqwl: «Bizge şıqqan materialdı «Qazaq ädebieti» nege siltemesiz beredi?» - dep renjigen ğoy. Bılay qarağanda,  bas redaktordiki öte dwrıs. Tek bizdiñ äulie onı özine körsetilgen senimsizdik  dep eseptep, dereu  jwmıstan şığu turalı arız beripti. Telefon soqsam: «Saparbay ağam, erkek qoy, şirkin!» - dep mäz bop otır. Özin jwmıstan şığarğan adamdı osınşa maqtağan adamdı birinşi ret köruim. Ağasın maqtauı wzap bara jatqasın äñgimesin bölip: «Äy, endi ne istemek oyıñ bar, jwmıs qarastırdıñ ba?» - dep em, «Qatındı ne üşin aldım, meni baqpasa, onıñ ne keregi bar?» - dep qaljıñğa bwra bastadı. Şağın otırısta bireudiñ äyelin jappay maqtap, şekten şığıp bara jatqan jwrttıñ äñgimesi  qıtığına tigen bir ağamız aytpaqşı: «Onday qatın qaydaaa..» - dep qoya saldım men de.

«...Qalam wstağan adamnıñ aqın nemese aqın emestigin negizinen ağa buın emes, jas buın qaymıqpay aytadı. Qaymıqpağanda, batırlığınan emes - añqaulığınan, adaldığınan. Keyingi jas balalar kimniñ şumaqtarınan üzindi oqidı, kimniñ öleñinen citata keltirip tastaydı - sol kisini şın aqın (qimasañız, täuir aqın) dep eseptey beriñiz»,  - deydi meniñ Ertay ağam. Sol aytpaqşı, Ämirhan - jastardıñ jii auızğa alatın  aqındarınıñ biri. Ortalarına da jii şaqıradı. Özi bayağıda armansız sayran salğan QazMU-ına endi  parasattı kisiniñ röline enip barıp, salihalı äñgime aytadı. Sonday keşterdiñ birinde jastar swraydı ğoy: «Ağa, pälenşe Esenğalidıñ bir oyın alıptı, tügenşeden Tınıştıqbektiñ sürleui  bayqaladı. Jalpı osı  özine deyingi  aqındardan «alğan» dwrıs pa?». - «Dwrıs, - deydi Ämirhan, - tek ünemi bir adamnan «alsañ», körinip qaladı, sondıqtan köp adamnan «alu» kerek...». «Oqu ötip ketken» ağalarınıñ öziñe deyingi aqındardıñ bärin de oqu kerek degen oyın tüsingen bozbalalar men boyjetkender mäz bolıptı.

... Uaqıt öz degenin jasaydı eken. Tay-qwlınday tebisip ösken bizdiñ jigitterdiñ de birazı özgerdi. Keybiriniñ qabağına qarap, añdap söylesetin boldıq. Özgermegen  Ämirhan ğana. Tün ortasında telefon soğıp, däl bayağışa: «Bauke, men aqınmın ba?» - dep swraydı. Kezdeskende riyasız äñgimelesemiz. Säl ıqılassız söylese bastasañ sezip qoyadı. Sosın bayağı itpen tabaqtas bolğanı esine tüse me, ars ete qaladı: «Öy, şeşeñniñ..., kisi bop qaldıñ ba?». Äri qaray birdeñe dey bastasañ twmsıqtan perip jiberuden tayınbaydı. Oğan sot joq qoy...

Aqtöbe qalası
Abai.kz

0 pikir