Senbi, 23 Mausım 2018
Jañalıqtar 2431 0 pikir 26 Naurız, 2013 sağat 06:05

Abay Qwnanbaywlı. Bwl zamannıñ moldaları hakim atına dwşpan boladı

OTIZ SEGİZİNŞİ SÖZ

Ey, jüregimniñ quatı, perzentlerim! Sizderge adam wğılınıñ minezderi turalı biraz söz jazıp yadkar qaldırayın. Iqılaspenen oqıp, wğıp alıñızdar, onıñ üşin mahabbatıñ töleui - mahabbat. Äueli adamnıñ adamdığı aqıl, ğılım degen närselermenen. Mwnıñ tabılmaqtığına sebepter - äueli hauas sälim häm tän saulıq. Bwlar tuısınan boladı, qalmıs özgeleriniñ bäri jaqsı ata, jaqsı ana, jaqsı qwrbı, jaqsı wstazdan boladı. Talap, wğım mahabbattan şığadı. Ğılım-bilimge mahabbattandırmaq älgi aytılğan üşeuinen boladı. Ğılım-bilimdi äueli bastan bala özi izdenip tappaydı. Basında zorlıqpenen yaki aldaumenen üyir qılu kerek, üyrene kele özi izdegendey bolğanşa. Qaşan bir bala ğılım, bilimdi mahabbatpenen kökserlik bolsa, sonda ğana onıñ atı adam boladı. Sonan soñ ğana alla tağalanı tanımaqtıq, özin tanımaqtıq, dünieni tanımaqtıq, öz adamdığın bwzbay ğana jälib mänfağat däfğı mwzarratlarnı ayırmaqlıq sekildi ğılım-bilimdi üyrense, biler dep ümit qılmaqqa boladı. Bolmasa joq, eñ bolmasa şala. Onıñ üşin köbinese balalardı jasında ata-anaları qiyanatşılıqqa salındırıp aladı, soñınan mollağa bergen boladı, ya ol balaları özderi barğan boladı - eşbir bähra bolmaydı.

OTIZ SEGİZİNŞİ SÖZ

Ey, jüregimniñ quatı, perzentlerim! Sizderge adam wğılınıñ minezderi turalı biraz söz jazıp yadkar qaldırayın. Iqılaspenen oqıp, wğıp alıñızdar, onıñ üşin mahabbatıñ töleui - mahabbat. Äueli adamnıñ adamdığı aqıl, ğılım degen närselermenen. Mwnıñ tabılmaqtığına sebepter - äueli hauas sälim häm tän saulıq. Bwlar tuısınan boladı, qalmıs özgeleriniñ bäri jaqsı ata, jaqsı ana, jaqsı qwrbı, jaqsı wstazdan boladı. Talap, wğım mahabbattan şığadı. Ğılım-bilimge mahabbattandırmaq älgi aytılğan üşeuinen boladı. Ğılım-bilimdi äueli bastan bala özi izdenip tappaydı. Basında zorlıqpenen yaki aldaumenen üyir qılu kerek, üyrene kele özi izdegendey bolğanşa. Qaşan bir bala ğılım, bilimdi mahabbatpenen kökserlik bolsa, sonda ğana onıñ atı adam boladı. Sonan soñ ğana alla tağalanı tanımaqtıq, özin tanımaqtıq, dünieni tanımaqtıq, öz adamdığın bwzbay ğana jälib mänfağat däfğı mwzarratlarnı ayırmaqlıq sekildi ğılım-bilimdi üyrense, biler dep ümit qılmaqqa boladı. Bolmasa joq, eñ bolmasa şala. Onıñ üşin köbinese balalardı jasında ata-anaları qiyanatşılıqqa salındırıp aladı, soñınan mollağa bergen boladı, ya ol balaları özderi barğan boladı - eşbir bähra bolmaydı.

Ol qiyanatşıl balaları talapqa da, ğılımğa da, wstazğa da, hattä iman iğtiqadqa da qiyanatpenen boladı. Bwl qiyanatşılar - jarım adam, jarım molla, jarım mwsılman. Olardıñ adamdığınıñ kämälät tappağı - qiınnıñ qiını. Sebebi alla tağala ezi - haqiqat, rastıqtıñ jolı. Qiyanat - haqiqat pen rastıqtıñ dwşpanı. Dwşpanı arqılı şaqırtqanğa dos kele me? Köñilde özge mahabbat twrğanda, haqlıqtı tappaydı. Adamnıñ ğılımı, bilimi haqiqatqa, rastıqqa qwmar bolıp, ärnärseniñ tübin, hikmetin bilmekke ıntıqtıqpenen tabıladı. Ol - allanıñ ğılımı emes, hämmanı biletwğın ğılımğa ıntıqtıq, özi de adamğa özindik ğılım beredi. Onıñ üşin ol allanıñ özine ğaşıqtıq. Ğılım - allanıñ bir sipatı, ol - haqiqat, oğan ğaşıqtıq özi de haqlıq häm adamdıq dür. Bolmasa mal tappaq, maqtan tappaq, ğizzat-qwrmet tappaq sekildi närselerdiñ mahabbatımen  ğılım-bilimniñ haqiqatı tabılmaydı.

Mal, maqtan, ğizzat-qwrmet adamdı özi izdep tapsa, adamdıqtı bwzbaydı häm körik boladı. Egerde adam özi olarğa tabınıp izdese, tapsa da, tappasa da adamdığı joğaladı. Endi haqiqat süyip, şındı bilmek qwmarıñ bar bolsa, adamdıqqa layıqtı ıqılastı qwlağıñdı qoy. Äueli din islamnıñ jolındağı pendeler imannıñ haqiqatı ne söz ekenin bilsin. Iman degenimiz bir ğana inanmaqtıq emes, sen alla tağalanıñ birligine, uä qwrannıñ onıñ sözi ekendigine, uä payğambarımız Mwhammed Mwstafa salallahu ğalayhi uässälläm onıñ tarapınan elşi ekendigine inandıñ. Jä, ne bitti? Sen alla tağalağa alla tağala üşin iman keltiremisiñ ya öziñ üşin iman keltiremisiñ? Sen iman keltirmeseñ de, alla tağalağa keler eşbir kemşilik joq edi. Öziñ üşin iman keltirseñ, jä inandıñ. Ol inanmaqtığıñ qwr ğana inanmaqtıqpen qalsa, sağan payda bermeydi. Onıñ üşin sen öziñ inanmaqtığıñnan payda ala almadıñ, paydalanamın deseñ, payda beredi, kämil iman boladı. Paydanı qalayşa aludı bilmek kerek. Siz «Ämäntu billahi kämahuä bi äsmayhi uasifatihi» dediñiz. Ol esim allalar hämma ol alla tağalanıñ fiğıl ğazimläriniñ attarı, olardıñ mağınasın bil häm segiz sifat zatiyaları ne degen söz, kämil üyren. Öziñdi onıñ qwlı bilip, öziñe muslim at qoyıp, täslim bolğanıña rast bolasıñ da. Öz piğıldarıñdı soğan öz haliñşe wqsatudı şart qıl. Alla tağalağa wqsay alam ba dep, nadandıqpen ol sözden jiirkenbe, wqsamaq - däl birdeylik dağuasımenen emes, sonıñ soñında bolmaq. Onıñ üşin alla tağalanıñ sipattarı: Hayat, Ğılım, Qwdiret, Basar, Sämiğ, Irada, Kälam, Täkin. Bwl segizinen alla tağaladağıday kämälat-ğazamat birlän bolmasa da, pendesinde de ärbirinen öz halinşe bar qılıp jaratıptı. Jä, biz özimizdiñ boyımızdağı segiz zärrä attas sipatımızdı ol alla tağalanıñ segiz wlığ sipatınan bas bwrğızıp, özge jolğa salmaqpenen bizdiñ atımız muslim bola ala ma? Bolmasa kerek. Jä, ol segiz sipatına sipatımızdı häm ol attarı birlän ağlamlanğan fiğıl qwdağa fiğlımızdı ertpek nemenen tabıladı, qalayşa tabıladı, onı bilmek kerek. Ol - alla tağalanıñ zatı, eşbir sipatqa mwqtaj emes, bizdiñ aqılımız mwqtaj, joğarğı jazılmış sipattar birlän tağriflap tanımaqqa kerek. Egerde ol sipattar birlän tağriflamasaq, bizge mağrifatulla qiın boladı. Biz alla tağalanı öziniñ bilingeni qadar ğana bilemiz, bolmasa tügel bilmekke mümkin emes. Zatı tügil, hikmetine eşbir hakim aqıl eristire almadı. Alla tağala - ölşeusiz, bizdiñ aqılımız - ölşeuli. Ölşeulimen ölşeusizdi biluge bolmaydı. Biz alla tağala «bir» deymiz, «bar» deymiz, ol «bir» demeklik te - aqılımızğa wğımnıñ bir tiyanağı üşin aytılğan söz. Bolmasa ol «bir» demeklik te alla tağalağa layıqtı kelmeydi. Onıñ üşin mümkinattıñ işinde ne närseniñ ujudi bar bolsa, ol birlikten qwtılmaydı. Ärbir hadiske aytılatwğın bir qadimge tağrif   bolmaydı.   Ol   «bir»  degen   söz   ğalamnıñ   işinde,   ğalam   alla tağalanıñ işinde, qwday tabaraka uatağala kitaptarda segiz subutiya sipattarı birlän, uä toqsan toğız Äsmai hwsnalar birlän bildirgen. Bwlardıñ hämması alla tağalanıñ zatiya subutiya uä fiğliya sipattarı dür. Men mwnda sizderge törteuin bildiremin. Onıñ ekeui - ğılım, qwdiret. Segiz sipattan qalğan altauı - bwlarğa şarh. Ol altauınıñ biri - hayat, yağni  tirlik.

Allanı bar dedik, bir dedik, ğılım, qwdiret sipatı birlän sipattadıq. Bwl birlik, barlıq ğılım, qwdiret olula bolarlıq närseler me? Älbette, ğılım qwdireti bar boladı: hayatı - mağlwm, biri - irada, yağni qalamaq. Ğılım bar bolsa, qalamaq ta bar. Ol eş närsege hareket bermeydi. Hämmağa hareket beretwğın özi. Ol irada ğılımınıñ bir sipatı käläm, yağni söyleuşi degen, söz qaripsiz, dauıssız boluşı ma edi? Allanıñ sözi - qaripsiz, dauıssız. Endi olay bolsa, aytqanday qılıp bildiretwğın qwdireti jäne basar, sämiğ, yağni köruşi, esituşi degen. Alla tağalanıñ körmegi, estimegi, biz sekildi közbenen, qwlaqpenen emes, körgendey, estigendey biletwğın ğılımnıñ bir sipatı. Biri - täkuin, yağni barlıqqa keltiruşi degen söz. Eger barlıqqa keltirmegi bir öz aldına sipat bolsa, alla tağalanıñ sipatı özindey qadim, häm äzali häm ädäbi boladı da, hämişä barlıqqa keltiruden bosanbasa, bir sipatı bir sipatınan ülken ya kişi boluğa jaramaydı. Olay bolğanda ğılım, qwdiret sipattarı sekildi bosanbay, här uaqıt jaratuda bolsa, bir ıqtiyarsızdıq şığadı. Ol ıqtiyarsızdıq alla tağalağa layıqtı emes. Onıñ barlıqqa keltirmegi - qwdiretine ğana bir şarh. Bwl ğılım, qwdirette eşbir nihoyatsiz, ğılımında ğaflät, qwdiretinde epsizdik jäne naşarlıq joq. Saniğın swñğatına qarap bilesiz. Bwl közge körilgen, köñilge sezilgen ğalamdı qanday hikmetpenen jarastırıp, qanday qwdiretpenen ornalastırğan, eşbir adam balasınıñ aqılı jetpeydi. Biraq pendesinde aqıl - hükimşi, qayrat, quat - qızmet qıluşı edi. Soğan qarap oylaysıñ: alla tağalanıñ sipatında solay bolmaqqa tiis. Biraq äuelde aytqanımız: ğılım, qwdiret - bizdiñ wğuımızğa ğana eki hisap bolmasa, bir-aq ğılımdı qwdiret boluğa tiis. Olay bolmasa sipattar öz ortalarında biri täbiğ, biri matbuğ boladı ğoy. Bwl bolsa, tarif rabbığa jaraspaydı. Segiz sipat qılıp jäne ol sipattar «Lağairu uälä huä» bolıp, bwlay aytuda, bwlardan bir öz aldına jamağat yaki jamiğat şığıp ketedi. Bwl bolsa kelispeydi. Egerde sipattardı ärbirin basqa-basqa degende, köp närseden jiılıp, ittifaqpenen qwday bolğan boladı. Bwlay deu batıl, bir ğana qwdiret pendede bolğan quat; qwdiret ğılım aqıldan basqa bolatwğın, alla tağalada bolğan qwdiret - ğılım häm rahmet. Ol - rahmet sipatı, segiz sipattıñ işinde jazılmasa da, alla tağalanıñ Rahman, Rahim, Ğafur, Uadud, Hafiz, Sättar, Razzaq, Nafiğ, Uäkil, Latif degen esimderine binahi bir wlığ sipatınan hissaptauğa jaraydı. Bwl sözime naqliya dälelim - joğarıdağı jazılğan alla tağalanıñ esimderi. Ğaqliya dälelim qwday tağala bwl ğalamdı aqıl jetpeytin kelisimmen jaratqan, onan basqa, birinen bir payda alatwğın qılıp jaratıptı. Jansız jaratqandarınan payda alatwğın jan iesi hayuandardı jaratıp, jandı hayuandardan paydalanatwğın aqıldı insandı  jaratıptı.

Hayuandardı asıraytwğın jansızdardı eti auırmaytın qılıp, jan iesi hayuandardı aqıl iesi adam balası asıraytın qılıp, häm olardan mahşarda swrau bermeytwğın qılıp, bwlardıñ hämmasınan payda alarlıq aqıl iesi qılıp jaratqan. Adam balasınan mahşarda swrau alatwğın qılıp jaratqandığında häm ğadalät häm mahabbat bar. Adam balasın qwrt, qws, özge hayuandar sekildi tamaqtı öz basımen alğızbay, ıñğaylı eki qoldı basqa qızmet ettirip, auzına qolı as bergende, ne işip, ne jegenin bilmey qalmasın dep, iisin alıp läzzattanğanday qılıp, auız üstine mwrındı qoyıp, onıñ üstinen tazalığın bayqarlıq eki köz berip, ol közderge näzikten, zarardan qorğap twrarlıq qabaq berip, ol qabaqtardı aşıp-jauıp twrğanda qajalmasın dep kirpik jasap, mañday teri tura közge aqpasın dep, qağa beruge qas berip, onıñ jüzine körik qılıp, biriniñ qolınan kelmestey isti köptesip bitirmekke, bireui oyın bireuine wqtırarlıq tiline söz berip jaratpaqtığı mahabbat emes pe? Kim öziñe mahabbat qılsa, sen de oğan mahabbat qılmağıñ qarız emes pe? Aqıl közimen qara: kün qızdırıp, teñizden bwlt şığaradı eken, ol bwlttardan jañbır jauıp, jer jüzinde neşe türli dänderdi ösirip, jemisterdi öndirip, közge körik, köñilge rahat gül-bäyşeşekterdi, ağaş-japıraqtardı, qant qamıstarın öndirip, neşe türli näbatättärdi östirip, hayuandardı saqtatıp, bwlaqtar ağızıp, özen bolıp, özender ağıp dariya bolıp, hayuandarğa, qwsqa, malğa susın, balıqtarğa orın bolıp jatır eken. Jer maqtasın, kendirin, jemisin, kenin, gülder gülin, qwstar jünin, etin, jwmırtqasın; hayuandar etin, sütin, küşin, körkin, terisin; sular balığın, balıqtar ikrasın, hatta ara balın, balauızın, qwrt jibegin - hämması adam balasınıñ paydasına jasalıp, eşbirinde bwl meniki derlik bir närse joq, bäri - adam balasına tausılmas azıq.

Million hikmet birlän jasalğan maşina, fabrik adam balasınıñ rahatı, paydası üşin jasalsa, bwl jasauşı mahabbat birlän adam balasın süygendigi emes pe? Kim seni süyse, onı süymektik qarız emes pe? Adam balası qanağatsızdıqpenen bwl hayuandardıñ twqımın qwrtıp, aldıñğılar artqılarğa jäbir qılmasın dep, maldı adam balasınıñ öziniñ qızğanışına qorğalatıp, özge hayuandardı birin wşqır qanatına, birin küşti quatına, birin jüyrik ayağına süyentip, birin biik jartasqa, birin tereñ twñğiıqqa, qalıñ ormanğa qorğalatıp, häm ärbirin ösip-önbekke qwmar qılıp, jas küninde, kişkene uaqıtında şafğat, sähärimenen bastarın baylap, qamqor qılıp qoymaqtığı - adam balasına ösip-önip, teñdik alsın emes, bälki, adam balasınıñ üzilmes näsiline tausılmas azıq bolsın degendik. Jä, bwl hikmetteriniñ hämmasın häm marhamat, häm ğadalät zahir twr eken. Biz ortamızda bwl marhamat, ğadalätti imannıñ şartınan hisap qılmaymız, onıñ üşin muslim bolğanda, alla tağalağa täslim bolıp, onıñ jolında bolmaq edik, bolğanımız qaysı? Bwl eki ay men künnen artıq mağwlım twrğan joq pa? Fiğılı qwdanıñ eşbirin de qarar qılmaymız, özgelerde bolğanın jek körmeymiz, özimiz twtpaymız, bwl qiyanatşılıq emes pe? Qiyanatşılıqqa bir qarar twrğan adam - ya mwsılman emes, eñ bolmasa şala mwsılman. Alla tabaraka uatağalanıñ pendelerine salğan jolı qaysı? Onı köbi bilmeydi. «Täfakkaru fiğla illahi» degen hadis şariftiñ «innalahu yuhibbul muqsitin» degen ayattarğa eşkimniñ ıqılası, köñili menen ğılımı jetip qwptağanın körgenim joq. «Ätämurun ännäsä bilbirri uäähsänu innalahu yuhibbul mwhsin», «uälläzinä ämänu uäğämilu salihati ulayna ashabul jännäti häm fiha halidun» degen ayattar qwrannıñ işi tolğan ğamalus-salih ne ekenin bilmeymiz. «Ua ämmälzina amänu uäğamilus salikati fäyuäffihim ujurähum uallahu lä yühib-buz-zalimin» ayatına qarasañ, ğamalus-salih zalıqtıqtıñ ziddı bolar. Olay bolğanda ğadalät rafğat boluğa kimde-kimniñ ädileti joq bolsa, onıñ hayası joq, kimniñ wyatı joq bolsa, onıñ imanı joq degen, payğambarımızdıñ salallahu ğalayhi uässällämniñ hadis şarifi «män-lä hayaun lahu» degen dälel dür. Endi belgili, iman qwr inanışpenen bolmaydı, ğadalät ua rafğat birlän boladı. Ğamalus-salih ğadalätti uä marhamätti bolmaq külli tän birlän qılğan qwlşıldıqtardıñ eşbiri ğadalätti, marhamattı bermeydi. Köziñ künde köredi namaz oquşı, oraza twtuşılardıñ ne halättä ekendikterin, oğan dälel kerek emes. Bälki ğadalät barşa izgiliktiñ anası dür. Insap, wyat - bwl ğadalätten şığadı. Onıñ üşin ğadaläti adamnıñ köñiline keledi: men öz köñilimde halıq menimen, sonday-mwnday qılıqtarımen mwğamäla qılsa eken dep oylap twrıp, özim sol halıqtarmen mwğamäla qılmağandığım jaramaydı ğoy dep, sol ezi ädilet te jäne nısap ta emes pe? Ol hämma jaqsılıqtıñ bası emes pe? Jä, olay hwlıq penen sol oydı oylağan  kisi hallaqını şükirdi nege oylamasın?

Şäkirlikten ğibadattıñ bäri tuadı. Endi zinhar ğadalät, şapağattan bosanbañdar. Eger bosansañ, iman da, adamdıq ta hamması bosanadı. Allayar sofınıñ bir färdädän jüz färdä bijay degeni basıña keledi. Endi bizdiñ bastağı tağrif boyınşa qwday tağala ğılımdı, rahımdı, ğadalätti, qwdiretti edi. Sen de bwl ğılım, rahım, ğadalät üş sipatpenen sipattanbaq: ijtihatiñ şart ettiñ, mwsılman boldıñ häm tolıq insaniyatıñ bar boladı. Belgili jäuanmärtlik üş haslat birlän bolar degen, siddiq, käräm, ğaqıl - bwl üşeuinen siddiq ğadalät bolar, käräm şafağat bolar. Ğaqıl mağalwm dür, ğılımnıñ bir atı ekendigi. Bwlar är adamnıñ boyında alla tabaraka uatağala tähmin bar qılıp jaratqan. Biraq oğan räuaj berip güldendirmek, bälki, adam öz halinşe kämälatqa jetkizbek jähätinde bolmaq. Bwlar - ez ijdihadiñ birlän niet halis birlän izdenseñ ğana beriletin närseler, bolmasa joq. Bwl aytılmış üş haslättiñ ieleriniñ aldı - payğambarlar, onan soñ - äulieler, onan soñ - hakimder, eñ aqırı - kämil mwsılmandar. Bwl üş türli fiğıl qwdanıñ soñında bolmaq, özin qwl bilip, bwl fiğıldarğa ğaşıq bolıp twtpaqtı payğambarlar üyretti äulielerge, äulieler oqıdı, ğaşıq boldı. Biraq, uhraui paydasın ğana küzetti. Ğaşıqtarı sol halge jetti, dünieni, düniedegi tierlik paydasın wmıttı. Bälki, hisapqa almadı. Hakimder düniede tietin paydasın söyledi, ğibrät közimen qarağanda, ekeui de birinen-biri köp jıraq ketpeydi. Onıñ üşin ärbiriniñ söyleui, aytuı basqaşa bolsa da, alla tağalanıñ swñğatına qarap pikirlemektikti ekeui de ayttı. Pikirlenbek soñı ğibrattanbaq bolsa kerek. Bwl ğaqıl, ğılım - ekeui de özin zorğa eseptemekti, zalımdıqtı, adam özindey adamdı aldamaqtı jek köredi. Bwl ğadalät här ekeui de marhamattı, şapağattı bolmaqtıqtı aytıp bwyırdı, bwl raqım bolsa kerek. Biraq meniñ oyıma keledi, bwl eki tahifa är kisi özderine bir türli näpsisin fida qıluşılar dep. YAğni, pendeliktiñ kämälatı äulielikpen bolatwğın bolsa, külli adam tärki dünie bolıp hu dep tariqatqa kirse, dünie oyran bolsa kerek. Bwlay bolğanda maldı kim bağadı, dwşpandı kim toqtatadı, kiimdi kim toqidı, astıqtı kim egedi, düniedegi allanıñ pendeleri üşin jaratqan qazınaların kim izdeydi? Härami, makruhi bılay twrsın, qwday tağalanıñ quatımenen, ijtihad aqılıñmenen tauıp, rahatın körmegine bola jaratqan, bergen niğmetterine, onan körmek hwzurğa suıq közben qarap, eskerusiz tastap  ketpek aqılğa, ädepke,  ınsapqa dwrıs  pa?

Sahib niğmetke şükirşiligiñ joq bolsa, ädepsizdikpenen künäkär bolmaysıñ  ba?  Ekinşi - bwl  joldağılar  qor  bolıp,  düniede  joq bolıp ketu de haupi bar, uä käpirlerge jem bolıp ketu de, qaysıbir sabırsızı jolınan tayıp, sabırmen bir qarar twramın degeni bolıp ketseler de kerek. Egerde bwl jol jarım-jartılarına ğana aytılğan bolsa, jarım-jartı rast düniede bola ma? Ras bolsa, hämmağa birdey rast bolsın, alalağan rast bola ma, häm ğadalät bola ma? Olay bolğanda, ol jwrtta ğwmır joq bolsa kerek. Ğwmır özi - haqiqat. Qay jerde ğwmır joq bolsa, onda kämälat joq. Biraq äulielerdiñ de bäri birdey tärki dünie emes edi, ğaşärän - mübäşärädan qaziret Ğosman, Ğabdurahman bin Ğauf ua Sağid bin Äbudqas üşeui de ülken baylar edi. Bwl tärki dünielik: ya dünie läzzatına aldanıp ijtihadım şala qaladı dep, boyına senbegendik; ya hirs dünielikten qauımnıñ köñilin suıtpaq üşin, renjuge sabır etip, özin fida qılıp, men janımmen wrıs qılğanda, halıq eñ bolmasa näpsisimen wrıs qılıp, häua häuastan ärbir arzu näpsiden suınıp, ğadalät, marhamat, mahabbatına bir qarar bolar ma eken degen ümitpenen bolsa kerek. Olay bolğanda o da jwrtqa qılğan artıq mahabbattan hisap. Biraq bwl jol - bek şetin, bek näzik jol. Bwl jolda riyasız, jeñildiksiz bir qarar twrıp izdegen ğana kisi istiñ kämälatına jetpek. Bwl zamanda nadir, bwğan ğılımnıñ da zorı, siddiq, qayrattıñ da zorı, mahabbattıñ hallaqna da, ua halıq ğalamğa da bek zorı tabılmaq kerek. Bwlardıñ jiılmağı - qiınnıñ qiını, bälki, fitnä bolar.

Basına häm bir özine özgeşelik bermek - adam wlın bir bwzatın is. Ärbir nadannıñ bir tariqatqa kirdik dep jürgeni biz bwzıldıq degenimenen bir boladı. Hakim, ğalım asılda bir söz, biraq Ğarafta basqalar dür. Düniede ğılım zahiri bar, olar aytılmıştardı jazılmıştar, onı naqliya dep te aytadı. Bwl nakliyağa jüyrikter ğalım atanadı. Qwday täbäraka ua tağala eşbir närseni sebepsiz jaratpağan, mwnı izerlep täffakkaru fi äla-illahi degen hadiske binaän bwl sünğati qwdadan izerlep, qwmar bolıp ğibratlanuşılarğa tıyu joq, bälki, swnğatınan sebebin bilmekke qwmarlıqtan saniğ ğaşıqtıq şığadı. Qwday täbärakanıñ zatına pendesiniñ aqılı jetpese, däl sonday ğaşıqpın demek te orınsız. Ğaşıq-mağşwğlıqqa halik birlän mahlwq ortası munäsibätsiz, alla tağalanıñ pendesin mahabbat ua marhamat birlän jaratqanın bilip, mahabbatına mahabbatpenen ğana eljiremekti qwdağa ğaşıq boldı deymiz. Olay bolğanda hikmet qwdağa pende öz aqılı jeterlik qadirin ğana bilsem degen ärbir istiñ sebebin izdeuşilerge hakim at qoydı. Bwlar haq birlän batıldı ayırmaqqa, sebepterin bilmekke tırısqandarımenen hämması adam balasınıñ paydası üşin, oyın-külki tügil, düniedegi bükil läzzat bwlarğa ekinşi märtabada qalıp, bir ğana haqtı tappaq, ärbir närseniñ sebebin  tappaqpenen  läzzattanadı.

Adaspay tura izdegen hakimder bolmasa, dünie oyran bolar edi. Fiğıl pändeniñ qazığı - osı jaqsı hakimder, är närse düniede bwlardıñ istihrajı birlän rauaj tabadı. Bwlardıñ isiniñ köbi - dünie isi, läkin osı hakimderdiñ jasağan, taratqan isteri. Äddüniya mäzrägätul-ahiret degendey, ahiretke egindik bolatın dünie sol. Ärbir ğalım - hakim emes, ärbir hakim - ğalım. Ğalımdarınıñ naqliyası birlän mwsılman iman taqlidi käsip qıladı. Hakimderdiñ ğaqliyatı birlän jetse, iman yakini boladı. Bwl hakimderden mwrat - mwsılman hakimderi, bolmasa ğayri dinniñ hakimderi - ägärşe fatlubni täjidu-ni delinse de, dünieniñ häm adam wğlı ömiriniñ sırına jetse de, dinniñ haq mağrifatına jete almağandar. Bwlardıñ köbi - imannıñ jeti şartınan, bir allanı tanımaqtan ğayri, yağni altauına kimi kümändi, kimi münkir bolıp, tahqiqlay almağandar. Eger bwlar din wstazımız emes bolsa da, dinde basşımız qwdaydıñ elşisi payğambarımızdıñ hadis şarifi, hayru n-nas män yanfagu n-nas degen. Bwl hakimder wyqı, tınıştıq, äues-qızıqtıñ bärin qoyıp, adam balasına paydalı is şığarmaqlığına, yağni elektriyanı tauıp, aspannan jaydı bwrıp alıp, dünieniñ bir şetinen qazir jauap alıp twrıp, ot pen suğa qaylasın tauıp, mıñ adam qıla almastay qızmetter istetip qoyıp twrğandığı, uahsusan adam balasınıñ aqıl-pikirin wstartıp, haq penen batıldıqtı ayırmaqtı üyretkendigi - barşası nafiğlıq bolğan soñ, bizdiñ olarğa mindetkerligimizge dau joq.

Bwl zamannıñ moldaları hakim atına dwşpan boladı. Bwları bilimsizdik, bälki, bwzıq fiğıl, äl-insan ğäddu läma jähilgä hisap. Olardıñ şäkirtteriniñ köbi biraz ğarap-parsıdan til üyrense, birli-jarım bolımsız söz bahas üyrense, soğan mäz bolıp, özine özgeşelik beremin dep äure bolıp, jwrtqa paydası timek tügil, türli-türli zararlar hasil qıladı «hay-hoy!» menen, maqtanmenen qauımdı adastırıp bitiredi. Bwlardıñ köbi änşeyin jähil tügil, jähilälär kibik talap bolsa, qayda haq sözder kelse, qazir nısapqa qaytsın häm ğibrattansın. Ras sözge or qazıp, tor jasamaq ne degen nısap, qwr özimşildik häm är özimşildik - adam balasın bwzatın fiğıl. Rastıñ bir atı - haq, haqtıñ bir atı - alla, bwğan qarsı qarulasqanşa, mwnı wğıp, ğadalätpen täpteşteuge kerek. Mwnday fiğıldardan küpir qaupi de bar. Jäne payğambarımız salallahu ğalayhi uässälläm «aqır zamanda bir jıldıq bir kün bolar» degende sahaba-i kärämlar «bwl bir jıldıq bir künde namaz neşeu bolar» dep swrağanda: onıñ patuasın   sol  zamannıñ  ğalımdarı   biler  degen  sözinen   ğibratlanıp  qarasañ, zamana özgeruimen qağidalar özgerilmegin bildirgeni mağlwm boladı. Bwl kündegi tähsilğulum eski medreseler ğwrpında bolıp, bwl zamanğa paydası joq boldı. Soğan qaray Ğwsmaniyada mektep harbiya, mektep ruşdiyalar salınıp, jaña nizamğa aynalğan. Mwndağılar wzaq jıldar ömir ötkizip, ğılımdı paydasız wzaq bahastar birlän künin ötkizip, mağişat düniede nadan bir essiz adam bolıp şığadı da, eşbir hareketke layıqtı joq bolğan soñ, adam aulauğa, adam aldauğa salınadı.  Köbinese mwnday essizderdiñ nasihatı da tasirsiz boladı.

Dünieniñ mäğmurlığı bir türli aqılğa nwr berip twratwğın närse. Joqşılıqtıñ adamdı hayuandandırıp jiberetini de boladı. Bälki, dünieniñ ğılımın bilmey qalmaqtıq - bir ülken zararlı nadandıq, ol qwranda sögilgen; düniede kimde-kim özine özgeşelik bermek qasadı birlän malğa mahabbatın audarğan dünie bolmasa, ihsanda qolım qısqa bolmasın dep häm özim bireuge tamğılı bolmayın dep, malğa mahabbatın audarmay, izgilikke bola halal käsip birlän tapqan  dünie  emes.

Biz ğılımdı satıp, mal izdemek emespiz. Mal birlän ğılım käsip qılmaqpız. Öner - özi de mal, önerdi üyrenbek - özi de ihsan. Biraq ol öner ğadalättan şıqpasın, şarğığa muafih bolsın. Adamğa hälinşe ihsandı bolmaq - qarız is. Biraq özgelerdiñ ihsanına süyenbek dwrıs emes. Mollalar twra twrsın, hususan bwl zamannıñ işandarına bek saq bolıñdar. Olar - fitnä ğalım, bwlardan zalaldan basqa eşnärse şıqpaydı. Özderi hükim şariğattı taza bilmeydi, köbi nadan boladı. Onan asıp özin-özi ähil tariqat bilip jäne bireudi jetkizbek dağuasın qıladı. Bwl is olardıñ sıbağası emes, bwlardıñ jetkizbegi mwhal, bwlar adam azdıruşılar, hattä dinge de zalaldı. Bwlardıñ süygeni - nadandar, söylegeni - jalğan, dälelderi - tasbığı menen şalmaları, onan basqa eşnärse  joq.

Endi biliñizder, ey, perzentter! Qwday tağalanıñ jolı degen jol alla tağalanıñ özindey nihayatsız boladı. Onıñ nihayatına eşkim jetpeydi. Biraq sol jolğa jürudi özine şart qılıp kim qadam bastı, ol taza mwsılman, tolıq adam delinedi. Düniede tüpki maqsatıñ öz paydañ bolsa - öziñ nihayatlısıñ, ol jol qwdaydıñ jolı emes. Ğalamnan jiılsın, mağan qwyılsın, otırğan ornıma ağıp kele bersin degen ol ne degen nısap? Ne türli bolsa da, ya dünieñnen, ya aqılıñnan, ya malıñnan ğadalät, şapağat sekildi bireulerge jaqsılıq tigizbek maqsatıñ bolsa, ol jol - qwdanıñ jolı. Ol nihayatsız jol, sol nihayatsız jolğa ayağıñdı berik bastıñ, nihayatsız qwdağa tağırıp   hasil   bolıp   has   ezgu   qwldarınan   bolmaq  ümit   bar,   özge jolda ne ümit bar? Keybireulerdiñ bar öneri, maqsatı kiimin tüzetpek, jüris-twrısın tüzetpek boladı da, mwnısın özine bar däulet biledi. Bwl isteriniñ bäri özin körsetpek, özin-özi bazarğa salıp, bir aqılı közindegi aqımaqtarğa «bärekeldi» degizbek. «Osınday bolar ma edik» dep bireuler talaptanar, bireuler «osınday bola almadıq» dep küyiner, mwnan ne payda şıqtı? Sırtqa qasiet bitpeydi, alla tağala qaraytwğın qalıbıña, boyamasız ıqılasıña qasiet bitedi. Bwl aynağa tabınğandardıñ aqılı qanşalıq öser deysiñ? Aqıl össe, ol tüpsiz tereñ jaqsılıq süymektikpen  öser.

Qwday tağala dünieni kämalattı şeberlikpen jaratqan häm adam balasın össin-önsin dep jaratqan. Sol ösip-önu jolındağı adamnıñ talap qılıp izdener qarızdı isiniñ aldı - äueli dos köbeytpek. Ol dosın köbeytpektiñ tabılmağı öziniñ özgelerge qolıñnan kelgeninşe dostıq maqamında bolmaq. Kimge dostığıñ bolsa, dostıq şaqıradı. Eñ ayağı eşkimge qas sağınbastıq häm özine özgeşelik beremin dep, özin tilmen ya qılıqpen artıq körsetpek maqsatınan aulaq bolmaq.

Bwl özin-özi artıq körsetpek eki türli! Äuelgisi - ärbir jamanşılıqtıñ jağasında twrıp adamnıñ adamdığın bwzatın jamanşılıqtan boyın jimaqtıq, bwl adamğa nwr boladı.

Ekinşisi - özin-özi özgeşelikpen artıq körsetpek adamdıqtıñ nwrın, gülin bwzadı.

Üşinşisi - qastıq qılmaq, qor twtpaq, kemitpek. Olar dwşpandıq şaqıradı.

Häm özi özgeşe twtatın demektiñ tübi - maqtan. Ärbir maqtan bireuden asamın degen künşildik bitiredi de, künşildik künşildikti qozğaydı. Bwl üş türli istiñ joqtığı adamnıñ köñiline tınıştıq beredi. Ärbir köñil tınıştığı  köñilge talap  saladı.

Külli adam balasın qor qılatın üş närse bar. Sonan qaşpaq kerek: äueli - nadandıq, ekinşisi - erinşektik, üşinşi - zalımdıq dep  bilesiñ.

Nadandıq - bilim-ğılımnıñ joqtığı, düniede eşbir närseni olarsız  bilip  bolmaydı.

Bilimsizdik hayuandıq  boladı.

Erinşektik - külli düniedegi önerdiñ dwşpanı. Talapsızdıq, jigersizdik, wyatsızdıq,  kedeylik - bäri osıdan  şığadı.

Zalımdıq - adam balasınıñ dwşpanı. Adam balasına dwşpan bolsa, adamnan  bölinedi, bir jırtqış hayuan  qisabına qosıladı.

Bwlardıñ emi, hallaqına mahabbat, halıq ğalamğa şapqat, qayrattı, twrlaulı, ğadalät isiniñ aldı-artın  bayqarlıq bilimi, ğılımı  bolsın... Ol bilim, ğılımı qwdağa mwqtädi bolsın. Ğılım äueli ğalami ğılımğa mwqtädi bolsın. YAğni qwday tağala bwl ğalamdı jarattı, erinbedi, kelisimmenen, hikmetpenen kämälattı bir jolğa salıp jasadı, sizderdiñ isiñiz de bir jaqsılıq bina qılıp, arqa süyerlik şeberlikpenen bolsın. Jäne qwday tağala ärne jarattı, bir türli paydalı hikmeti bar. Seniñ de isiñnen bir zarar şığıp ketkendey bolmay, köpke payda bolarlıq bir ümiti bar is bolsın. Bwlarsız is is emes.  Bälki, bwlarsız tağat tağat ta emes.

Belgili, qwday tağala eşbir närseni hikmetsiz jaratpadı, eşbir närsege hikmetsiz täklif qılmadı. Bäriniñ hikmeti bar, bäriniñ sebebi bar, bizdiñ ğauam bılay twrsın, ğılımğa mahabbatı barlarğa sebep, parızdardı bilmekke ijtihad läzim, sizder ärbir ğamal qılsañız izgilik dep qılasız, izgilikke bola qasd etip, niet etesiz. Niet onıñ parızınan hisap, payğambarımız salallahu ğalayhi uässällamniñ hadis şarifi «innama-l-ağmal, bin-niet» degen. Endi niet ettiñiz taharat almaqqa, namaz oqımaqqa, oraza twtpaqqa, bwl tağattardı nietiñiz zahirınan qalıpsız ğibadatqa jetpegendigi kemşilik emes pe? Sizdiñ batinıñız taza bolmağı äueli iman bolıp, bwl zahir ğibadatıñız imandı bolğan soñ ğana, parız bolğan, sizdiñ zahirıñızdağı ğibadat -batinıñızdağı imannıñ köleñkesi, häm sol imannıñ nwrlanıp twrmağına körik üşin bwyırılğan. Onıñ üşin ğwlamalar iman ekeu emes, bireu, biraq izgi tağatpenen nwrlanadı, tağat joq bolsa, küñgirttenedi, bälki, sönu haupi de bar degen. Eger nadandar ol ğibadattıñ işki sırın eskermey qılsa, sonı qılıp jürip, imanı söner degen.

Meniñ haupim bar, olar has osı ğibadat eken, qwdanıñ bizge bwyırğanı, biz osını qılsaq, mwsılmandıq kämil boladı dep oylaydı. Ol ğibadat küzetşisi edi. Jä, küzetşi küzetken närseniñ amandığın oylamay, bir ğana oyau twrmağın qasd qılsa, ol ne küzet? Küzetken närsesi qayda ketedi? Maqsat küzetilgen närseniñ amandığı, tazalığı emes pe? Ey, işarattan habarsızdar, qara! Bwl ğibadattan bir ülkeni - namaz, ol namazdan äueli taharat almaq, onan soñ namazğa şwruğ qılmaq, ol taharattıñ aldı istinja edi. Mwnı bir berik oylap twr. Ayağı eki ayaqqa mäsihpenen bituşi edi, bwlar hämması bolmasa köbi işarat edi. Istinjada k...iñizdi jua-sız, sizdiñ k...iñizdiñ eşkimge keregi joq edi. Onımen sezimdi tazalıqqa iirgendigiñdi kämil ıhlasıñdı körsetip, işimniñ saflığınıñ soñında halıq körer, sırtımdı da päk etemin häm közge körinbeytin ağzalarımdı da päk etemin, bwl päktiktiñ üstinde allağa dwğa aytamın  dep  äzirlenesiz.

Endi namazdıñ atı - salauat, dwğa mağınasında degen:

Ayaqta, moyında bolğan mäshlar - ol jumaq emes, özderi de juulı  dep  körsetken  işaratı.

Namazdan äueli qwlaq qaqtıñız - eger alla tağalanı joğarıda dep, mäkän isfat etpeseñ de, begirek sozu ädepsiz bolıp, künä dariyasına ğarıq boldım, yağni dünie äuesine ğarıq qılmay qolımnan tart, yağni  qwtılarlıq järdemderiniñ işaratı*.

Onan soñ qiyamda twrıp qol bağlamaq - qwl qoja aldında twrmaq - bwqara patşa aldında twrğannan artıq allanıñ qadirligine öziniñ ğajizdığına ıkrarınıñ beriktigin  körsetken  işaratı.

Qıbılağa qaramaq - ärine, qwday tağalağa eşbir orın mümkin emes bolsa da, ziratın parız etken orınğa jüzin qaratıp, sondağı dwğaday qabıldıqqa jaqın bolar ma eken degen işaratı.

Onan soñ qira ät, yağni surahi fatiha oqisıñ, mwnda biraq söz wzaradı. Ol fatiha süresiniñ mağınalarında köp sır bar.

Ruqüğ bas wrmaq - aldında qwda hazirge wqsas, ol da işarat.

Säjdeler - äueli jerden jaralğanına ıqırarı, ekinşisi - jäne jerge qaytpağına ıqırarı, bas kötermek jäne tirilip, swrau bermegine  ıqırarınıñ  işaratı.

Qağadat ul-ahir - dwğanıñ aqırında allağa tahiyat, odan täşähhud, odan salauat, payğambarımız sallallahu ğalayhi uässällämge aytpaq üşin eñ aqırğı sälemmenen tauısasız, yağni alla tağaladan ne tilep dwğa qıldıñız. Ol dwğa qazinası külli mwsılmandardı ortaqtastırıp, olarğa da sälämätşilik tilep  häm rahmet tilep  bitiresiz.

Jä, bwl sözden  ne  ğibrätlendik?

 

0 pikir