«HALYQ JAUYNYN» JÚBAYY

1937-38 jyldardaghy stalindik repressiya kezinde «halyq jauy» degen kinәmen qughyn-sýrginge úshyraghan kisilerding otbasy, tughan-tuystary da jazalaugha úshyrap otyrdy. Ásirese, «halyq jauynyn» júbaylary da qudalandy. Olardy túrghylyqty jerinen basqa ónirlerge jer audardy nemese konslagerlerige qamady. Qazaqstanda ALJIR dep atalatyn ataqty konslagerde myndaghan «halyq jaularynyn» júbaylary azap tartyp, zorlyq-zombylyq kórdi. A. Baytúrsynúlynyng júbayy Bardisafa da aiyptalyp, jer audarylady. 1931 jyly Miskeudegi Butyrka týrmesinde qamaqta bolghan A. Baytúrsynúlyna shygharylghan atu jazasy 10 jyldyq konslagerige auystyrylghan kezende onyng júbayyn qyzy Sholpanmen birge Sibirge – Tomby ónirine jer audarylady. Al 1937 jyly A.Baytúrsynov ekinshi mәrte ústalyp, atu jazasyna kesilgen uaqytta NKVD ókilderi onyng obasyndaghy júbayy Badrisafa men tughan qyzynday bolghan nemere qaryndasy Kәtez Qaliqyzyn Almatydan tez arada ketuge mәjbýrleydi.

GhÚMYRNAMALYQ DEREKTER: ARHIV MÚRAGhATY MEN ESTELIKTER KÓZIMEN

Badrisafa Múhamedsalyqqyzynyng ómirbayany turaly derekter mýldem az. Oghan qatysty jazba derekter aghartushynyng patsha zamanynda jәne kenes dәuirinde qughyngha úshyrap, týrmege týsken kezende toltyrylghan arhivtik qújattar men Badrisafanyng patsha әkimshilik organdarynyng lauazymdy túlghalaryna, sonday-aq halyqaralyq Qyzyl krest janyndaghy «Sayasy túrghydan qudalanushylargha kómek» (Pompoliyt) jetekshisi E. Peshkovagha jazghan hattarynan angharugha bolady. El arasynda Badrisafanyng kýieui Ahmetpen birge Torghaygha kelgeni jәne onyng ómirining songhy jyldarynda Qostanay qalasynda ótkizgeni turaly kóz kórgen kuәgerlerding estelikteri arqyly saqtalyp jetken. Ony kezinde jergilikti ólketanushylar, A. Baytúrsynúly aqtalghanan keyin, baspa betinen jariyalady.

Badrisafanyng Tomby oblysyndagha aidaudan kýieuimen birge 1934 jyly Almatygha qaytyp, onda 1937 jylgha deyingi ómir sýrgen kezeni Samyrat Mәshenúly Kәkishevting «Ahang turaly aqiqat» kitabynda tolymdy derekter bar. S. Kәkishev – A.Baytúrsynúlynyng kishi inisi Mәshenning balasy. Tegi aghasy Kәkishting atyna jazylghan. Ol 1931 jylghy asharshylyq kezende jetim qalyp, Qostanay qalasyndaghy jetimder ýiinde tәrbiylenedi (onyng aituynsha, jetimder ýii Pushkiyn, 17 meken-jayynda bolghan). 1934 jyly aghasy Ámir Qaliyúly ony jetimder ýiinen shygharyp alyp, aidaudan Almatygha oralghan A. Baytúrsynúlynyng qolyna tabystaydy. Samyrat Ahannyng qolynda tәrbiyelenip, bilim alyp, temirjol tehnikumyna oqugha týsedi. Kenes dәuirinde ol Almaty qalasyndaghy belgili nysandardy salghan ataqty qúrylysshy retinde danqy shyghady.

S. Kәkishev – 1937 jyly A. Baytúrsynúlynyng ekinshi mәrte ústalghanyna jәne Badrisafanyng Qostanay ónirine qonys audarghanyna kuә bolghan birden-bir kisi. Onyng jazuynsha, A.Baytúrsynúly týrmege jabylghanan keyin Qaliqyzy Kәtezding (Ahmetting aghasy Qalidyng qyzy, Orynborda oqyp, aghasynyng qolynda tәrbie alghan. Ol 1916 jylghy kóterilisting basshysy Ábdighapar Janbosynovtyng balasy Rýstem Ábdighapparovqa túrmysqa shyghady. R. Ábdighapparov 1937 jyly ústalyp ketedi) Almaty qalasynyng Jetisu kóshesindegi jertóle ornalasqan pәterin panalaghan Badrisafagha 24 saghattyng ishinde qaladan ketuge búiryq bergen. Sodan ol Qaliqyzy Kәtezben birge Qostanay ólkesine qaray kóship ketedi.

SERGELDEN: ÁULIYEKÓL – QOSTANAY

S. Kәkishevting týrmege qamalghan A. Baytúrsynúlynyng bostandyqtaghy otbasy 1937 jyly Qostanaygha qaray qonys audarghany turaly deregi Badrisafanyng kózin kórgen kisilerding esteligi men arhivtik qújattar deregimen rastalady. Jergilikti ólketanushy jurnalist Baytúrsyn Ilyastyng jazuynsha, Badrisafany Qostanayda óz kózimen kórgen kisilerding biri – Núrzipa Berikbayqyzy. Núrzipa – Áuliyekól ónirining tumasy. Onyng әkesi Berikbay Jarmaghambetov – Kenester odaghynyng batyry Súltan Baymaghambetovting nemere aghasy. Baymaghambet pen Jarmaghambet – bir әkeden taraghan bauyr kisiler.

Kәtez alghashqy uaqytta Semiozer poselkasyndaghy Núrzipanyng ata-anasynyng ýiinde túrghan (shamasy búlardyng arasynda tuystyq qarym-qatynas bolsa kerek – avt.), odan keyin ol 1938 jyly Qostanay qalasynda túratyn aghasy Ámir Qaliyúlynyng qasyna kóship keledi. Qostanayda Kәtez Narimanovkadaghy (búrynghy Tatar slabodkasy – avt.) Shәkir deytin tatar kisining aulasyndaghy jerkepede túrady. Búl ýige meduchiliyshe studenti Núrzipa bir qúrbysymen ait merekesi kýni qydyryp keledi. Oghan sol ýidegi beytanys әieldi «Ahannyng bәibishesi Badrisafa» dep tanystyrady. Tamaqtan song Badrisafa dastarhangha bata jasap, artynan qúran oqidy.

Badrisafanyng Qostanayda Kәtezding ýiinde túrghanyn S. Kәkishevting jazba esteligi de aighaqtaydy. 1939 jyly tuystaryn izdep Qostanaygha –Qaliyúly Ámirding ýiine kelgen ol Kәtezding ýiindegi Padres apasyna arnayy jolyghady. Sol bir tarihy kezdesuding bir epizodyn S. Kәkishev bylaysha suretteydi: «Padres apam Almatyny, biz túrghan Qaskeleng kóshesindegi 44 nómirli ýidi, kórshilerdi qazir biz túrghan pәterde kim túratynyn súrap jatyr. Kóp sóilestik, úzaq súqbattastyq... Aqyrynda men: «Ahannan sizge habar kelgen joq pa»? - dep súrap kaldym. Ol búl súraqty estip, jylap jiberdi.

– Alyp ketkennen beri habarym jok, tiri me, әlde atyp tastady ma, qalay kýn kórip jýr eken, ayaghy auyra berushi edi?! – dep, Padres apam uayym aitty.

Osy kezde Kәtez apam sózge aralasty:

– Jylamanyzshy, kýnde týsimde kóremin aghamdy, búrynghy kisiler aitatyn, ólgen kisi týske kirmedi dep, sol sebepti Ahang ólmeydi, әr uaqytta tiri bolady, ózi ólse de, onyng aty ólmeydi, halqy ýshin jasaghan enbekteri ólmeydi, - dep júbatty.

Sol ýide biraz kýn boldym, ýilerine bәrimiz birigip jóndeu jýrgizdik, sol júmys bitkennen keyin men Almatygha qaytyp kettim». 

SÓNBEGEN ÝMIT OTY: QOSTANAYDAN JOLDANGhAN HAT

Badrisafanyng Qostanayda túrghanyn naqty dәleldeytin arhivtik qújat ta bar. Qújat – Badrisafanyng Qyzyl krest janyndaghy «Sayasy túrghydan qudalanushylargha kómek» úiymynyng jetekshisi E. Peshkovagha týrmege qamalghan kýieui jayynda habar-oshar súrap jazghan haty. Hatttyng mazmúny mynaday (mәtinning stiyli men orfografiyasy sol kýiinde saqtaldy): «Mnogouvajaemaya tov. Peshkova. Ya jena Baytursunova, moy muj Ahmet Baytursunov byl opyati vzyati v organom NKVD 15/ VIII 1937, posle chego ya nimogla do sego vremeny dobitisya o ego polojeniy kak kuda on napravlen. On izvesteni Vam 1933 g. Vam, kakto spasly ego ot smerty vy. On posledney vremya bolel y ocheni ploho chuvstvoval sebya, ya staruha bolina bolezney lepsemina (týsiniksiz sóz, shamasy, epiylepsiya bolsa kerek - avtor), takje net sredstvo na sushestvovaniye. Tov. Peshkova esly mojno ly uznati cherez Vasi moego muja to soobshiyte po sleduiyshemu adresu. g. Kustanay Nazarovu A. Dovostrebovaniya» (suret 1).

Suret 1. B.Baytúrsynovanyng Peshkovagha jazghan hatynyng týpnúqsasy.

Hattyng mәtininde jazylu merzimi kórsetilmegen, biraq konvert syrtynda «21738» degen sandar tanbalanghan (suret 2):

Foto 2. B.Baytúrsynovanyng Peshkovagha jazylghan hatynyng konverti.

Osyghan qarap bizder búl hatty 38 jyldyng ishinde jazylghan dep payymdaugha bolady. Hattyng Qostanay poshtasyna tirkelgen merzimi 1938 jyldyng 21 shildesi (jetinshi ai) dep jobalaymyz. Búl – bir. Ekinshiden, A. Baytúrsynúlynyng songhy ústalghan merzimi, Badrisafanyng jazuynsha – 1937 jyldyng 15 tamyzy. Ýshinshiden, Qyzyl krest janyndaghy «Sayasy túrghydan qudalanushylargha kómek» úiymy Badrisafanyng hatyna jauap jazady. Onda úiymnyng jabylghanyn, sondyqtan jergilikti prokuraturagha habarlasu kerektigin, búdan bylay úiymgha súrau salyp hat jazbauyn eskertedi Jauap hattyng jazylghan merzimi 1938 jyl dep anyq kórsetilgen (suret 3).

Suret 3. Qyzyl krest janyndaghy «Sayasy túrghydan qudalanushylargha kómek» úiymynyng B.Baytúrsynovagha jazghan jauap haty.

1938 jyly Badrisafanyng týrmege qamalyp, habar-osharsyz ketken otaghasyn izdep E. Peshkovagha hat jazuy bizge mynaday qasiretti kóldeneng tartady. Atalghan uaqytta A. Baytúrsynúly ómirde joq bolatyn. Zertteushiler oghan atu jazasy 1937 jyldyng 8-jeltoqsanynda shyqqan jәne ol dereu oryndalghan dep týiindep jýr.

Demek, Badrisafa kýieuining atu jazasyna kesilgeninen jәne ol ýkimning oryndalghanynan habarsyz. Tipten, ol jarynyng qaytqanyn ózining demi ýzilgenshe bilmey ketken boluy da mýmkin. Óitkeni Ahmetting artynda qalghan, kýni keshege deyin kózi tiri bolghan úrpaqtary da ataqty túlghanyng 1937 jyly atylghanyn mýldem kesh bilgeni mәlim.

Jýregi jaraly, qam kónildi, aurushang (Badrisafa epiylepsiya dertimen auyrghan. 1934 jyly Tombyda aidauda jýrgen A. Baytúrsynúly jasy kishi shәkirtterine jazghan hatynda Badrisafanyng auruy qatty asqynyp ketkenin habarlaydy. Búl jaghday S. Kәkishevting esteliginde de jazylady – avt.) keyuana otaghasynyng qayda ekenin bilu ýshin bayaghy 1931 jyly E.Peshkovagha jazghan amal-әreketin qaytalap, taghy da hat jazghan edi:

«V Politicheskiy Krasnyy krest. t. Peshkovoy. Moskva. Moy muj Baytursunov Ahmet Baytursunovich (kazak), nahodyashiysya pod strajey v Butorskoy turime s 1930 g. do sentyabrya ... (týsiniksiz sóz – avt.) perestal napisati mne y detiyam pisimo. A potomu proshu Vashego sodeystviya ne otkazati y soobshiti mne: gde nahoditsya muj moy Baytursunov Ahmet nastoyashee vremya. Adres moy: Alma-Ata, Narynskaya 83. Baytursunovoy Badrisafa. 1931 g. yanvarya 10 dnya. Prilojeniya: pocht. marka dost. v 20 kop» (suret 4).

Suret 4. Badrisafanyng 1931 jyly E.Peshkovagha jazghan hatynyng týpnúsqasy.

Sol hat arqyly kýieuining 10 jylgha Aq teniz aralandaghy Solovesk konslagerine kesilgenin jәne onda 22 ay otyrghan A. Baytúrsynúly 1932 jyly qúrlyqtaghy Arhangeliskige jer audarylyp, odan E. Peshkovanyng kómegimen Tomby ólkesinde aidauda jýrgen ózining qasyna kelgeninen habardar edi (Búl kórinisterding arhivtik derektiligi bizding «Alash joly jәne Ahmet Baytúrsynúly» (Almaty, 2024 j.) atty kitabymyzda taldanghan).

Qostanaydan joldaghan hatta ol E. Peshkovadan «Ahmet Sizge búrynnan tanys, ony kezinde bir ajaldan qútqaryp ediniz, endi taghy da kómektesinizshi», - dep jәrdem súraydy. Ózi nauqas, kýnkórisi de qiyn. Badrisafa ýshin búl bayaghy 1930-1933 jyldardaghy Aqannyng Mәskeu týrmesine qamalyp, Aq tenizge aidalghany, múny qyzy Sholpanmen birge Sibirge aidaghan zorlyq-zombylyqtary taghy qaytalanyp jatqan siyaqty ýirenshikti kórinis edi. «Ýirenisken jau atyspaqqa jaqsy» degendey, otaghasynyng qayta oralatynan kýder ýzbey, jýrekke sabyr berip, kónildi ýmit otymen alaulatu kerek. Qazaqtyng «Ýmitsiz tek shaytan» deytini de osy bolar? «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degen, taghy da qoly úzyn E.Peshkovagha hat jazyp, qaraket etip otyr...

1940 jyly, jogharyda atalghan keyipkerimiz, Núrzipa Beribayqyzy Ámir balasy Nazargha túrmysqa shyghady. Sol jyly Qaliyúly Ámir qaryndasy Kәtezge Narimanovkanyng Novaya kóshesi, 28 meken-jayyna eki bólmeli qamys ýy soghyp beredi. Búl uaqytta Badrisafa, Núrzipanyng aituynsha, Kәtezding ýiinde bolmaghan. 1941 jyly Kәtez ókpe auruynan qaytys bolady. Onyng artynda Edige jәne Serik degen eki bala jetim qalady. Núrzipanyng otbasy Novaya kóshesindegi Kәtezding ýiine kóship, eki otbasy birge túrady. Demek, shamamen, 1940 jyldan bastap Badrisafa Kәtezding ýiinen ketip qalghan. Onyng qay jaqqa bet alghany kýni býginge deyin belgisiz.

ALEKSANDROVKADAGhY MÝGEDEKTER ÝII: JOGhALGhAN IZ

Badrisafa Kәtezding ýiine, Núrzipanyng aituynsha, shamamen, 1943 jyly bolsa kerek, qayta keledi. Soqa basy. Ol ýi-ishindegi kisilermen birge Kәtezdi eske alyp, jylap qayghyrady. Badrisafa: «Almatydan qaghazdarymdy jóndettim. Myna jerdegi Aleksandrovakada mýgedekter ýiine (Aleksandrovka – Qostanay qalasynan 45-50 shaqyrym jerdegi selo. Kezinde túrghyndary birynghay slavyan tektes halyqtar bolghan – avt.) ornalasatyn boldym. Qújattarym birynghaylanghasha, qalada bola túramyn», – dey kele, biraz kýnder Qostanayda pәter jaldap ayaldaydy.

Badrisafanyng Qostanaygha qayta oralghan sol bir  oqighany estelik iyesi bylay bayandaydy: «Badrisafa ýige kýnbe-kýn kelip túrdy. Qas qaraya biraq qaytady. Soghan qaraghanda, bizden alys túrmaydy. Sonday sypayy, biyazy әri meyrimdi kisi edi. Bizding kembaghal túrmysymyzdy kórip, bizge auyrtpalyghyn týsirmeymen dep, ózge pәter jaldaghan ghoy.

–  Bayghús qaytsyn endi. Bizden basqa kimi bar. Jaqyny da, janashyry da biz bolyp qaldyq qoy. Qayran Ahmet! Keshegi Ahannyng Badrisafasy dep kim aitar endi? Qayghy men azaptan jýike auruyna úshyrapty. Ústamasy bar eken. Eshkimge salmaq salmaymyn degeni ghoy. Mýgedekter ýiine barmaqshy, –  dep әjemder ayaushylyq bildiredi.

...Abysyn-ajyndar dalada, kýnning kólenkesinde әngime-dýken qúrysady. Aypan әjem (Qalidyng әieli – avt.) auyrady. Ynqyl-synqyldy. Jasy kelgen. Sonda da Badrisafanyng kónilin aulayyn, taryghyp jýr ghoy dep, ótken ketkendi eske alyp, әngimeden jalyqpaydy. Aypan әje ýiding irgetasyna otyryp, qabyrghagha arqasyn berip, әzilin de qaldyrmaydy. Bir kýni Badrisafany sóileteyin dedi me:

– Osydan qaynym keledi bar ghoy, ózim tiyip alam. Jas kýnimde tiymey qoyyp edim,  – demesi bar ma.

Badrisafa jerdi shúqyp otyr, shúqyp otyr. Bir mezet múnayghan qalpymen:

– E, sheshemiz aityp otyr ghoy, tiyem dep. Tiysin, tiysin!- dedi. Bәrmiz jarysa kýldik.

Ertenine Bәdrisafa kelip: «Qújat-qaghazdarym dayyn boldy. Erteng Aleksandrovkagha ketem» – dedi. Sol ketkennen ol mol ketti. Biz ony sodan bylay kóre almadyq», – deydi estelik iyesi.

Badrisafanyng Aleksandrovkadaghy mýgedekter ýiin panalaghany soghys jәne enbek ardageri Baqytkerey Ábitayúlynyng Torghay ónirining Qostanaygha jolaushylyp kelgen qart kisilerinen estip, óz qolymen jazghan esteliginde bayandalady. Ol jazba bizding múraghatymyzda kóp jyldardan beri saqtalyp keledi (Búl estelik Ahmet Baytúrsynúlynyng ómiri men múrasyna airyqsha jaryq týsiretin, arhivtik múraghattar men tarihy derekterding biregey jinaghyna ainalghan «Tauqymet» (Almaty, 2024 j.) atty kitabymyzda (Ziyabek Qabyldinovpen birge jazylghan) jaryq kórdi. Osy orayda, jinaqty basyp shygharugha qoldau kórsetken «Memlekettik tildi damytu instituty» úiymyna (diyrektory – Bijomart Qapalbek) alghysymyz sheksiz).

Esteliktegi mәlimet boyynsha, kýieui Ahmet halyq jauy bolyp ústalghannan keyin Badrisafa tuystarynan pana taba almay, 1942 jyldyng jaz ailarynda Aleksandrovkadaghy mýgedekter ýiine baryp ornalasady, onda ol 3-4 aptadan keyin kóz júmady.

Badrisafanyng mýrdesi qayda jerlengeni búl kýnge deyin belgisiz. S. Kәkishevting esteligine sýiensek, ol Qostanaygha jerlengen. Onyng jazuynsha, 1970 jyly otbasymen Qostanay qalasyna kelip, Kәtez ben onyng balasy Serikting jәne Badrisafanyng Qostanaydaghy ziratyna (Narimanovkadaghy músylmandar qorymy bolsa kerek – avt.) taghzym etedi. Qorymda kishkentay tómpeshik bolyp, eleusiz jatqan ardaqty kisining beyitining jay-kýiine qatty qamyghady.

TÝIIN

Týiindey kelgende, 1937 jyly atu jazasyna kesilgen A.Baytúrsynúlynyng qazasy eng jaqyn adamdaryna (júbayy, tughan-tuystaryna), úzaq jyldar belgisiz bolyp kelui de kóp nәrseni janasha payymdaugha iytermeleydi. El ansarynda «Maghjan, Sәken atylmapty, lageride aidauda jýripti» degen sózder kenestik sayasy biylikting atu jazasyna úshyraghandardyng shyndyghyn júrtshylyqtan jasyryp, býrkemelegen sayasatynan tuyndaghan dep payymdaugha bolady.

Taghy bir erekshe kónil audaratyn mәsele – Badrisafanyng E. Peshkovagha jazghan hattarynyng jazylu tanbasy (kalligrafiyasy) men mәneri (stiyli). Ár jyldary jazylghan eki hattyng jazu tanbasy men bayandau mәneri – eki týrli. Almatyda 1931 jyly jazylghan birinshi hattyng pishini birshama kórkem, mәneri jatyq әri sauatty, al 1938 jyly Qostanayda hattyng tanbalanuy men mәnerinde qarabayyrlyq kórinis tapqan jәne stilidik te, orfografiyalyq ta qateler bar, orysshasy da olpy-solpy. Búghan qosa, alghashqy hat orys orfografiyasynyng kenestik dәuirde ózgergen ýlgisinde, yaghny qatang dybysty bildiretin «» tanbasyn qoldanbaytyn tәrtippen jazylsa, ekinshisinde eski ýlgi ishinara qoldanylghan. Eki hattyng qaysysy Badrisafanyng óz qolymen jazylghanyn naqty aiqyndau qiyn.

Badrisafa turaly el arasynda saqtalghan estelikterdegi kónil audaratyn bir mәsele – onyng qúran sýrelerin, qazaqtyng dәstýrin jaqsy biletin kisi ekendigi. Qazaqtyng diny jәne ghúryptyq dәstýrinde qúran sýreleri men ayattaryn tәuir biletin, dinge jaqyn kisige qúran oqu qúzyry beriletini jәne qaytqan kisining ornyna kelip kónil aitu – qalyptasqan ýlgi.

Baytúrsyn kelini Badrisafanyng qayda jerlengeni turaly mәsele de әli tolyq jauabyn tappay keledi. Búl orayda, bizder S. Kәkishevting 1970 jyly Qostanaydaghy Badrisafa beyitine, sonday-aq Kәtez ben onyng balasy Serikting ziratyna taghzym etui – aighaqtyq túrghydan manyzdy derek dep sanaymyz. Búl kórinis Badrisafanyng Qostanay qalasynyng Narimanovka bóligindegi músylmandar qorymyna jerlengenin bildirse kerek.

Narimanovka – au bastaghy Qostanay qalasynyng syrty. Qalanyng orny Reseyding ishki bóliginen qonys audarushy perleslenderge qos saydyng –«Qostanay ótkeli» (pereselender keyin «Ordabay-say» dep ataydy) men «Ábil-say» arasyna belgilenip, onda arnayy túrghan jaylar salynghan kezende, Ábil-saydyng syrtyna ornalasqan tatar jәne ózge músylman júrtynyng qonysy «Tatar slabodkasy» dep atalady. Múnda keshegi kýnge deyin «Kazahskaya ulisa» degen kóshe bolghan. Aleksandrovkadaghy mýgedekter ýiinde qaytys bolghan Badrisafanyng mýrdesi jaqyn tuystary túratyn Qostanay qalasyna әkelip jerlenui shyndyqqa janasatyn syndy.

Qoryta kelgende, ahmettanushylar aldaghy uaqytta atalghan mәselelerge kónil audarady dep esepteymiz. Búl óz kezeginde tyng tanym-payymdargha jol ashuy әbden mýmkin.

Almasbek Ábsadyq,

filologiya ghylymdarynyng doktory

Abai.kz