Jeksenbi, 5 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 531. Jazılğandar — 36. Qaytıs bolğandar — 5
Jañalıqtar 2567 0 pikir 25 Säuir, 2013 sağat 00:43

Mırzan Kenjebay. Bügingi jastar qazaqtıñ bolaşağı bola ala ma?

Eki qazaqtıñ biri täuelsizdik aldıq dep kümp-kümp etip otırğan däl bügingi zamanda biz bwrınğı nebir kieli de degdarlı qasietinen, ata-baba dästürinen, bwrınğı jaugerliginen, erjürektiginen, wlttıq namısqoylığınan, anau-mınau wltta kezdese bermeytin nebir erekşe asıl qasietinen ayrılıp bara jatqan (ayırılıp bolğan deuge Qwdaydan qorqamız!) wlt ekenimiz kökiregi oyau, sanasın kir şalmağan kim-kimge de ap-anıq körinip twr. Bizde qazir «mwrtı qağılmay» so küyinde közge wrıp twrğan bir ğana minez bar. Ol-jalañ wranşıldıq, aytaq dese twra şabatın daraqı dalaqbaylıq... Onımız jaydaq atqa jırtıq şalbar, tesik twmaqpen mine salıp, tapıraqtap şauıp bara jatqan daraqı, dañğaza adamdı elestetip twrğanımen de, oğan bılayğı jwrttıñ (özge wlttardıñ) mırs-mırs küle qarap twrıp, ötirik qolpaştaytınımen de şaruamız joq. Bwğan bir ğana mısal keltireyik: Osı küni zeynetaqısı özgelerden säl de bolsa täuirleu, döp-döñgelek şaruası bar qarapayım qartımız da, Ükimetten üyden-üy, ataqtan-ataq alıp, jürdim-bardım qazaqşası bar balasın qızmetke ornalastırıp qoyğan ğalım, jazuşı, bwrınğı partokrat aqsaqaldar da «Jastar - bizdiñ bolaşağımız!», «Men jastarğa senemin!»  degen senimi kümändi sözderdi birinen-biri qağıp alıp, teledidar men baspasözden qaytalaudan tanbaytın boldı. Köşelerde de osı taqılettes wrandar iluli twr. Sonda olar mwnı nege süyenip aytıp otır?

Eki qazaqtıñ biri täuelsizdik aldıq dep kümp-kümp etip otırğan däl bügingi zamanda biz bwrınğı nebir kieli de degdarlı qasietinen, ata-baba dästürinen, bwrınğı jaugerliginen, erjürektiginen, wlttıq namısqoylığınan, anau-mınau wltta kezdese bermeytin nebir erekşe asıl qasietinen ayrılıp bara jatqan (ayırılıp bolğan deuge Qwdaydan qorqamız!) wlt ekenimiz kökiregi oyau, sanasın kir şalmağan kim-kimge de ap-anıq körinip twr. Bizde qazir «mwrtı qağılmay» so küyinde közge wrıp twrğan bir ğana minez bar. Ol-jalañ wranşıldıq, aytaq dese twra şabatın daraqı dalaqbaylıq... Onımız jaydaq atqa jırtıq şalbar, tesik twmaqpen mine salıp, tapıraqtap şauıp bara jatqan daraqı, dañğaza adamdı elestetip twrğanımen de, oğan bılayğı jwrttıñ (özge wlttardıñ) mırs-mırs küle qarap twrıp, ötirik qolpaştaytınımen de şaruamız joq. Bwğan bir ğana mısal keltireyik: Osı küni zeynetaqısı özgelerden säl de bolsa täuirleu, döp-döñgelek şaruası bar qarapayım qartımız da, Ükimetten üyden-üy, ataqtan-ataq alıp, jürdim-bardım qazaqşası bar balasın qızmetke ornalastırıp qoyğan ğalım, jazuşı, bwrınğı partokrat aqsaqaldar da «Jastar - bizdiñ bolaşağımız!», «Men jastarğa senemin!»  degen senimi kümändi sözderdi birinen-biri qağıp alıp, teledidar men baspasözden qaytalaudan tanbaytın boldı. Köşelerde de osı taqılettes wrandar iluli twr. Sonda olar mwnı nege süyenip aytıp otır? Älde köşede, kölikte bet-auzın qisañdatıp, bılapıt sözdi sapırıp, bir-birimen orısşa, jartısın şwbarlanğan qazaqşa söylep, bir-birine «bratan» dep baqıldap bara jatqan, bazarda «Dä-rogu!» dep arba süyretip bara jatqan jastarğa qarap, solardı bolaşağımız dep jür me? Ras qazaqtıñ bwrınğı er azamatı o dünielik bolıp bara jatıp, artındağılarğa:

- Arğımaq ketse artında

Ükili qwyrıq tayıñ bar

Qaz-qazdağan qarğaşım

Jetkizgen bir kün qarağa, - dep basu aytıp ketken. Ol beybaq, mwnı äueli Allağa süyenip, sosın öziniñ «qaz-qazdağan qarğaşına» senip aytıp ketti. Öytkeni, eñ äueli  Allanıñ ädildigine, rahımdılığına senetin ol öziniñ soñında qalıp bara jatqan «qaz-qazdağan qarğaşı» äke ornına äke, ana ornına ana bolatın wlttıq sanası bwzılmağan halqınıñ tärbiesin körip ösetinine senimdi edi. Öytkeni, ol kenetten Alladan tura qwrıq kelip jatpasa, sol «qaz-qazdağan qarğaşı» ata-baba dästürine, tiline, dinine adal, sana-sezimin özge jwrt ulay almaytın qazaq wltınıñ, qazaq eliniñ bir azamatı bolatınına senimdi edi. Öytkeni, ol öziniñ älgi «qaz-qazdağan qarğaşı» eşqanday «orısşa sadikke», «aralas sadikke», tipti, «qazaqşa sadikke» barmay-aq,  eşqanday «Jas Otannıñ», «Jas qanattıñ», eşqanday «Jastar kongresiniñ» müşesi bolmay-aq ata jolın quğan, el şetine jau tise, qolına ilikken qara şoqparın ala sala taqımına tap bolğan qılqwyrıqka mine sala qarsı şabatın erjürek wltşıl azamat bolarına senimdi edi. Öytkeni, ol jañağı «qaz-qazdağan qarğaşınıñ» Elin, Jerin, öziniñ qızıl qarın jas balasın, aq tösegin arulap kir şaldırmay otıratın adal jarın, ükisi bwlğañdağan bwrañ bel qarındası men apasın dini jat, tili jat, jüregi men tili jat bäleketterden qorğaytın jaujürek qazaq bolıp ösetinine kämil senetin edi. Al özine-özi qayşı kelu, öz söziniñ artında jauabı bar-joğın oylamau, äyteuir, şonjarlardıñ sözin qoldağansımaq sıñay körsetu - bizdiñ bügingi aqsaqaldardıñ bastı qıluası. Ol aqsaqaldar özderiniñ sol qıluasın keremet sayasatkerligimiz,eldiñ auızbirşiligin oylauımız dep biledi. Biraq aqsaqal adam är sözin oylanıp, pisirip, qay närseniñ de ädilin aytuğa den qoyıp söylegeni läzim. Äytpese, Elbasımen qas-qağım jüzdesudiñ säti tüskende apıl-ğwpıl: «Osı jwrt Abılay, Abılay deydi. Sizdiñ qasıñızda Abılay degen kim? Nemese «Qwday qazaqqa äl Farabidi berdi. Sosın mıñ jıldan soñ, sizdi berdi»»-dep lağıp söyleu aqsaqaldıq emes, nağız jädigöylik emes pe? Ätteñ, sol jerde jañağı şaldarğa Elbası  «Siz ne dep twrsız? Mwnıñız wyat boladı!» dese ne der edi? Tipti, sonı aytatın  bir adam tabılmağanın körgende öz wltıñnan öziñ bezinip kete jazdaydı ekensiñ.

«Aqsaqalğa jarasar eline bolsa toğaşı» degendey, aqsaqal adamğa da, ziyalı qauım dep atalatın intelligenciyağa da mwnday jädigöylik, mwnday sayasi sayqalizm jaraspaydı. Jaraspağanı bılay twrsın, mwnday qılıq bügingi de, erteñgi de wrpaqqa tek zalalın tigizeri sözsiz. Öytkeni, keyingi tolqın qaşan da aldıñğı tolqınnıñ izimen jüredi. Qara bastıñ, arı  ketse qatın-balanıñ ğana qamın oylaytın, tilsiz,  dinsiz, äri jädigöy, söziniñ fätuäsi joq farıqsız, satqın wrpaq osılay qalıptasadı. Bwl - bir.

Ekinşiden, bügingi ağa buın men ata buın  qazirgi qazaq  jastarınıñ jüris-twrısındağı  jan şoşırlıq keleñsizdikterdi, dinsizdikti, qanşa universitet tämamdasa da sauatsızdıqtı, eñ bastısı  öz wltına degen  selqostıq pen wlttıq namıssızdıqtı körmey otırğan joq. Olar bügingi wrpağınıñ boyındağı bwl keleñsizdikterdi  alısqa barmay-aq, tayağına süyenip esiginiñ  aldına  şıqqan sayın körip jür. Köre twra, älgi wransözdi kez-kelgen  jerde ayta saladı.

Endi qarañız. Esik aldında böbekter  oynaytın alañqaydağı  orındıqtarda, ätkenşekterde, kürkelerde aldına bir-bir pepsi-kola, koka-kola, sıra şişaların  qoyıp, bir-eki qorapşa şetel temekisin tastay salıp, kök tütindi bwrqıratıp  otırğan jası 13-14-ten assa endi ğana asa bastağan jap-jas bes-altı wl  men qız. Aytatını - negizinen orıstıñ üş nemese bes äripten  twratın boqtıq sözi bolmasa abaqtıdan  şıqqandardıñ jargon sözderi. Ädeyi istey me, älde bolıp-tolğanı sol ma, orısşa söyley otırıp, ara-twra qazaqşa  bir sözdi qosıp qoyadı da onı da buınğa bölip, sozıp aytadı. Tağı biraz  jürseñiz, tapa-tal tüste  bir-biriniñ ışqırlığına, qızdıñ töstartqışına qolın swğıp jiberip, közin tars jwmıp alğan, äli bozbalalıq pen  boyjetkendik däurennen ötip kete qoymağan şikiökpeler. Äri ötken-beri  ötkenderdi adam eken dep qımsınu joq. Qazaq ondaylardı sidikması degen.

«Odan da äri ötkende, malğa da  taman   jetkende»   dep Tölegen beybaq aytqanday, odan säl ärirek ötseñiz, wzın orındıqta şalqasınan  jatqan bozbalanıñ üstine atşa minip otırğan jap-jas büldirşin qızdı köresiz. Olar da seni it eken, kisi eken demeydi,  tipti, betiñe bajıraya qarap, twlaboyıñdı  köziñmen bir tügendep şığadı. Mine,  bizdiñ joğarıdağılar men solardı köz jwmıp qoyıp ötirik qolpaştaytın ağa buınnıñ «Men - jastarğa senemin»  degende aytıp jürgen jastarı osı!

Qazir joğarı oqu orındarı tügil, mektepterde de şäkirtter mwğalim men mwğalimanıñ közinşe temekisin tartıp, şırt-şırt tükirip, bılapıt sözdi sapırıp twra  beredi. Bwnıñ bäri biz körip jürgen swmpayılıqtıñ, jabayılıqtıñ birer ğana mısalı. Bwl bizdiñ Ükimet basındağılar maqtanışpen aytatın «evropalanğanımızdıñ», «jahandanıp» kele jatqanımızdıñ, «örkenietti elderdiñ  qatarına qosılğanımızdıñ», «katoliktengenimizdiñ»  bir ğana jemisi. Joğarıdağılar osılarmen emes temeki tartpaytın,  araq işpeytin  oramal tartqandarmen küresedi. Bizdiñ şonjarlar, jañağı «europalanğan», «jahandanğan», jalañaştanğan jastardı da  Qazaqstannıñ bolaşağı  deydi. Bwl öz wltınıñ bolaşağına janı aşımaudıñ, özim  ketkenşe şet jwrttıñ köñilin aulap  aman-esen otıra twrayın, odan äri  memleketiñ de, qazağıñ da qwl bolmasa, pwl bolsın  degen swmpayı piğıldıñ ayqın körinisi.  Jaraydı, äkimderge, şonjarlarğa, olardıñ jalbataylıqtarına bäribir deyik, al  jastardıñ  jañağı jan şoşırlıq  qıluaların körip twrıp, qazaqtıñ  birde-bir qariyası, ne kemeline kelgen  jigit ağası men bes bieniñ sabasınday sarıqarın bäybişeleri älgilerge «mınalarıñ jabayılıq qoy, mal bolıp kettiñder me?»  demek tügil  «wyat qayda?» demeytini nesi? Soğan qarağanda, bizdiñ mäñgürt bolğanımızğa talay jıl  ötip ketken eken-au, äy, endi kelege keluimiz ekitalay şığar degen küpirli oyğa da  ketesiz.

Jastau kezimizde Şalqar  qalasında Leningrad  jaqtan kelip dükenniñ, ashananıñ işinde maykamen, şort-dambalmen  jürgen orıstardı   jigitterdiñ qualap  jürip  sabağanın körip edik. Söytsek, «älgi örkeniettiler» bizdiñ jigitterdiñ bizde bwlay  jüruge bolmaydı degenin mazaq qılıp, sender artta qalğansıñdar dep külgen körinedi. Al, qazir bügin tañerteñ wşaqtan tüsken kez-kelgen qañğıma keşke qaray bir-bir qazaq qızın qoltığınan alıp, meymanhanağa kirip bara jatqanına  qazaq jigitteriniñ de, aqsaqal-qarasaqaldarınıñ da közi üyrenip, eti ölip ketken. Bwl da qazaqta wlttıq  namıs degen wğımnıñ özi joyılıp  ketken be degen ürey tuğızbaydı dey alasız ba? Älgi tayaq jegen şolaq dambal turister tügil, qazir siriñkedey  sıriğan arıq qara  qızdarımızdıñ  ışqırlığı qolpıldap, semiz qızdarımızdıñ qarnı  salbırap  kindigin körsetip jüruine de közimiz üyrengen. Olarğa mwnıñ ne  deudiñ ornına, äp-äydik kisiler basına  oramal  tartıp, wzın köylek kigen qız körse, üdireye qaraydı. Teledidardan oramal tartqan qızdardı mazaq qılıp söylep jatqanın da, bir lauazımdı şonjardıñ «Nemene, bäriñ molda bolıp kettiñder me?»  dep wrısqanın da kördik. Eger sol şonjar wlttıq tärbie körgen dwrıs azamat bolsa, ol «Mine, basqalar osı  botagözderden  ülgi aluı kerek. Täuelsiz el  bolğannan keyin eñ bolmasa  sonday bir erekşeligimiz körinip twrğanı dwrıs» -der edi. Ätteñ, däl qazir  bizdiñ   basşılardıñ da, keşelerdiñ de sanası İbilistiñ jaylauına aynalğan ba deysiñ de qoyasıñ.

Osıdan biraz  jıl bwrın Jañaözen qalasınıñ äkimi qoğamdıq orınğa, äkimşilikke qızdardıñ älgindey jalañaş-jalpı, tänin aşıp-şaşıp jüretin lıpamen keluine tıyım salıp edi.  Orıs gazetteri men «31 kanal»   telearnasındağı orısşa habardağılar onı da küstanalap, şu şığardı. Qazaqtıñ wlttıq beynesine bet bwruına orıs tildilerdiñ qanday nietpen qaraytının sanalı basşılar osıdan-aq bayqar edi-au. Amal ne? Bwl jerde orıs tildilerdiñ aytar uäji - kim ne kiem dese de, qalay  jürem dese de öz erki degen änji pikir. Ärkim öz  wltına tän  kiimdi kiyuge, ol tilde söyleuge hwqılı bolsa ğana, demokratiya  boladı. Al, jalañaş-jalpı kiinu büldirgi demokratiyanıñ isi. Endeşe, olar qızdarımızdıñ tänin bürkep, basına oramal tartıp jüruine nege qarsı boladı? Bizde dininen, salt-dästürinen qazaqtı adastıru üşin jasalıp jürgen bir odağaylıq bar. Ol oramal men hidjabtı ayıra bilmeu. Nemese, ädeyi bärin hidjab dep atau. Hidjab arabtıñ kiimi emes. Olardıñ kiimi basqa. Ekinşiden, bükil düniejüzilik dinderdiñ bärinde de äyelderdiñ jalañbas jüruine tiım salınğan. Orıstar küni keşege şeyin oramal tartıp keldi. Hristian dininde äyeldiñ jalañbas jürui Qwdayğa qarsılıq dep esepteledi.

2004 jılı Franciyada mwsılman  qızdarına basına oramal tartıp, wzın köylek kiip oqu orındarına, mekemelerge keluge tıyım salındı. Angliyada da söytti. Bwl olardıñ islam dinindegilerdi qıspaqqa aluınıñ bir şarası edi. Biz solardıñ ığına jığıldıq. Al, osı Angliyada mıñdağan adam anasınan jaña tuğanday tırjalañaş küyinde köşelermen şeruletip ötti. Onı da bizdiñ orıs tildi telearnalar  ädeyi körsetti. Mine, bizdiñ basşılar men Parlament deputattarı auzınan suı qwrıp aytatın «örkenietti» elderdiñ birer  ğana körinisi.

«Auıra-auıra Qwdaydan    wyat boldı» demekşi, jasıratın däneñe qalğan joq, biz qazir wrpaqtı azğındatıp aldıq. Al, el  bolıp, eldiñ twtqasın wstağandar bolıp bir silkinis jasamasa, wrpağı  azğındağan wlt tübinde joyılıp bitedi. Bwnıñ özi biz üşin, qazaq  dep  atalatın bir kezde  ekiniñ biri batır, qazir qoydan juas halıq üşin elimizde bar-joğı belgisiz, al bar bolsa, kimniñ qwzırında ekeni belgisiz terrorşıldar dep atalatındardıñ äreketinen äldeqayda qauipti, äldeqayda qaterli.

Bizdiñ telearnalar körsetip jatqan muzıkalıq  körinister de, klipter de, şeteldik fil'mder de kez-kelgen teraktiden zalalı kem emes. Bwlar twp-twtas wlttı  salt-dästürinen, dininen, adamgerşiliginen ayırıp joyıp jiberuge ädeyi bağıştalğan dünieler. Onıñ bir eldi birden qırıp salatın oba indetinen ayırmaşılığı  «medlennaya smert'» dep orıstar aytqanday wlttı bayau,  bildirmey, birte-birte öltiretindiginde ğana. Mwnıñ bäri 20 jıldan beri  Ükimet basındağılarğa qazaqtardıñ teledidar, radio, baspasöz arqılı qaqıldap, qaqsap aytıp kele  jatqan zarı. Biraq osı jıldar aralığında solardıñ birde-biri bwl zarğa qwlaq asqan emes. Öytkeni, Qazaqstanda   qazaq aytqan zar men mwñ jelge wşqan zaman bolıp twr.  Iä, jasıratını däneñesi joq, bügingi qazaq wrpağında otanşıldıq, wltjandılıq sezim degen joqtıñ qası.  Öytkeni, Otanın, elin süyetin, sonıñ bolaşağın qorğaytın wrpaq eñ aldımen  öziniñ wltın, wltınıñ tilin, dinin, ürdis-dästürin saqtauğa, sıylauğa, süyuge, qorğauğa tırısadı. Bizdiñ bügingi wrpaq,  yağni, qazaq wl-qızdarı  bwnıñ bärinen maqwrım qaldı. Öytkeni, täuelsizdik  alğan 20 jıldıñ işinde olarğa ne  mektepte, ne joğarı oqu orındarında, ne äskerde sender eñ aldımen qazaq wltınıñ ökilderisiñder, eñ aldımen qazaqtıñ kielilerin közdiñ qaraşığınday saqtap, qwrmetteuleriñ  kerek degen bir auız  söz aytılmay keledi. Ras, qazirgi jastarımızdıñ arasında namaz  oqıp, qolınan kelgeninşe, elim,  Qazaqstanım, wltım,  tilim dep jürgender de bar. Biraq, bizdiñ joğarıdağılar men zañ orındarı, keybir arnaulı qızmetter sonday jastardıñ işinen äldebir wltşıldıqtı, şığısşıldıqtı, arapşıldıqtı, ol da bolmay bara jatsa, terrorist izdep, mwndaylarğa tıyım salu kerek degen sözderdi teledidar,  baspasöz, arqılı  jii aytatın boldı. Bwl da bizdiñ sayasi köñilşektigimiz, şeteldikterge jaramsaqtanuımız ekeni ras.  Biz wltımızdıñ wyıtqısı bolıp, joyılıp ketken ata-dästürimizdi erteñgi wrpağına jalğastıratın jastardı däripteuden qaşatın boldıq. Bügingi qazaqqa Qwday-ekeñ onday parıq-parasattı qimadı (deuge de qorqamız). Onıñ ornına biz skripka, pianino tartıp, şetelde jalañaş  suretke tüsip, äldebir bayqaudan jeñimpaz atanıp kelgen qız-kelinşekterdi däriptep, elimizdi Europağa, Amerikağa tanıttı dep dañğıra qağamız. Qanşa aytsañ da kelege keluden qalğan bir şarua şet jwrttan  kelgen kelimsekterdiñ älgindey qız-jigitterimizdi öz dinine «üyiriñmen  üş toğız» dep kirgizip, qanjığasına baylap jatqanına  bilik tarapınan qarsılıqtıñ  joğı. Qazir basqa  dinge ötip ketken qazaq jastarınıñ sanı millionnıñ o jaq, bw jağı. Sonı  körip, bilip otırğan Ükimet basındağılardıñ «Jastar - elimizdiñ bolaşağı», «Men jastarğa senemin» dep kölgirsigen wrandar tastauın  tüsinudiñ özi qiın. Aytıñızşı, basqa dinge, basqa tilge köşken, jan-düniesi tügel  özgergen jastardı qazaq  eliniñ keleşegi deu barıp twrğan qılmıs emes pe!  Wlttı qorlau emes pe? Mümkin, biz şınında da atı men zatı  belgisiz  bir wlttı dayındap, äldebir şeteldikterdiñ tapsırmasın orındap jatqan şığarmız? Iä, bası  dauğa qalıp, qılmısqa batqan basşılardan bärin kütuge boladı.

Biz qazir basqa  şaruanıñ bärin bitirip bolğanday, endi köşedegi jarnamalardıñ qazaqşağa dwrıs tärjimalanbağanın aytıp, ökpemiz qara qazanday  bolıp jürmiz. Bwl da qazaqı añqaulıqtıñ, añğarımsızdıqtıñ bir türi. Öytkeni, biz  osı jarnamalardıñ ar jağında da ülken sayasi astar jatqanın añğarmaymız. Batıs elderi jarnamanı oq şığarmay jaulap aludıñ bir qwralına aynaldırğalı da talay uaqıt boldı. Olar bizge özderiniñ piccasın, brizolin, gamburgerin, hotdogin, koka-kola, pepsi-kolaların jarnamalasa da onıñ ar jağında ülken sayasi jımısqılıq  jatadı.  Olarda jarnama  basqa elderde  qalay  äser etui kerektigi turalı  jüyeli  türde  kitapşalar,  gazetter, jurnaldar şığarılıp twradı. Bizde qazir körkem ädebietti oqımaq  tügil, qolına wstağısı kelmeytin jastarımız osınday kitaptardı, gazet-jurnaldardı,  köşedegi jarnamalardı ğana oqidı. Şeteldik  jarnamalardıñ biz  biletin eki ülken zalalı bar. Birinşiden, jarnamalar  jastardı öz eliniñ, öz wltınıñ işer  tağamınan bastap, irili-uaqtı bükil bwyımınan, kiiminen  wlttıq sän-saltanatınan, wlttıq ürdis-dästürinen bezindiredi. Sol jarnamanı jasauşı eldiñ kül-qoqısına deyin, tükke twrğısız  tili men bwyımdarına deyin qwrmetteuge, yağni, sol elge elikteuge tipti, tabınuğa duşar etedi.  Bügingi qazaq jastarı qarnı aşıp, añqası keuip şöldep  bara jatpasa da bir qolına hotdog (ıstıq it degen söz), ekinşi qolına  koka-kola, sprayt wstap jürudi sän köredi. Olar söyte-söyte wlttıq  tağamnan da bezinip baradı. Bile bilsek, är wlt öz wrpağına öziniñ wlttıq tağamın süyudi üyretui kerek, är wlttıñ öz tağamı öziniñ ağzasına siñimdi bolatını ğılımi däleldengen närse ekenin aytıp otıru da  mindetimiz. Bile bilsek, wlttıq tağam men wlttıq kiim de ideologiya. Qazir  köptegen üylerdegi  twsqağazğa (oboy dep jür ğoy) anıqtap qarasañız, onıñ örnegi  de  kresten twratının,  işki esikterdiñ kergileri de krestep salınğanın  añğaruğa boladı. Al, «nağız  ağılşın sapası», «nağız  ital'yan jihazı», «Angliyadan perdeler» degen sözderdiñ özi osı elderdiñ abıroyın aspandatuğa äbden jarap twr. Bwl öte swrqiya sayasat ekenin qazaq qasqa añğara bermeydi. Qazaq balasınıñ tilin bwzuda bwl jarnamalardıñ  atqarıp jatqan jwmısı, tipti şeksiz:  «satıp al da sıylıqqa ie bol», «baylıqqa barar jol», «söyleuleriñ maşina äkelsin», «sättilik vulkanın oyat», «ömirden bärin al», «elit üylerge arnalğan 100 payız Europa ağaş  jihazı», «bar joğı 2  birlik», «bärin qamtığan tınıştıq», «Äuezova Djandosova qiılısı Sulpak» degen auru sözderden sau adamnıñ özi de, jan-düniesi de auru bolmağanda qaytedi?! Mine, osınıñ bäri 2006 jılı-aq tüp-tügel qazaqşağa köşpek bolğan Almatınıñ bir ğana köşesindegi «qazaqşalar». Köşedegi  osınday jazulardı oqığan, miına siñirgen qazaq balası erteñ bükil ar-wyattı jiıp qoyıp, adamşılıq ataulını ayaqqa basıp, qaytse de baylıqqa jetuge, qaytse de «söyleuler  arqılı maşina aluğa» janın salsa  salar, biraq qazaqşa söyleytin, qazaq wltınıñ bolaşağın  jasaytın wrpaq bola almaydı. Tipti, Reseydiñ radioaktivti  qaldıqtarın Qazaqstanğa äkep kömip jatqanınıñ özi-aq nege twradı?! Söyte twra, qazir qazaqtarğa senderdi  Qıtay basıp aladı dep qorqıtatın sasıq sayasat   jürgizilude. Bügingi qazaq jastarında  Qazaqstan qazaqtıñ jeri, qazaqtıñ memleketi, qazaqtıñ eli,  bwl elde eñ äueli qazaq  wltınıñ tiline, salt-dästürine, ürdisi, dili, ädet-ğwrpına qwrmet körsetilui kerek degen oy atımen joq. Olarğa  qazaqşa nege  söylemeysiñ deseñ «kakaya raznica»     dep  qarsı swraq qoyadı. Sirä,  qazaqtan basqa  eş halıqtıñ wrpağında mwnday namıssızdıq, mwnday sanasızdıq joq şığar. Al  olardıñ  mwnday sanasız, mwnday namıssız küyge tüsuine bizdiñ işki, sırtqı  sayasatımız bastı sebepker. Siz Reseyde emes, osı  Qazaqstanda twratın kip-kişkene orıs balasına      «äy, nege qazaqşa söylemeysiñ» deseñ, ülken dauğa qalasıñ. Öytkeni, bizde  orıs tiline üstemdik berilip qoyğanın ol bala üyindegi kündiz-tüni orısşa sarnap twrğan telearnadan bastap, köşege şığa salısımen Qazaqstanda  qazaqşa biludiñ eşqanday qajeti joq ekenin körip jür.

Bügingi qazaq  jastarı  wlttıq sanasınan ayrılğanınıñ naqtı bir mısalı mınau: Olar qazir «Kazahstan - naş obşiy dom!» degen jazu jarnamanı  jattap ösip keledi.  YAğni, bwl tek qazaqtıñ jeri, qazaqtıñ eli emes, ol osında twrıp  jatqan bükil wlt  ataulınıñ jeri degen  büldirgi söz olardıñ qwlağına äbden  qwyılıp,  sanasına siñirilumen keledi. Al Reseydegi orıs jastarı kün sayın «Rossiya-tol'ko dlya  russkih»  dep dünieni dürliktirip jürse de olarğa Resey basşıları «Rossiya dlya vseh», «Rossiya naş obşiy dom» yağni, mwnı  qoyıñdar «ne nado bıt' şovinistom» dep eşqaşan aytqan emes, aytpaydı da. Qazaqtar  ğana kez kelgen  kelimsekke mına jer de, mına baylıq ta bärimizge ortaq,  sen onıñ bizben birdey qojayınısıñ dep astı-üstine  tüsedi. Al parlamentte «Au,  mınalarıñ wyat qoy. Qazaqşa söyleseñderşi» dep küyip-pisip otıratın jalğız aqsaqal wltı özbek  R.Halmwratov. Parlamenttegi qazaqtıñ ne jası, ne kärisi bwlay dep aqırıp söylegenin  körgen  emespiz. Öytkeni, özbek wltı öz eliniñ basşıları eñ  äueli özbek wltınıñ  müddesine säykes sayasat jürgizetinin körip, sodan üyrenedi. Reti kelgende ayta keteyik, Qazaqstanda qazaq  tiliniñ öz minbesine, öz biigine köteriluine özbek te, wyğır da, tatar da, äzirbayjan da, dwnğan da, qarsı emes. Qarsı şığıp jürgenderdiñ qay wlt ekenin el körip, bilip otır. Biz osı orayda mınaday qorıtındığa keldik: Qazaqstanda qazaq  tiline orıstardıñ bäri birdey qarsı emes. Biraq qarsılardıñ bäri orıstar! Al qazaqşağa qarsı dep jürgen qazaqtardı,  qazaq jastarın kinälau orınsız. Öytkeni, olar da pende. Olar öz elinde qazaq tiliniñ onşalıqtı qajet  emes ekenin  körip jür. Demek, bwğan tek eki közi oynaqtap, bir orında twrmaytın jaltaq sayasatımız ğana kinäli. Osınıñ bärin joğarıdağılar estip, körip otırğanın da bilesiñ. Bilesiñ de, «Büytip täuelsiz el bolğanşa...» dep te küyinesiñ.

Qazir qazaq jastarı kitap oqımaytın, eş  närse jazbaytın jastar atandı. Demek, biz jaqında kitap oqımaytın, tek qantögis jäne seks fil'mder men kazinolar, oyın avtomattarı men tüngi klubtar eline aynalamız. Mümkin, osı küni önerimiz, ädebietimiz qwldırap, däm-twzı joq ölekse öleñder, ärsiz-närsiz änder jerimizdi jaylap  alğanı da sodan bolar. Bizdiñ manadan beri aytıp otırğanımızdıñ bäri  büginde qazaq jastarınıñ basın twmandatıp alğan köp qasirettiñ jüzden, tipti mıñnan biri ğana. Bwl aytılğandarğa üdireye qarsı şığıp: «Bwlay söyleuge bolmaydı! Ükimetimiz  qazir jastar tärbiesin mıqtap qolğa alıp otır»  dep, şığa keletinder tabılatının da bilemiz. Qoş delik! Biraq bizdiñ joğarıdağılar  jürgizip otırğan jastar tärbiesi wlttıq, qazaqı tärbie emes. Kongolomerattıq,, yağni, dübära  wrpaq ösiretin tärbie. «Jas Otan», «Jastar kongresi» jäne tağı basqa jastar wyımdarınıñ  qazaq mäselesin, ata-baba dästürin  körkeyteyik degenin körgen emespiz. Teledidardan «Biz - elimizdiñ bolaşağımız. Elbasınıñ sayasatın qoldaymız», «Elu memlekettiñ qatarına qosılğalı jürmiz» dep wrandatıp jürgenderdi, jer silkinisinen, su tasqınınan soñ üy saluğa barğan tälipterdi (studentterdi), bir qolın jürek twsına qoyıp, «Elim menin, Menin elim...» dep ändetip twrğandardı körsetu patriottıq ta, wlttıq ta tärbieniñ ornın toltıra almaydı. Bwl  şaralar  bügingi sayasatımızdı jastardıñ ilgeri aparıp, erteñge wlastıruına şarapatın tigizetin de şığar. Biraq, bwl wlt  bolaşağın, elge twtqa bolar  qazaqı azamattardı  tärbieleu deuge kelmeydi. Al, «Men jastarğa senemin» dep qwr wran tastau wlttıq tärbie emes. Jäy öz basındağı  mindetti jastardıñ özine audara salu ğana!

Abai.kz

0 pikir