Jwma, 13 Jeltoqsan 2019
Jañalıqtar 3052 0 pikir 31 Qañtar, 2014 sağat 08:20

Dulığa AQMOLDA: «MENİÑ ÖMİRİM – KEYİPKERLERİMNİÑ JIINTIQ OBRAZI»

Dulığa AQMOLDA, akter, QR Eñbek siñirgen qayratkeri:

 

– Dulığa mırza, äñgimemizdi qazaq teatrlarınıñ bügingi kökjieginen bastasaq. Bizdiñ tanımda teatr – dästürdi jalğastıruşı öner degen bir qasañdau qağida bar sekildi. Bwl qanşalıqtı dwrıs közqaras?

– Teatr dästüri – jañaşıldıqtı izdeu. Äu bastan solay. Sebebi, teatr – birneşe önerdiñ basın qosatın sintezdi öner. Keñes odağı kezinde teatr dästürdi berik wstanuı kerek degen közqaras berik ornağanı sonday, jañalıqqa köp jağdayda şekteu qoyıldı. Rejissurada da, sahnalıq bezendirude de, dramaturgiyada da öz arnasınan arı-beri şıqpauı, şetelge eliktemeui, keñestik cenzuradan jıraqtamauı kerek degen twjırım qalıptasqan. Belgili taqırıptarğa basqa jağınan kelu, özinşe oy örbitu şekteuli boldı. Onıñ saldarı äli de bolsa bar. Biraq, jañalıq degendi kökten almaysız. Ol ömirdiñ ağımımen birte-birte kele beredi. Keşegi jañanıñ özi erteñgi eski, yağni dästürge aynalıp ketedi. Qazaq teatrlarında dästürge aynalğan jañalıqtar köp. Onı köre biletin köz, tüsine biletin zerde kerek. Teatr – şınayı, qozğalıstağı öner. Bügingi qoyılımdı erteñ qayta köruge boladı, zer salğan janğa sonıñ özinde özgeşelikter barlığı bayqaladı. Al zer salmağan jan ünemi öz tanımındağı eskilikti teatrdan körgendey küy keşedi.

Dulığa AQMOLDA, akter, QR Eñbek siñirgen qayratkeri:

 

– Dulığa mırza, äñgimemizdi qazaq teatrlarınıñ bügingi kökjieginen bastasaq. Bizdiñ tanımda teatr – dästürdi jalğastıruşı öner degen bir qasañdau qağida bar sekildi. Bwl qanşalıqtı dwrıs közqaras?

– Teatr dästüri – jañaşıldıqtı izdeu. Äu bastan solay. Sebebi, teatr – birneşe önerdiñ basın qosatın sintezdi öner. Keñes odağı kezinde teatr dästürdi berik wstanuı kerek degen közqaras berik ornağanı sonday, jañalıqqa köp jağdayda şekteu qoyıldı. Rejissurada da, sahnalıq bezendirude de, dramaturgiyada da öz arnasınan arı-beri şıqpauı, şetelge eliktemeui, keñestik cenzuradan jıraqtamauı kerek degen twjırım qalıptasqan. Belgili taqırıptarğa basqa jağınan kelu, özinşe oy örbitu şekteuli boldı. Onıñ saldarı äli de bolsa bar. Biraq, jañalıq degendi kökten almaysız. Ol ömirdiñ ağımımen birte-birte kele beredi. Keşegi jañanıñ özi erteñgi eski, yağni dästürge aynalıp ketedi. Qazaq teatrlarında dästürge aynalğan jañalıqtar köp. Onı köre biletin köz, tüsine biletin zerde kerek. Teatr – şınayı, qozğalıstağı öner. Bügingi qoyılımdı erteñ qayta köruge boladı, zer salğan janğa sonıñ özinde özgeşelikter barlığı bayqaladı. Al zer salmağan jan ünemi öz tanımındağı eskilikti teatrdan körgendey küy keşedi.

– Bwl söziñizdiñ janı bar. Meniñ swrağım kelgeni, Täuelsizdik jıldarında teatr äleminde qanday erekşelikter, jañalıqtar düniege keldi? Onı taldap-tarazılap ülgerdik pe?

 – 1990 jıldarı qazaq teatrınıñ korifeyi Äzirbayjan Mämbetov spektakl'derinde sol däuirge say jañalıqtardı köp engizdi. Onı der kezinde bayqamağan sekildimiz. Bir qızığı, sol kisi äkelgen jañalıqtar basqa qazaq teatrlarına taradı da, ol dästürge aynaldı. Köptegen rejisserler Mämbetovtıñ jañalığın emes, dästürin wstap qaldı. Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarında Äubäkir Rahimov ağamız örilimi özgeşe spektakl'derdi sahnaladı. Asqar Süleymenovtıñ «Jetinşi palata», «Kek», «Tört taqta jaynamaz» trilogiyasın birinen soñ birin qoydı. «Jetinşi palata» – meniñ alğaşqı qoyılımdarımnıñ biri. Bwl trilogiya mazmwndıq, formalıq jağınan da basqaşa bolatın. Asqar Süleymenovtıñ qanday biikke samğağanın menen göri jaqsı bilesiz. Ol kisi de eki bağıt qatar bolğan sekildi: biiktik pen tereñdik. Onı sahnalau tügil, oqudıñ özi sanağa jük. Tili qanday auır? Filosofiyasın däp basıp aytu qiın. Sebebi, san qırlı. Birin aytsañız, ekinşisin ayta almağanıñızdı tüsinesiz. Ekinşisin aytsañız, tağı bir oy wşqını tasada qalıp ketedi. Rahimov ağamız sonday auır da kürdeli şığarmağa qwlaş wrudı öziniñ parızı sanadı. Elder üdireye qarap, sınap-minep jattı. Bwl qoyılımdar qazaq teatrın bayıtudıñ jaña ülgisin körsetti.

Bizdiñ buınnıñ bağına oray, bizge tañdaulı rejisserler tap keldi. Bolat Atabaev ağamız sol jıldarı teatr sahnasına bwrılıs äkeldi. Bwrın eleusiz, kişigirim bolıp sanalatın detaldarğa män berdi. Akterlerdiñ jüris-twrısı men söyleu mänerine, qimıl-qareketi men bet qwbılıstarına deyin äri jañalıq, äri şınayılıq engizdi. Bizdiñ kezimizde Idırıs Noğaybaev, Asanäli Äşimov ağalarımızdıñ söyleu, sahnadağı qimıl-qozğalısına elikteu bastaldı. Sol buın sekildi alıp twlğalı, minezdi bolıp körinudi, ayğaylap söyleudi birinen soñ biri qaytalap jattı. Al şın mäninde ol kisiler orındı-orınsız ayğaylamaytın. Tabiği dauıstarınıñ özi zor edi, sıbırlap söylese de, zaldıñ soñına estilip twratın äri bar is-qimılı özderine qwp jarasatın. Keyingi tolqın ağalarımızdı ayna-qatesiz qaytalauğa wmtıldı. Ol kisilerge elikteu bizdiñ qara şañıraqtıñ akterleri emes, barlıq qazaq teatrlarına tiisti qalıp bolğanı şın. Bwl qwbılıstı der kezinde bayqağandardıñ biri Bolat Atabaev ağamız. Qazaq akterlerin ştamptan şığaruğa bar küşin jwmsap, qırnap-joya bastadı.

– Şını kerek, äli künge deyin Bolat Atabaevtıñ özindik jañaşıldığın qabılday almağan sekildimiz. Bir türli ürke qarau men kümändana qarau basım sekildi. Ol kisiniñ izdenis soqpağın dwrıs qabılday almağanımız bayqalıp twradı...

– Bolat ağanıñ janında jürip, oyın jüzege asıruına säl de bolsa septeskenimizge quanamız. Teatrdı büginmen ölşeuge bolmaydı. Tarıday jañalıq bolsa da, ol ömir süredi. Atabaevtıñ ärbir qoyılımınan özgeşe köñil-küymen şığatınbız. Teatr – jan dünieniñ tazalığın nwrlandırıp, adamnıñ özi ömir sürip otırğan qoğamğa közqarasın, ömirdiñ mäni ne degen swraqqa jauap izdeuin qajet etetin ayaulı orda. Eger öz körermenin tereñ oyğa şomdırıp, Adam bop ğwmır keşuge az da bolsa talpındırsa, wşqarlıq pen toğışarlıqtıñ, nemqwraydılıq pen boyküyezdiktiñ, menmendik pen satqındıqtıñ saldarınıñ qalay boların ayğaylap emes, ımmen tüsindire alsa, onda eñbektiñ ötelgeni. Demek, Bolat ağamızdıñ eñbegi eşqayda joğalğan joq, tälimin alğan şäkirtteri barşılıq. Ol kisi erkindik süygiş, adam ruhınıñ bostandığın qalaytın jan. Är qwbılısqa özinşe twjırım jasap, jwrt oylağannan özgeşe oylau – ekiniñ biriniñ qolınan kelmes şarua. Aq dep jürgenniñ qara, qara degenniñ aq ekenin aytqandı köpşiliktiñ wnatpaytını ras, sebebi mızğımastay körinetin wğımdardıñ tüptağanın qoparu kimge wnasın?.. «Aqsaray» arqılı biraz izdenisterge bardı. Onı eşkim joqqa şığara almaydı.

– Al Esmwqan Obaev ağamızdıñ soñğı jıldarı biraz qoyılımın kördik. Mağan ol kisi Äzirbayjan Mämbetovterdiñ mektebin jalğastıruşı, dästürge berik adam sekildi körindi.

– Esmwqan Obaev ağamız 20 jılday Semey teatrında istep keldi. Teatr sañlaqtarınıñ közin körgen, aldıñğı tolqın aqtangerlerinen ayrıqşa tälim alğan sanaulı sañlaqtıñ biri. Eger bayqasañız, ol kisiniñ özindik soqpağın bayqau qiın emes. Soñğı «Abayında» bwl kisi wlı aqındı oyğa şomdırdı, jastıq jalın quatın qwydı. Mağan qattı äser etkeni, Abaydıñ änderin tolıq paydalanğanı. Sol änder arqılı akterdiñ jan düniesin aşuğa talpındı. Abaydıñ barlıq änderi orındaldı. Bizdiñ wjım birigip, arnayı hor jazdıq. Abay – tek sözben emes, äuenmen, pälsapalıq iirimi tereñ änderimen de el körmegendi körip, el tüysinbegendi nwsqağan ğoy. Hakimniñ änderiniñ özi bwrınğı dästürli änderge de wqsamaydı, orıs pen batıstıñ operalıq änderine de keliñkiremeydi, özinşe bölek, mwñdı. Bwl änder – Abay äleminiñ eñ bir käusar bwlağı. Onı teatrda paydalanu körermenin Abayğa qayta oraluğa ündeydi. Wlı aqınnıñ älemine qanşalıqtı üñile alsaq, qazaq ruhaniyatınıñ kemeldilikke qaray bet bwra bastaytını şübäsiz.

– Äñgimemizdiñ auanı teatrdağı izdenisterge baylanıstı bolıp otır ğoy, tağı kimderdi böle-jara atar ediñiz? Önerdegi eksperimentterge tosırqay qaraytınımız äli de bolsa basım. Eksperimentsiz ösu bolmaytını tağı anıq. Eksperimentke baramın dep, opıq jegen twstarıñız boldı ma?

– Eksperiment – önerdiñ jauı emes, dosı, bile bilgenge. Adasu men qatelesu qaşanda ayaq astında. Bwrın jürmegen jolmen jürgender ärkez adasuğa beyim twradı. Sol jolda birer ret adasıp üyrengender, birte-birte özin de, köñilin de tınıştandırıp, qalayda dittegen maqsatına jetedi. Qazaq teatrı mimırt halde, eşqanday izdenis joq degendi osı teatrğa at izin salmaytındar aytadı. Äytpese, kökiregi oyau jan sezuge tiis talay rejisserlerdi atauğa boladı. Sonıñ biri Qayrat Sügirbekov ağamız edi. Ötken ğasırdıñ toqsanınşı jıldarınıñ belortasında jaña qoyılımdardı Mädeniet ministrliginiñ janındağı körkemdik keñes qabıldap alatın. «Şolpannıñ künäsi» degen spektakl'di senseñiz, bes ret tapsırıp, äzer ötkizgenbiz. «Bwl nedegen swmdıq, – dep şuladı körkemdik keñestiñ müşeleri. – O zamanda bw zaman, qazaq teatrları mwnday qadamğa baruşı ma edi? Bwl süyekke basılğan tañba. Körermenimiz nälet aytadı. Mwnan ötken wyat joq. Qara şañıraq büytse, basqalar qaytpeydi?». Joq, olay bolmadı. Sol körkemdik keñestegi ağalarımızğa qarağanda, körermenimiz äldeqayda sanalı eken. Spektakl' on jılday jürdi sahnada. Ayğay-şudan, orınsız sınaulardan, kündeulerden zapı bolıp, Qayrat ağamızdıñ közine jas alğanın da kördim. Franc Kafkanıñ «Qwbılısın» qoyğan da Sügirbekov. Bwl qazaq sahnasında bwrın-soñdı bolmağan jañalıq edi. Men sol qoyılımda bastı keyipker Gregor Zamzanı somdadım. Tereñ mänge ie, adam boyındağı türli sezimder men minez-qwlıqtı, qwlazudı, jalğız qaludı, bögdelenudi ayşıqtaytın onday qoyılımdar qay kez bolsa da mañızın joymaq emes. Sol qoyılımdardıñ taspağa sapalı tüsirilmegeni, ökinişti. Bizdi ösirip, wştap, qanattanuımızğa sebep bolğan onday qoyılımdar äli de az emes.

– Bir kezderi halıq teatrdan jıraqtap ketkeni köp söz bolıp edi. Qazir de qazaq qoyılımdarına körermen az baradı degen qañqu söz estip qap jatamız. Lermontov atındağı teatrda bilet ay bwrın satılıp ketedi degendi estip qalamız. Ötken ğasırdıñ soñındağı körermen azayğan mezetti nemen tüsindirer ediñiz? Qazir körermenderiñiz qalay?

– Narıqtıñ endi enip, qalıptasqan jüyeniñ şaq-şälekeyi şıqqan twsta halıqtıñ teatrdan qol üzgen twstarı da boldı.  Balapan basına, twrımtay twsına ketip, eldiñ es jiya almay jatqan twsı. Mine, sol kezde Twñğışbay äl-Tarazi ağamız K. Goccidiñ «Turandot hanşaymın» sahnaladı. Men sol spektakl'de Brigella obrazın somdadım. Bwl halıqtı teatrğa qaytadan qauıştırğan, Äuezov teatrına körermen jiğan birden-bir qoyılım boldı. Senesiz be, osı qoylımğa kiremiz dep, bilet taba almay, esik-terezemizdi sındırğan künderi de boldı körermenniñ. Tabanı kürektey on bes jıl sahnadan tüsken joq. 15-20 ret körgen körermendi bilemin. Mine, önerdiñ qwdireti. Är adam öziniñ kökeyindegi tüytkilderdi däp basatın jäne soğan jauap beretin, izgilik şwğılasın önerden izdeytin şığar dep oylaymın. Teatr – eşkimge aqıl-keñes beretin orın emes, taza estetikalıq läzzat, onda da oy älemine bastar joldı nwsqaydı. Qoyılımnıñ işine dendey enip ketkender köp, äli künge körgisi keletinder bar. Mwnday qoyılımdı qalay jañalıq demessiz. Twñğışbay ağamızdıñ «Qazaqtarı» men «Tomirisin» köruge qwmar köpşilik köp. Jas rejisser Elik Nwrswltan bauırımızdıñ ayaq alısı bärimizdi süysindirude. Küni keşe qoyılğan «Qas qağımda» jañalıqtan kende emes. Özinşe qoltañba, özinşe iirim. «Wlı men wrısı» da jwrt nazarın özine audarıp, jaqsı bağağa ie boldı.Qaraşañıraqtıñ körermensiz qalğan küni joq. Basqalarmen salıstırudıñ qajeti şamalı, özimizdiñ sapalı da sanalı körermenimiz bar. Mağınası auır, mäni tereñ, oyğa oy qosatın, ärbir körinisi tereñ zerdemen jasalğan qoyılımdardıñ özinde kisi tolıp otıradı. Teatrdıñ qwdirettiligi – bir ret kelgen adam, twraqtı körermenine aynaladı. Bizdiñ körermenniñ talğamı ösken. Biz soğan say tanımdıq dünieni, tereñ filosofiyalıq qoyılımdardı qoya alsaq, onda adaspağanımız. Öziñiz körgen «Köşkindi» qıbır etpey körgenine köziñiz jetti ğoy. Bwl tuındı ekiniñ birine aytar oyın wstata qoymaydı. Osıdan keyin Siz körermendi qalay kinälaysız. Qazir bizdiñ teatrda jañalıq köp. Qoyılımdarda ğana emes, jalpı jwmıs isteu täsilinde özgerister molayuda. Aldağı künderde sonı, äraluan taqırıptağı qoyılımdarımızben köpşilik üdesinen şığa bererimiz anıq.

– «Köşkin» demekşi, siz osınday tereñ mänge ie, işki monologqa qwrılğan qoyılımdarda aşıla tüsetindeysiz. Osı qoyılımdarıñızdıñ işinde öziñizge erekşe jaqını qaysısı?

– «Köşkinniñ» köterer jügi şınımen bölek. Mwndağı aytqan oydan, aytpaq oy köp. Meyli qanday adam bolsa da, onıñ özindik bir üreyi boladı. Sol ürey kisi soñınan ökşelep qalmay jüredi. Onı jeñudiñ jolı izdegen janğa qarapayım. Biraq köbimiz soğan därmensiz kelemiz. Öz därmensizdigimizben qoymay, sonı jasırıp-jabuğa mäşhwrmız. Şama bar, öz minimizdi, özimizdiñ işki qınjılısımız ben üreyimizdi sırt közden tasa wstaudı qalaymız.  Mwnday dert twtas qoğamğa siñse ne bolmaq? «Köşkin» osını meñzeydi. Osı swraqtıñ jauabın izdeydi. Qattı söylese, äyel bosansa, ayğay-şu şıqsa, köşkin basadı degen ürey twtas auıldı bilep alğan. Tipti, belgili bir mausımda bosanbau bwljımas zañğa aynalğan. Ol zañğa qiğaş kelgender ölim jazasına kesiledi. Al şın mäninde üreyden basqa apat joq eken. Tek sonı jeñe bilu jetpeydi. Qoğamdıq sanada neşe türli sırqat boları belgili. Qazir onday üreyler tipti köp, özge formada, özge mazmwnda qoğamdıq sanada eles bop kezip jür. Sonıñ bärin jeñudiñ qarapayım joldarı bar, ol üşin eñ keregi şın niet pen soğan qarsı bereke-birlikpen küresu. Astarına üñilseñiz, bwdan özge de salmaqtı oy mol «Köşkinde». Tek tereñine üñile bilseñiz boldı. Öz basım, ärbir qoyılımımdı janıma jaqın twtamın. Är keyipkerde – men barmın. Özimniñ bolmısım, jan älemim, sezim añsarım kömuli. Meniñ ömirim – somdağan keyipkerlerimniñ jiıntıq obrazı. Eñ alğaşqı şağın rolderimniñ özin qazir sağınışpen eske alamın. «Jetinşi palatada» Rahat degen  esirtkige şırmalğan balanıñ rolin oynadım. Kişkentay ğana epizod. Sol rolimdi qazirgi bastı rol'derime ayırbastamas edim. «Paradağı» Hlestakovtı, «Şağaladağı» Treplevti sağınamın. Sahnağa alğaş şığar sätten ayaulı ne bar?! Jürektiñ dirili, quanış pen qobaljudıñ ayırğısız qiısuı ömiriñniñ eñ qadirli säti boların sol sätte añday alu qiın. Key kezderi özim somdağan obrazdarğa oy jügirte otırıp, sol keyipkerler äleminen ötken oqiğalardıñ, sezim tolqınıstardıñ öz basımnan da ötip jatqanday körinetini bar. «Romeo men Djul'ettada» osıdan on şaqtı jıl bwrın Romeo rolinde oynap edim, biıl sol qoyılımdı qaytadan körermenge wsınıp otırmız. Teatrımızğa kelgenine köp bolmağan jas akterdi Romeonıñ rolin somdauğa baulıp, qasında aqıl-keñesimdi berip jürmin. Sonıñ is-qimılına qarap twrıp, özimniñ sol qoyılımdağı sätterim eske tüsedi. Zırlağan uaqıttıñ bizdiñ mañdayımızğa da öziniñ tabın qaldırıp bara jatqanın moyındaysıñ. «Tolqınnan tolqın tuğan» sabaqtastıqqa qarap, süyinesiñ...

– Bwrınğı ağa tolqınnıñ estelikterin oqıp otırsañız, teatr men ädebiet bir-birimen tığız baylanısta bolğanın bayqaymız. Aqın-jazuşılar men rejisser-akterlerdiñ qarım-qatınası bite qaynasıp jatuşı edi. Qazir sol ürdis bäseñsip qalğanday. Öziñiz qalamgerlermen aralasasız ba?

– Ädebietsiz teatr damımaydı. Dramaturgsız qoyılım qoyu mümkin emes. Spektakl'diñ temirqazığı – onıñ ideyası. Ideyanıñ avtorı – dramaturg. Rejisser sonı äserli äri şınayı jetkizudiñ, oğan özindik közqaraspen qarap, jetildirudiñ jolın  izdeydi. Sondıqtan, bizdiñ ömirimiz ädebietşilermen bite qaynasıp jatır. Öz basım zamandas Maraltay Rayımbek, Didar Amantay, Däuren Quat sekildi jigittermen aralasıp twramın. Ünemi sol qalamgerlerdi dramaturgiyağa üles qosıñdar dep ündep otıramın. Jas akterler qalamgerlermen aralaspay, kitap oqımay, öspeydi. Kitap oqımau – öziñdi jetildirmeudiñ, jebemeudiñ, qanattandırmaudıñ taptırmas amalı. Öziniñ önerin sıylamağan akterler kitap oqımaytın bolsa kerek... 

– Köptegen akterlerdiñ qoyılım kezindegi dauıs ırğağınan jasandılıq birden qwlaqqa türpidey tiedi. Qimıl men dauıstıñ üylespey jatqanın bayqağanda, tiksinip qalamız. Bwl kemşilikti joyudıñ jolı bar ma? 

– Keybireuler sözden intonaciya izdeydi. Bwl – bastı qatelik. Eger sen öz oyıñdı dwrıs jetkizudi oylasañ, onda dauıs özinen-özi körermen kökiregine qwyıladı. Qoyılımğa dayındıqqa ketken eki-üş ayda öziñniñ körermenge neni jetkizuiñ kerek ekenin mıqtap tüsinseñ  jäne sonı şınayılıqpen jetkizip beruge küş salsañ, onda jadağaylıq bolmaydı. Dauısıñdı mıñ qwbıltıp, elden erekşelenem deseñ, sol jerden jasandılıq bastaladı.

– Erekşe qiın sätterde sahnağa şıqqan kezderiñiz boldı ma?

– Öziñe jüktelgen roliñdi biik deñgeyde somdau üşin eñ bastısı densaulığıñ, köñil-küyiñ tınış boluı lazım. Talay kürmeui qiın sınnan aman-esen öttik qoy. F. Kafkanıñ «Qwbılısın» Ministrlikten kelgender köretin bolıp, jospardan tıs qoyılımdı körsetuge tiis boldıq. Men üyde ıstığım 39 gradus köterilip, auırıp jatqanmın. Amalsız keldim. Jağdayımdı körgen Twñğışbay ağamız oynap şığuğa küş saluımdı ötindi. Bwl özi bige, qimılğa, plastikağa qwrılğan kürdeli qoyılım bolğasın, spektakl'diñ soñına jetpey qwlaytın şığarmın dep oyladım. Sahnanıñ qwdireti şığar, bir terlep alğan soñ, sauığıp sala berdim. Tipti sau kezimdegiden de şınayı somdağanday körindim. «Qwbılıs» - qoñızğa aynalğan adamnıñ psihologiyasın zerdelemey me? Demek, auru ekenin, ayaq astınan özgergenin aşa tüsuiñ kerek. Bwl köñil-küydi jetkizuge meniñ twmauratıp jatuım da kömektesken sekildi...

Swhbattasqan - Toqtaräli TAÑJARIQ.

Abai.kz 

0 pikir