Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Turkistan» gazetine kólemdi súhbat berip, elding ishki‑cyrtqy sayasatyna, ekonomikalyq jaghdayyna qatysty manyzdy mәselelerge toqtaldy. Endi sonyng birqatarna óz pikirimizdi bildirudi jón kórdik.

«Oqu mәdeniyeti joghary elder әrdayym jahandyq damudyng alghy shebinde bola beretini sózsiz. Búghan esh kýmәnim joq».

Preziydent osy zamannyng tamyr soghysyn dóp tanyp otyr. Qazirgi zaman – ghylym men bilimning algha shyqqan kezi. Sondyqtan da, elimizde jappay bilim qúndylyghyn jas kezden qalyptastyru mәselesi ‑ ózekti mәseleler qatarynda túr desek bolady. Osydan birneshe jyl búryn men Filosofiya fakulitetinde sabaq berdim, dәrister oqydym. Kóp jaghdayda «filosofiya ilimi» eng aldymen adamnan «ensiklopediyalyq bilimdi» talap etetini belgili. Óitkeni, sheksiz әlemning uniyversaldy baylanysy turaly sóz bolghanda, adamda onyng «әr bólshegi» turaly jetkilikti bilim boluy tiyis. Ol bolmasa, adam dýnie turaly tútas filosofiyalyq ilimge qol jetkize almaydy. Bayqaghanym, qazirgi jastarda dәl osy «ensiklopediyalyq bilimnin» aqsap jatatyny boldy. Nәtiyjesinde, olar kóptegen qarapayym nәrsening bayybyna bara almay, ony mengergenshe qinalatyn. Tabighattyng damu zandaryn, olardyng ózara baylanysyn, onyng qoghamdyq dengeydegi transformasiyasyn úgha almaghandyqtan, studentterge osynyng bәrin tәpishtep qayta týsindirip jatamyz... Al, negizinde, búl bilim olardyng sanasynda mektepten qalyptasuy tiyis bolatyn.  Biraq, mektep ony qalyptastyra almaghan...  Sebebin, qazirgi zamandaghy «kitap oqymaytyn, gazet oqymaytyn úrpaq qalyptasty» degen  sózben týsindiruge bolatyn synayly...

Endeshe, býgingi zamanda biz «oqu mәdeniyetin qalyptastyru joldary» atty mәseleni «memlekettik dengeydegi mәsele» dep qarastyryp, ony sheshuge qoghamnyng barlyq intellektualdy quatyn júmyldyruymyz qajet pe deymin.  Óitkeni, tabighy jәne resurstyq mýkindigine say qarqyndy damu baghytyna bet alghan býgingi Qazaqstan «damyghan oqu mәdeniyetin» qalyptastyrmayynsha – biz intellektualdy túrghydan, kadr dayyndau jaghynan «importqa» tәueldi bolyp qaluymyz әbden mýmkin. Preziydent te osyny astarly týrde aityp otyr dep oilaymyn.

«Salyq tóleu mәdeniyeti qoghamnyng sana-sezimimen ólshenedi: salyq tóleu búryn mindet bolsa, endi otanshyldyqtyng ozyq ýlgisine ainalady» 

Áriyne, әrbir salyq tóleushi azamat óz tólemin tólerde ýnemi de «Teniz tamshydan qúralady» degen qazaq maqalyn eske alyp otyrsa, onda ol ózining tólegen salyghyn «Otan quatyna qosylghan tamshy» dep baghalap, ózi de erekshe otanshyl sezim qúshaghynda bolar edi. Ókinishke oray, kóp jaghdayda salyq tólemin óndirushiler ony basqasha – tek «mindet» dep týsindiredi. Salyqty memleketshildik úghymmen jalghastyrmaydy. Kópshilik te ony tek «mindet» dep sanaghandyqtan – oghan degen atýsti qatynas qalyptasady. Endeshe, bizge jana salyq zanymen birge, oghan degen qoghamdyq kózqarasty  mәdeniyetti‑órkeniyetti baghytqa búru talaby qatar túr dep qorytyndylaugha bolady. Biraq, búl ýrdis «budjet mәdeniyetin» qalyptastyrumen qatar jýrui tiyis. Bolmasa esh nәtiyje bermeydi. Óitkeni, «tamshydan qúralghan teniz» beker ysyrap bolyp, ne, qoldy bolyp jatsa – onyng otanshyldyq sezimge ýlken soqqy bolyp tiyetini anyq!

«Qalalar men auyldardaghy infraqúrylym tozdy, energetika nysandary men kommunaldyq jeliler әbden eskirdi».

Búghan jyldar boyy nazar audarylmay kelgeni ras. Ashyp aitpasaq ta, onyng sebepteri belgili. Sondyqtan bolar, preziydent óz súhbatynda «Soghan qaramastan, bizding ýkimetterimiz «avgiyding atqorasyn» tazalaugha asyqqan joq. Sebebi, múnday kýrdeli júmys eshkimge jaqsy ataq әkelmes edi. Eng damyghan otyz memleketting qataryna qosylu siyaqty «keremet» baghdarlamalar әzirlep, onyng «tabysty» oryndalghany turaly bayandau әldeqayda jenil bolatyn. Shyndyqty jasyryp, bir sәttik aldamshy jetistikterge úmtylu aqyrynda memleketimiz ýshin tym qymbatqa týsti» dep shyndyqty ashty.

Odan әri preziydent taghy bir «shyndyqty» aitty: «Shynymdy aitayyn, jeke abyroyymdy oilasam, men de búl júmysty kelesi basshylyqqa ysyra salar edim. Biraq, halyqtyng kózi ýirengen taptauryn týsinikterge qayshy kelse de, men ýshin qaghaz jýzinde emes, is jýzinde naqty nәtiyjege qol jetkizu bәrinen de manyzdy» dep, ózining memleketke degen, halyqqa degen yqylysyn jetkizedi... IYә, halqymyz «niyet týzu bolsyn» dep beker aitpaghan ghoy. 

Mine, býgingi shaghyn toptamada súhbatqa baylanysty birneshe oidy aittyq. El aman bolsyn, jer aman bolsyn dep tileyik. Alda alynatyn qamaldar jetkilikti... 

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz