Qazaqstannyng bolashaq úrpaghyna arnalghan strategiyalyq qarjy jastyghy sanalatyn Últtyq qor tónireginde taghy da kýmәndi jaghday tuyndady. Qarjy ministrligi jariyalaghan esepte qor aktivteri bir sәtte 2,3 trln tengege azayyp ketkeni bayqalyp, birneshe kýnnen keyin qújat sayttan alynyp tastaldy. Keyin qayta jýktelgen núsqada búl derek týzetilip shyqty. Osy jayt qoghamda “qor esebine kim senedi?” degen zandy saual tughyzdy.

Bir esep – eki týrli nәtiyje

Sәuir aiynda Qarjy ministrligi Últtyq qorgha nauryz aiynda týsken týsimder turaly esep jariyalaghan. Sarapshylar alghashqy núsqada qor qarajatynyng 2,3 trln tengege kemigenin bayqaghan. Alayda kóp úzamay esep óshirilip, keyin qayta jýktelgen kezde әlgi aiyrmashylyq joghalyp ketken.

Búl tehnikalyq qate me, әlde qarjy kórsetkishterin jedel týzetu әreketi me – resmy týsindirme berilgen joq. Múnday jaghdayda mәsele tek sifrda emes, memlekettik eseptilikting senimdiliginde jatyr.

Múnay qymbattady, biraq qorgha aqsha az týsti

Nauryzda әlemdik múnay baghasy Tayau Shyghystaghy shiyeleniske baylanysty ósti. Ádette múnday kezde Qazaqstannyng eksporttyq tabysy da artady. Soghan qaramastan Últtyq qorgha týsken qarajat kólemi óte tómen bolghan. Sarapshylardyng esebinshe, qorgha bar bolghany shamamen 170 mln dollar ghana týsken.

Búl paradoks birneshe faktordy kórsetedi:

*múnay kirisining eleuli bóligi Últtyq qorgha emes, tikeley budjetke jiberiledi;

*eksporttyq kedendik bajdar qordy ainalyp ótedi;

*qordyng jinaqtau funksiyasy әlsirep barady.

Yaghny memleket býgingi shyghyndy jabu ýshin ertengi rezervti paydalanyp otyr.

Últtyq qordyng bastapqy missiyasy ózgerdi me?

Qazaqstan Respublikasynyng Últtyq qory 2000 jyly múnaydan týsken tabysty jinaqtau, ekonomikany daghdarystan qorghau jәne keleshek buyngha kapital qaldyru ýshin qúrylghan edi. Biraq songhy jyldary qordan alynatyn kepildendirilgen jәne nysanaly transfertter kólemi kýrt kóbeydi.

Sarapshylardyng aituynsha, qor jinaqtau institutynan budjet tapshylyghyn jabatyn rezervke ainalyp barady.

Búl úzaq merzimde qauipti ýrdis. Sebebi shiykizat baghasy qúldyrasa, memleketting qosymsha qauipsizdik qory әlsireydi.

Auditorlar nege alandauly?

Joghary auditorlyq palata biylghy tekseruinde qor qarjysynyng júmsaluyna qatysty manyzdy kemshilikterdi atady. 3 mynnan astam joba qaralghan.

Negizgi problemalar:

*jobalar dayyndyqsyz qarjylandyrylghan;

*jer telimi, smeta, qújattary joq nysandargha aqsha bólingen;

*500-den astam joba keyin toqtatylghan ne auystyrylghan;

*auylgha arnalghan qarjy qala nysandaryna ketken jaghdaylar anyqtalghan;

*kvaziymemlekettik sektorgha berilgen zaymdardyng tiyimdiligi tómen.

Qarapayym tilmen aitqanda, aqsha bólingen, biraq nәtiyje kýmәndi.

Ýsh mekeme basqarady, biraq jauapty kim?

Últtyq qorgha qatysty funksiyalar birneshe organ arasynda bólingen:

*Qarjy ministrligi

*Últtyq ekonomika ministrligi

*Qazaqstan Últtyq Banki

Biraq birynghay jauapkershilik ortalyghy joq. Sondyqtan esep bir jaqta, investisiyalyq tabys ekinshi jaqta, al júmsalu tiyimdiligi ýshinshi jaqta qalyp otyr.

37 trln tenge bar, biraq senim azayyp barady

Resmy derek boyynsha, 1 sәuirdegi jaghdaymen Últtyq qor aktivteri 37,3 trln tenge nemese shamamen 80 mlrd dollardan asady. Búl – orasan qarajat. Biraq mәsele kóleminde emes, ony basqaru sapasynda.

Eger esepter ózgertilip jariyalansa, týsim azaysa, al shyghys kóbeyse, qoghamda senim әlsireydi. Últtyq qor – jay esepshot emes, memleketting bolashaqqa bergen uәdesi.

Týiin. 2,3 trln tengening «joghalyp qayta tabyluy» – jay tehnikalyq qatelik boluy mýmkin. Biraq ol Qazaqstandaghy memlekettik qarjy ashyqtyghynyng әlsizdigin aiqyn kórsetti. Últtyq qor tóniregindegi basty súraq endi «qansha aqsha bar?» emes, «ol qalay basqarylady jәne oghan kim jauap beredi?» degen saualgha tirelip otyr.

Abai.kz