Dәstýrli týrde «Reseyding aulasy» dep sanalatyn Ortalyq Aziya elderi NATO elderinen qaru satyp alyp, EO-men Reseydi ainalyp ótetin jana kólik joldaryn belsendi týrde talqylauda. Búl ýrdister Reseyding Ukrainagha tolyq auqymdy basyp kiruinen keyin kórine bastady jәne Resey әskerlerining shayqas alanyndaghy sәtsizdikterine jauap boldy.

2025 jyly Donalid Tramp bolashaq yntymaqtastyqty talqylau ýshin aimaqtaghy bes memleketting kóshbasshylaryn alghash ret Aq ýide qabyldady. «Ortalyq Aziyanyn» búrynghy kenestik respublikalary shynymen de Reseyge tәueldilikten arylyp jatyr ma, әlde búl tek Reseymen tyghyz yntymaqtastyqty saqtaudyn, әsirese sanksiyalardan jaltarudyng diplomatiyalyq amaly ma?

KSRO-da «Orta Aziya» dep Kaspiy tenizining shyghysynda ornalasqan bes kenestik respublikagha: Qazaqstan, Ózbekstan, Tәjikstan, Qyrghyzstan jәne Týrikmenstangha berilgen atau boldy. Jalpylama ataugha qaramastan, biz is jýzinde Kenes ókimeti eski tarihty óshirip, «jana tarih qúru» ýshin jergilikti shyndyqqa qayshy әdeyi qayta qúrghan, mýldem basqa mәdeny jәne órkeniyettik aimaqtar turaly aityp otyrmyz, búl aldymen Resey imperiyasy, sodan keyin Kenes ókimeti qúldyqta bolghan barlyq orys emes halyqtargha qatysty sayasatynda qoldandy.

Osy aumaqtardyng ishindegi jalghyz ortaq nәrse: jergilikti halyqtyng kópshiligi islam  dinin ústanady әri solay bolyp qala beredi. Degenmen, Qazaqstan ejelgi kóshpendilerding jerinde qúrylghan әlemdegi eng ýlken el bolghanymen, Tәjikstan aimaghy jәne Ózbekstannyng bir bóligi (negizinde Ferghana alqaby bar) tarihy túrghydan parsylar men Ontýstik Aziya halyqtarynyng órkeniyetine tiyesili boldy. Týrikmenstan - oazister men beduinder bar klassikalyq shól.

Ár týrli joldarmen jәne әr týrli uaqytta búl aumaqtar Resey imperiyasynyng qúramyna kirdi (dәlirek aitqanda, Resey olardy jaulap aldy). Qazirgi Qazaqstan aumaqtary - Euraziya dalasynyng jýregi - XVIII ghasyrda úighyrlar mekendeytin aimaqty basyp alghan Qytaymen qaqtyghystyng bóligi retinde Resey imperiyasynyng qúramyna kirdi. Ortalyq Aziyanyng ontýstik bóligin Resey imperiyasy «Úly oiynnyn» bóligi retinde basyp aldy - Úlybritaniyamen geosayasy qaqtyghys, ol óz kezeginde qazirgi Aughanstan men Pәkistandy otarlady.

Biraq ghasyrlar boyy imperiyanyng qúramynda bolu óz әserin tiygizdi, al eski әleumettik-mәdeny baylanystar imperiya ornatqan jana, otarshyldyq baylanystardyng yqpalymen joyyldy. HH ghasyrdyng sonynda KSRO ydyraghannan keyin, odaqtyng ózinde erekshe korporativtik baylanystar ornaghan jana aimaq payda boldy. Ol Reseyding artta qalghan bóligi retinde qabyldandy, tipti aimaqtyng eski negizinen otarshyldyq atauy - Orta Aziya saqtaldy.

Mәskeuding yqpalyndaghy búl aimaqqa alghashqy bolyp týrikter kirdi. NATO-gha mýshe búl el týrki әleminin, atap aitqanda, Qazaqstan men Týrikmenstannyng etnomәdeny faktoryn paydalanudy sheshti. Degenmen, tarihy mәdeny әngimeler obektivti geosayasy shyndyqqa qayshy keldi.

Jana memleketter Reseymen qaqtyghysqa dayyn bolmady, jәne olardyng kópshiligi, әsirese etnikalyq negizder boyynsha, qaqtyghystardy bastan keshirip jatqany anyq boldy. Sodan keyin Resey olardyng qauipsizdigi men aumaqtyq tútastyghynyng kepili retinde әreket etti.

Sondyqtan jas memleketterding basqa amaly qalmady. Reseyding ózi aimaqtaghy memleketter ýshin әleuetti mәselelerdi tudyryp, keyin olardy sheshui mýmkin be? IYә, búl әbden mýmkin, biraq búl jaghdaydyng mәnin ózgertpeydi.

Ortalyq Aziya aimaghy qazir Týrkiyanyng týrki әlemine qatysty bastamalaryna janasha kózqaraspen qarauda. Búl әsirese týrikter tek mәdeny jәne tarihy yntymaqtastyqty ghana emes, sonymen qatar zamanauy qúrylys jobalaryn, eng qyzyghy, әskery jobalardy da úsynyp otyrghandyqtan dúrys.

Ortalyq Aziyada myndaghan týrik jәne birlesken kәsiporyndar júmys isteydi, Týrkiya sheteldik investorlar arasynda jetekshi oryndardy iyelenedi, kóbinese әrtýrli reytingterde Resey men Qytaydan keyin túrady. Ortalyq Aziya elderi týrik әskery tehnologiyasyna óte qyzyghushylyq tanytady.

Týrkiya 1952 jyldan beri NATO mýshesi ekenin, al Tәjikstan, Qyrghyzstan jәne Qazaqstan ÚQShÚ (Resey tóraghalyq etetin әskery odaq) mýsheleri bolyp qala beretinin atap ótken jón. Ankara óz tehnologiyalaryn aimaqtaghy eldermen bólisip jatyr, sonyng ishinde tipti drondar shygharatyn birlesken kәsiporyndar qúruda. Áriyne, odaqtyng basqa mýshelerining tehnologiyalary talqylanbaydy, biraq múnday trans-odaqtyq yntymaqtastyqtyng ózi óte manyzdy.

Ortalyq Aziya elderi ÚQShÚ-gha qosylyp, NATO mýshesinen qaru satyp aluda. Olar EO-men sauda jәne infraqúrylym jobalaryn talqylaugha, sonymen birge EO men NATO terroristik dep sanaytyn Taliban qozghalysy biylikte túrghan Aughanstanmen saudany damytugha qúlyqty.

Qazaqstan Talibannyng eng iri syrtqy sauda seriktesine ainaldy. Aymaq pen Aughanstan arasyndaghy sauda qazirding ózinde eki milliard AQSh dollaryna jetti, al songhy eki jylda aimaqtyq memleketter Talibanmen búl kólemdi aitarlyqtay arttyrugha baghyttalghan birqatar ekijaqty kelisimderge qol qoydy. Europalyq Odaq Ortalyq Aziya elderinen logistikagha, әsirese Qytaydan Reseydi ainalyp ótetin kólik dәlizine — «Orta dәliz» dep atalatyn kólik dәlizine qyzyghushylyq tanytady.

Sonday-aq búl elderding tabighy resurstaryna, әsirese urangha. Mysaly, Fransiya ózine qarsy túrghan Niygerden uran kenin jetkizudi Qazaqstan men Ózbekstannan uranmen almastyrghysy keledi. Qazaqstan búl kendi eksporttau boyynsha әlemdegi jetekshi el bolyp tabylady jәne búl mәselede Fransiyagha kómektesuge dayyn, biraq yntymaqtastyqty tiyimdi sharttarmen ornatugha tyrysady.

Atap aitqanda, Astana elge investisiyalar men tehnologiyalardy tarta otyryp, resurstardy eksporttaudy jón kóredi, osylaysha qosylghan qúny joghary otandyq kәsiporyndar qúrady. Urangha keletin bolsaq, Qazaqstan aqyrynda aimaqtaghy alghashqy atom elektr stansiyasyn salugha kómektesetin tehnologiyalardy satyp alugha tyrysuda.

Ortalyq Aziyanyng kópvektorly sayasatynyng mәni 2025 jyldyng qyrkýieginde aiqyn kórindi. Sol kezde Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaev BÚÚ Bas Assambleyasynyng sessiyasyna qatysty (búl úiymda ol ózi bir kezderi joghary lauazymdy atqarghan). Onda Qazaqstan Preziydenti «orta memleketterge» barghan sayyn kóbirek ról beru arqyly BÚÚ-ny reformalau qajettiligi turaly aitty.

Osydan keyin Toqaev Ukraina Preziydenti Vladimir Zelenskiymen kezdesti, olar prinsip boyynsha orys tilinde emes, aghylshyn tilinde sóilesti. Sonday-aq, sammit ayasynda temirjol lokomotivterin satyp alu jәne tehnikalyq qyzmet kórsetu turaly amerikandyq Wabtec korporasiyasymen kelisimge qol qoyyldy — búl qyzmetti búryn reseylik Transmashholding kompaniyasy jýzege asyrghan.

Qazaqstan Reseydi Ýndistanmen, Ýndi jәne Soltýstik Múzdy múhittarmen baylanystyratyn Soltýstik-Ontýstik sauda dәlizining berik jaqtaushysy bolyp tabylady. Qazaqstan búl jobalarda Ózbekstandy da qoldaydy. Ortalyq Aziya memleketteri quatty biylik polusteri arasynda osylay tepe-tendikti saqtaydy.

Sonymen qatar, barlyghy ekonomikalyq ósimning túraqty jәne aitarlyqtay qarqynyn kórsetip otyr (jylyna shamamen 5%). Sonymen, halyqaralyq arenada ózining endi «orta» emes ekenin, yaghny Reseyding maqúldauynsyz qosymsha qadam jasaudan qorqatyn postkenestik memleketterding jiyntyghy emes, kerisinshe, aiqyn anyqtalghan mýddeleri bar jәne óz ambisiyalaryn qalay jýzege asyru kerektigin týsinetin ózin-ózi qamtamasyz etetin elder ekenin dәleldeuge qúshtar Ortalyq Aziya.

Olar Reseyding Soltýstik-Ontýstik kólik jobasynyng iydeyalaryn algha jyljytugha jәne sonymen birge Reseydi ainalyp ótetin baghyt qana emes, sonymen qatar Qytay lobby jasap jatqan Soltýstik baghytqa bәsekeles bolyp tabylatyn ortanghy dәlizding infraqúrylymyn damytugha dayyn. Sonymen qatar, Ortalyq Aziya elderi Qytaydyng BRI jobasynyng belsendi qatysushylary bolyp tabylady.

Resey býginde demografiyalyq qúldyrau ýstindegi el. Resmy týrde onyng halqy shamamen 146 million dep esepteledi, biraq búl kórsetkish kóshi-qon jәne statistikalyq týzetulerge baylanysty saqtalyp keledi.

Shyn mәninde, Resey birneshe jyl qatarynan halyq sanyn joghaltyp keledi: ólim dengeyi tuu dengeyinen asyp týsedi, halyq qartayda, al jastar sany azayyp barady. Ár әielge shamamen 1,4 baladan keletin tuu dengeyi júmys kýshining úzaq merzimdi tómendeui men qysqaruyn bildiredi.

Qazaqstan men Ortalyq Aziya tútastay alghanda mýldem basqa shyndyqta. Qazaqstan halqy 20 millionnan asty jәne ósudi jalghastyruda. Onjyldyqtar ishinde alghash ret el túraqty tabighy ósu kezenine ótti. Qazaqstandyqtardyng ortasha jasy shamamen 30 jasty qúraydy, búl eldi postkenestik kenistiktegi demografiyalyq túrghydan eng perspektivaly elderding birine ainaldyrady.

Keninen alghanda, Ortalyq Aziya 80 million adamgha jaqyndady jәne aldaghy onjyldyqtarda 100 milliongha senimdi týrde jyljyp keledi. Ózbekstan, Tәjikstan jәne Qyrghyzstan — aimaqtaghy barlyq elderding halyq qúrylymy jas jәne tuu dengeyi joghary. Búl bir nәrseni bildiredi: aimaq joyylyp ketpeydi, kerisinshe damyp, nyghayyp keledi.

Reseyding júmys kýshine degen qajettiligi artyp kele jatqany jәne Ortalyq Aziyadan kelgen migranttargha tәueldi ekeni anyq. Biraq júmys kýshine tәueldilik seriktestik te, odaq ta emes. Búl asimmetriyalyq modeli, onda Qazaqstan men býkil Ortalyq Aziya teng sheshim qabyldau ortalyqtary emes, adamy kapitaldyng donorlary róline auystyrylady.

Sondyqtan Mәskeuding naqty strategiyasy KSRO-ny qalpyna keltiru emes, resmy integrasiyasyz yqpaldy saqtau. Ekonomikalyq tútqalar, aqparattyq qysym, migrasiya qúraldary Qazaqstan jәne býkil Ortalyq Aziyanyng egemendigi ýshin tym qauipti bolsa, demografiya mәselesi Resey ýshin basty qauip bolmaq.

Bir nәrse anyq: Qazaqstannyng jәne býkil Ortalyq Aziyanyng bolashaghy tәuelsiz damuda, kópvektorly sayasatta jәne óz memleketin nyghaytuda jatyr, sheshim qabyldau ortalyghy elden tys jerlerde ornalasqan jobalarda emes.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz