Qazir tilimizding jazu boyynsha sóileytin, keyde birinshi buyngha aksent týsiretin «Saryarqalyq» – Soltýstik qazaqtary, birshama sóileu tili boyynsha juan sóileytin – «Ontýstik-Batystyq» jәne – jinishke sóileytin «Ontýstik-Shyghys» qazaqtarynyng tildik ereksheligi bayqala bastady. Sonday-aq, keyingi aitylghan eki toptyng ishinde jazu tilimen sóileu bel ala bastady.

Qazir qay tilshiden súrsang da: «qazaqta dialekti bolmaghan» dep shygha keledi. Tek juan-jinishke әuezening bar ekenin olar: Sәlemetsiz be, Salamatsyz ba-dan kórinetinin eskermeydi. Jergilikti erekshelik dep týk bolmaghanday keri ysyra salatyny jasyryn emes. Mәselen, qarlúq tildi ózbekter, ózderining oghyz jәne qypshaq dialektilerin últtyq baylyghymyz dep atay bastady. Biz tek bir-birimizdi sening sóileuing dúrys emes dep, әli kýnge ónesh jyrta bir-birimizdi júlyp jeumen kelemiz.

Men әdeby tildegi nashardy – nәshәr, yrahmetti – irәhmәt dep sóileytin jinishke sóileytin qazaqpyn. Onymdy әbestik kórmeymin.

Qazir kәsiby termin qabyldauda AI men IT terminderi oryssha qalay aitylsa, solay jazylyp til búzyp keledi. Biz kәsiby audarmashylardan qúrylghan yntaly top tilimiz kirme sózdi BÚÚ resmy tiliderinen jәne bauyrlas ghylymiy-tehnikalyq tili әbden qalyptasqan týrik tilinen sóz qabyldau ýshin ózimizshe mәdeny tónkerisshi bolyp jýrmiz. Shynyn aitu kerek jazu tilin qúp kóretinderge búl tirligimiz únamay jýrgen-túrghan jerlerinde bizdi ilip-qaghyp jýredi. Jәne Shyghys Týrkistandyq, Bayólkelik jәne Ózbekstandyq  aghayyndardyng hanzu, ózbek jәne manghúl tilderinen engizgen kirme sózderi nazardan tys qaluda. Ózimiz songhy 40 jylgha tayau uaqytta týrik tilinen – úshaq, tik úshaq, orys tilinen – zauyt pen tauar degen sózderdi ghana tilimizge engizip, soghan keudemizge nan pisip, bolyp-tolyp jýrmiz.

Osy jazbanyng taqyrybynda «Kәmiptik//Qamyptyq» degen keybireulerge týsiniksiz sózder túr. Búl aghylshyndyq CAMP (kompiuter) sózining ontýstik batys pen ontýstik shyghystyq aitylymy. Jәne orys kәsiby jargony – «jeleza» - «temirde» tilge enuge súranyp túr. Qazirgi auyzeki sóileu tilimizge orys tilinen – sәtjke (styajka), ýkýlón (uklon) sózderi endi. Ony bireuler tap orysshasynday, qalghandary – qazaqy mәnermen aita bastady.

Qazaqta kirme sóz engizuge kәsiby audarmashylar men qarpayym halyq arasynda ynta bar. Tek tilshiler qauymy osy bir últtyq kirme sóz qabyldau ýrdisin әzirshe nazardan shygharyp alyp otyr. Tek «D»-dan bastalatyn shet eldik sózder arasynda «Derjava» sózi til búzarlyq jasauda, audarmashylar – birde «qaghanat», birde – «derjәbә» dep, «Diyrektordy» – «Mýdir» dep qoldansa, oghan óre týregelushiler jetip artyluda. Songhy sóz 1990 jyldardyng ortasynda engenimen, terminkom «diyrektorgha» jabysyp tistey qatty. Orys sózderin sol qalpy toty qússha qaytalmay, qazaqy mәnerge kóshiru kýn tәrtibindegi ózekti mәselege ainaldy. Balama tabu baghytynda da irkiliester jetip artylady. Mysaly: «Otstavka sózi – «Dogharys» dep sәtti balamalansa da, orys sózi tilimizden qarasyn óshirer emes. Odan song tildi әr mekemedegi «tilmәshtar» da býldirip bitti. Onyng jarqyn mysaly: "Biylghy jyl" degendi nazardan tys qaldyryp, orysshasyndaghy "Tekushiy" degendi tikeley audaru arqyly engen «Aghymdaghy» sózi. Kalikalaushylyq qazaq bastan ótkerip ketken dәuir. Oghan qaytyp oralmaymyz. Ne balmalaymyz. Ne shet tilin qazaqidandaryp sóileu tilimizge beyimdep alamyz. Balamalau 99 payyz jaghdayda opa bermeytin sharua. Sebebi, qazaq tildik bólinushilikke úshyrap otyrghan jaghdayda, jahandaghy ózge últtar tilimizdi «Dimash fenomeni» arqyly ýirenuge qúlyq tanytyp otyrghan jaghdayda kóbinese, búl tirlik opa bermey óz jazu-syzu bar «gýrji men әrmen tilderi» siyaqty eshkimge kereksiz, topan suday aqqyn termindik tasqynnan tys tomagha túiyqqa úshyratady. Ómirding ózi tudyryp otyrghan búl problemany sheshpey, biz qazaqtyng ghylymiy-tehnikalyq tilin qalyptastyra almaymyz.

«Tughan ba?», «Tuylghan ba?» dep shyr-pyr bolyp, ónesh jyrta daulasqansha kirme sózdi jinishkelep (kәmip, әtim//atom) alamyz ba, juandap (qamyp, atym//atom) alamyz ba, әlde qay jaqtyng kәsiby audarmashylary birinshi bolyp tilimizge engizgeni boyynsha alamyz ba degen mәseleni qalay bir jayly qylamyz, aghayyn!

Ana tilimiz – ol sóileu tilining tabighatyn ashpaytyn jazu tiline ainalyp, ainalasyn ala tayday býldirip bitti. Babalar tili qazirgi orysshyl terminqúldyqtan qútqaratyn sóileu tiline beyimdeluge tiyis. Tildi әr qazaqtyng bilui – onyng leksikasy men fonetikasyn mektep qabyrghasynan ýirenuine negizdeledi. Biraq mekteptegi «qazaq tili» dәl qazir tek sauatty jazudy ghana kýiittep, sóileu tilin men sózding leksikalyq maghanasyn tasada qaldyryp, morfologiyalyq erejelerdi jattatyp shәkirtterding miyn ashytuda.

Sol sebepti, qazaq tilining tól sózderining maghanasyn úqpaytyn shәkirtter ózge últ ókili emge joq taza qazaqy ortada jetip artylyp keledi. Búdan bizdi kirme sóz qabyldau ghana qútqarady.

Qazirgi shyghyp jatqan sózdikterdi ashyp qarasang 90 payyz orys tili arqyly engen kirme sózderden ayaq alyp jýre almaysyn, keybir qazaq sózderi bolmasa, oryssha shygharylghan sózdik pe dep qalatynyng jasyryn emes. Orys júrtynda jaqsy dәstýr bar: olar jyl sayyn «Termin inostranyh terminov» degen sózdikti túraqty shygharyp túrady. Bizge nege solay etpeske. Biraq bizding qazirgi qalyptasqan tildik jaghdaymyzda ghylymiy-tehnikalyq jәne kәsiby sózdikter bir tildi emes, kóp tildi boluy kerek. Búl bir jaghy óz qazaq tildi ortamyzda nege olay emes, nege búlay degen orynsyz da, bir-sayttan, BAQ-nan ekinshisine kóshetin orynsyz dau-damaylyq meniki dúrys degen ónbes әngimeni tuyghzbaydy. Mәselen, tarihy sózdik qúrastyrghanda, atap aitsaq, «Jelkendi kemenin», «týrli dәuirdegi qaru-jaraq» ataulary  siyaqty kәsibiy-tehnikalyq terminder: qytay, arab-parsy, týrik, aghylshyn-orys tilderindegi aitylym-jazylymy kórsetilip, odan keyin qazaq tilindegi qoldanysy berilse, elimizdegi orys jәne ózge tildi otandastarymyz qazaq tiline beyil qoyady. Al, 90 payyz orys tilinen túratyn termini bar tildi kim mensinedi. Búl bizding ghana emes, Ortalyq Aziyanyng tәuelsiz memleketterding ghylymiy-tehnikalyq terminder boyynsha problemasy. Songhy qyryq jylda Ortalyq Aziyanyng ghylym-bilim tili – tek oryssha ghana. Odan qútylu joly – tilimizge beyimdep aghylshyn men orystan tikeley sóz qabyldap, Ortalyq Aziya elderine ýlgi bolu. Biz osy arqyly engizetin terminderimizdi – ózbek, qaraqalpaq pen qyrghyzda óz tiline qabyldap alatyny dau tudyrmaydy. Tek Alashyma, Termindik Tәuelsizdikti nәsip qylsyn!

Ábil-Serik Áliәkbar

Abai.kz