قازىر ءتىلىمىزدىڭ جازۋ بويىنشا سويلەيتىن، كەيدە ءبىرىنشى بۋىنعا اكتسەنت تۇسىرەتىن «سارىارقالىق» – سولتۇستىك قازاقتارى، ءبىرشاما سويلەۋ ءتىلى بويىنشا جۋان سويلەيتىن – «وڭتۇستىك-باتىستىق» جانە – جىڭىشكە سويلەيتىن «وڭتۇستىك-شىعىس» قازاقتارىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىگى بايقالا باستادى. سونداي-اق، كەيىنگى ايتىلعان ەكى توپتىڭ ىشىندە جازۋ تىلىمەن سويلەۋ بەل الا باستادى.

قازىر قاي تىلشىدەن سۇرساڭ دا: «قازاقتا ديالەكتى بولماعان» دەپ شىعا كەلەدى. تەك جۋان-جىڭىشكە اۋەزەنىڭ بار ەكەنىن ولار: سالەمەتسىز بە، سالاماتسىز با-دان كورىنەتىنىن ەسكەرمەيدى. جەرگىلىكتى ەرەكشەلىك دەپ تۇك بولماعانداي كەرى ىسىرا سالاتىنى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن، قارلۇق ءتىلدى وزبەكتەر، وزدەرىنىڭ وعىز جانە قىپشاق ديالەكتىلەرىن ۇلتتىق بايلىعىمىز دەپ اتاي باستادى. ءبىز تەك ءبىر-ءبىرىمىزدى سەنىڭ سويلەۋىڭ دۇرىس ەمەس دەپ، ءالى كۇنگە وڭەش جىرتا ءبىر-ءبىرىمىزدى جۇلىپ جەۋمەن كەلەمىز.

مەن ادەبي تىلدەگى ناشاردى – ءناشار، ىراحمەتتى – ءىراحمات دەپ سويلەيتىن جىڭىشكە سويلەيتىن قازاقپىن. ونىمدى ابەستىك كورمەيمىن.

قازىر كاسىبي تەرمىن قابىلداۋدا ءاى مەن ءىت تەرمىندەرى ورىسشا قالاي ايتىلسا، سولاي جازىلىپ ءتىل بۇزىپ كەلەدى. ءبىز كاسىبي اۋدارماشىلاردان قۇرىلعان ىنتالى توپ ءتىلىمىز كىرمە ءسوزدى بۇۇ رەسمي تىلىدەرىنەن جانە باۋىرلاس عىلىمي-تەحنيكالىق ءتىلى ابدەن قالىپتاسقان تۇرىك تىلىنەن ءسوز قابىلداۋ ءۇشىن وزىمىزشە مادەني توڭكەرىسشى بولىپ ءجۇرمىز. شىنىن ايتۋ كەرەك جازۋ ءتىلىن قۇپ كورەتىندەرگە بۇل تىرلىگىمىز ۇناماي جۇرگەن-تۇرعان جەرلەرىندە ءبىزدى ءىلىپ-قاعىپ جۇرەدى. جانە شىعىس تۇركىستاندىق، بايولكەلىك جانە وزبەكستاندىق  اعايىنداردىڭ حانزۋ، وزبەك جانە ماڭعۇل تىلدەرىنەن ەنگىزگەن كىرمە سوزدەرى نازاردان تىس قالۋدا. ءوزىمىز سوڭعى 40 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا تۇرىك تىلىنەن – ۇشاق، تىك ۇشاق، ورىس تىلىنەن – زاۋىت پەن تاۋار دەگەن سوزدەردى عانا تىلىمىزگە ەنگىزىپ، سوعان كەۋدەمىزگە نان ءپىسىپ، بولىپ-تولىپ ءجۇرمىز.

وسى جازبانىڭ تاقىرىبىندا «كامىپتىك//قامىپتىق» دەگەن كەيبىرەۋلەرگە تۇسىنىكسىز سوزدەر تۇر. بۇل اعىلشىندىق CAMP (كومپيۋتەر) ءسوزىنىڭ وڭتۇستىك باتىس پەن وڭتۇستىك شىعىستىق ايتىلىمى. جانە ورىس كاسىبي جارگونى – «جەلەزا» - «تەمىردە» تىلگە ەنۋگە سۇرانىپ تۇر. قازىرگى اۋىزەكى سويلەۋ تىلىمىزگە ورىس تىلىنەن – ساتجكە (ستياجكا), ۇكۇلون (ۋكلون) سوزدەرى ەندى. ونى بىرەۋلەر تاپ ورىسشاسىنداي، قالعاندارى – قازاقى مانەرمەن ايتا باستادى.

قازاقتا كىرمە ءسوز ەنگىزۋگە كاسىبي اۋدارماشىلار مەن قارپايىم حالىق اراسىندا ىنتا بار. تەك تىلشىلەر قاۋىمى وسى ءبىر ۇلتتىق كىرمە ءسوز قابىلداۋ ءۇردىسىن ازىرشە نازاردان شىعارىپ الىپ وتىر. تەك «د»-دان باستالاتىن شەت ەلدىك سوزدەر اراسىندا «دەرجاۆا» ءسوزى ءتىل بۇزارلىق جاساۋدا، اۋدارماشىلار – بىردە «قاعانات»، بىردە – «دەرجابا» دەپ، «ديرەكتوردى» – «ءمۇدىر» دەپ قولدانسا، وعان ورە تۇرەگەلۋشىلەر جەتىپ ارتىلۋدا. سوڭعى ءسوز 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا ەنگەنىمەن، تەرمينكوم «ديرەكتورعا» جابىسىپ تىستەي قاتتى. ورىس سوزدەرىن سول قالپى توتى قۇسشا قايتالماي، قازاقى مانەرگە كوشىرۋ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. بالاما تابۋ باعىتىندا دا ىركىلىەستەر جەتىپ ارتىلادى. مىسالى: «وتستاۆكا ءسوزى – «دوعارىس» دەپ ءساتتى بالامالانسا دا، ورىس ءسوزى تىلىمىزدەن قاراسىن وشىرەر ەمەس. ودان سوڭ ءتىلدى ءار مەكەمەدەگى «ءتىلماشتار» دا ءبۇلدىرىپ ءبىتتى. ونىڭ جارقىن مىسالى: "بيىلعى جىل" دەگەندى نازاردان تىس قالدىرىپ، ورىسشاسىنداعى "تەكۋششي" دەگەندى تىكەلەي اۋدارۋ ارقىلى ەنگەن «اعىمداعى» ءسوزى. كالكالاۋشىلىق قازاق باستان وتكەرىپ كەتكەن ءداۋىر. وعان قايتىپ ورالمايمىز. نە بالمالايمىز. نە شەت ءتىلىن قازاقيداندارىپ سويلەۋ تىلىمىزگە بەيىمدەپ الامىز. بالامالاۋ 99 پايىز جاعدايدا وپا بەرمەيتىن شارۋا. سەبەبى، قازاق تىلدىك بولىنۋشىلىككە ۇشىراپ وتىرعان جاعدايدا، جاھانداعى وزگە ۇلتتار ءتىلىمىزدى «ديماش فەنومەنى» ارقىلى ۇيرەنۋگە قۇلىق تانىتىپ وتىرعان جاعدايدا كوبىنەسە، بۇل تىرلىك وپا بەرمەي ءوز جازۋ-سىزۋ بار «گۇرجى مەن ارمەن تىلدەرى» سياقتى ەشكىمگە كەرەكسىز، توپان سۋداي اققىن تەرمىندىك تاسقىننان تىس توماعا تۇيىققا ۇششىراتادى. ءومىردىڭ ءوزى تۋدىرىپ وتىرعان بۇل پروبلەمانى شەشپەي، ءبىز قازاقتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ءتىلىن قالىپتاستىرا المايمىز.

«تۋعان با؟»، «تۋىلعان با؟» دەپ شىر-پىر بولىپ، وڭەش جىرتا داۋلاسقانشا كىرمە ءسوزدى جىڭىشكەلەپ (كامىپ، ءاتىم//اتوم) الامىز با، جۋانداپ (قامىپ، اتىم//اتوم) الامىز با، الدە قاي جاقتىڭ كاسىبي اۋدارماشىلارى ءبىرىنشى بولىپ تىلىمىزگە ەنگىزگەنى بويىنشا الامىز با دەگەن ماسەلەنى قالاي ءبىر جايلى قىلامىز، اعايىن!

انا ءتىلىمىز – ول سويلەۋ ءتىلىنىڭ تابيعاتىن اشپايتىن جازۋ تىلىنە اينالىپ، اينالاسىن الا تايداي ءبۇلدىرىپ ءبىتتى. بابالار ءتىلى قازىرگى ورىسشىل تەرمىنقۇلدىقتان قۇتقاراتىن سويلەۋ تىلىنە بەيىمدەلۋگە ءتيىس. ءتىلدى ءار قازاقتىڭ ءبىلۋى – ونىڭ لەكسيكاسى مەن فونەتيكاسىن مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇيرەنۋىنە نەگىزدەلەدى. بىراق مەكتەپتەگى «قازاق ءتىلى» ءدال قازىر تەك ساۋاتتى جازۋدى عانا كۇيىتتەپ، سويلەۋ ءتىلىن مەن ءسوزدىڭ لەكسيكالىق ماعاناسىن تاسادا قالدىرىپ، مورفولوگيالىق ەرەجەلەردى جاتتاتىپ شاكىرتتەردىڭ ميىن اشىتۋدا.

سول سەبەپتى، قازاق ءتىلىنىڭ ءتول سوزدەرىنىڭ ماعاناسىن ۇقپايتىن شاكىرتتەر وزگە ۇلت وكىلى ەمگە جوق تازا قازاقي ورتادا جەتىپ ارتىلىپ كەلەدى. بۇدان ءبىزدى كىرمە ءسوز قابىلداۋ عانا قۇتقارادى.

قازىرگى شىعىپ جاتقان سوزدىكتەردى اشىپ قاراساڭ 90 پايىز ورىس ءتىلى ارقىلى ەنگەن كىرمە سوزدەردەن اياق الىپ جۇرە المايسىڭ، كەيبىر قازاق سوزدەرى بولماسا، ورىسشا شىعارىلعان سوزدىك پە دەپ قالاتىنىڭ جاسىرىن ەمەس. ورىس جۇرتىندا جاقسى ءداستۇر بار: ولار جىل سايىن «تەرمين ينوسترانىح تەرمينوۆ» دەگەن سوزدىكتى تۇراقتى شىعارىپ تۇرادى. بىزگە نەگە سولاي ەتپەسكە. بىراق ءبىزدىڭ قازىرگى قالىپتاسقان تىلدىك جاعدايمىزدا عىلىمي-تەحنيكالىق جانە كاسىبي سوزدىكتەر ءبىر ءتىلدى ەمەس، كوپ ءتىلدى بولۋى كەرەك. بۇل ءبىر جاعى ءوز قازاق ءتىلدى ورتامىزدا نەگە ولاي ەمەس، نەگە بۇلاي دەگەن ورىنسىز دا، ءبىر-سايتتان، باق-نان ەكىنشىسىنە كوشەتىن ورىنسىز داۋ-دامايلىق مەنىكى دۇرىس دەگەن ونبەس اڭگىمەنى تۋىعزبايدى. ماسەلەن، تاريحي سوزدىك قۇراستىرعاندا، اتاپ ايتساق، «جەلكەندى كەمەنىڭ»، «ءتۇرلى داۋىردەگى قارۋ-جاراق» اتاۋلارى  سياقتى كاسىبي-تەحنيكالىق تەرمىندەر: قىتاي، اراب-پارسى، تۇرىك، اعىلشىن-ورىس تىلدەرىندەگى ايتىلىم-جازىلىمى كورسەتىلىپ، ودان كەيىن قازاق تىلىندەگى قولدانىسى بەرىلسە، ەلىمىزدەگى ورىس جانە وزگە ءتىلدى وتانداستارىمىز قازاق تىلىنە بەيىل قويادى. ال، 90 پايىز ورىس تىلىنەن تۇراتىن تەرمىنى بار ءتىلدى كىم مەنسىنەدى. بۇل ءبىزدىڭ عانا ەمەس، ورتالىق ازيانىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق تەرمىندەر بويىنشا پروبلەماسى. سوڭعى قىرىق جىلدا ورتالىق ازيانىڭ عىلىم-ءبىلىم ءتىلى – تەك ورىسشا عانا. ودان قۇتىلۋ جولى – تىلىمىزگە بەيىمدەپ اعىلشىن مەن ورىستان تىكەلەي ءسوز قابىلداپ، ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ۇلگى بولۋ. ءبىز وسى ارقىلى ەنگىزەتىن تەرمىندەرىمىزدى – وزبەك، قاراقالپاق پەن قىرعىزدا ءوز تىلىنە قابىلداپ الاتىنى داۋ تۋدىرمايدى. تەك الاشىما، تەرمىندىك تاۋەلسىزدىكتى ءناسىپ قىلسىن!

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz