Til – últtyng jany, tarihy jady men mәdeny kody. Ol qoghamdaghy biylik qatynastaryn, qúndylyqtar iyerarhiyasyn jәne keleshekke degen baghytty aiqyndaydy. Qazaqstan jaghdayynda til problemasy tek lingvistikalyq emes, sayasi, әleumettik jәne órkeniyettik maghynagha iye. Sondyqtan «orys tilin shet tili retinde yghystyru» taqyryby da emosiyagha demeyik, parasatty oigha, últtyq mýdde men zaman talabyna sýiengen salmaqty taldaudy qajet etedi.

Kenestik kezende orys tili imperiyalyq basqarudyng negizgi qúraly boldy. Ol әkimshilik, ghylym, óndiris, әsker jәne bilim salalaryna tolyq ýstemdik etti. Qazaq tili túrmystyq dengeyge yghystyrylyp, memlekettik basqaru men joghary әleumettik liftiden shet qaldy. Búl jaghday tilderding tabighy bәsekesi demesekte, kýshpen ornatylghan asimmetriya edi. Tәuelsizdik alghannan keyingi basty tarihy mindet – osy búrmalanghan tensizdikti týzetu.

Alayda, otyz jyldan astam uaqyt ótse de, orys tili Qazaqstanda әli de óz pozisiyasyn saqtap otyr. Búl – tarihy iynersiyanyn, institusionaldyq әdetting jәne sayasy batyldyqtyng jetispeuining kórinisi. Múnday jaghdayda orys tilin shet tili mәrtebesine yghystyru – bir tildi ekinshi tilge qarsy qoy emes, últtyq tilding tabighy orny men funksiyasyn qalpyna keltiru.

Shet tili degen úghym – belgili tilding qoghamdyq ómirdegi basymdyqtan airylyp, naqty kommunikasiyalyq qajettilik ayasynda oqytyluy men qoldanyluy. Álemning kóp elinde búl qalypty tәjiriybe. Mysaly, Fransiyada aghylshyn tili keng taraghanymen, ol memlekettik basqaru men últtyq sayasattyng tiline ainalghan joq. Germaniyada da solay. Búl elder óz tilin qorghaudy ksenofobiya demey, últtyq jauapkershilik dep týsinedi.

Qazaqstan ýshin de osy logika ózekti. Qazaq tili – Konstitusiyada memlekettik til dep bekitilgenimen, is jýzinde tolyqqandy memlekettik qyzmet atqara almay keledi. Memlekettik tilding mәrtebesi zanmen emes, kýndelikti praktikamen ólshenedi. Eger ýkimette, sotta jәne biznes kenistikte qazaq tili negizgi júmys tiline ainalmasa, onyng mәrtebesi qaghaz jýzinde ghana qala beredi.

Orys tilin shet tili retinde yghystyru degenimiz – ony qoghamdyq ómirden alastau nemese azamattardyng qúqyqtaryn shekteu dep týsinbeu kerek. Búl – memlekettik instituttarda, resmy qújat ainalymynda, bilim jýiesinde qazaq tilining sózsiz basymdyghyn ornatu. Al orys tili jeke tandau, mәdeny baylanys, halyqaralyq kommunikasiya qúraly retinde óz ornyn saqtay alady. Biraq ol memlekettik sheshim qabyldaudyng tili bolmauy tiyis.

Búl ýderisting taghy bir manyzdy qyry – psihologiyalyq tәueldilikten arylu. Kóp jaghdayda qazaq qoghamynda «orys tilin bilmesek, órkeniyetten qalyp qoyamyz» degen jasyryn kompleks bar. Búl – otarlyq sananyng sarqynshaghy. Qayta, orys tili – qazirgi kýnderi agressiyanyng tili bolyp otyr. Qazirgi әlemde bilim men tehnologiyanyng negizgi tili – aghylshyn. Al últtyq ózindik bolmysty saqtaudyng basty tetigi – ana tili. Orys tili búl eki funksiyanyng eshqaysysynda sheshushi ról atqarmaydy.

Jastardyng tildik tandauy da osyny kórsetip otyr. Qala jastary arasynda aghylshyn tiline qyzyghushylyq artyp, orys tilining manyzy birtindep tómendeude. Búl – tabighy ýrdis. Memleket osy ýrdisti tejemey, kerisinshe, dúrys arnagha baghyttauy tiyis. Qazaq tili – negizgi, aghylshyn – jahandyq shet tili retinde oqytylatyn jýie qalyptasuy qajet.

Áriyne, búl jolda әleumettik kedergiler men qarsylyqtar bolary anyq. Biraq, kez kelgen últtyq reforma belgili dengeyde diskomfort tughyzady. Tildi saqtaudyng eng qauipti joly – «eshkimdi renjitpeu» sayasaty. Qazirgi biylik iyesining ústap otyrghany osynday óte qauipti sayasat. Óitkeni múnday sayasattyng týpki nәtiyjesinde últtyq til birtindep qoghamdyq ómirden ózi-aq yghysady.

Orys tilin shet tili retinde yghystyru – Qazaqstandy bireuge qarsy qoiy emes, ózine qaytaru. Búl – tarihy әdilettilik, últtyq qauipsizdik jәne mәdeny egemendik jaghdayy. Memlekettik tilding tolyq ýstemdigi ornamayynsha, tәuelsizdik te tolyq bolmaydy. Sondyqtan, búl problemany emosiyamen demesek te, sanaly sheshimmen, kezen-kezenimen, biraq tabandy týrde jýzege asyru – uaqyt talaby.

Til – tek qarym-qatynas qúraly deuden góri, últtyng taghdyryn aiqyndaytyn strategiyalyq resurs. Qazaq tili óz jerinde óz ornyn alghanda ghana, Qazaqstan shyn mәninde derbes, birtútas jәne keleshegine senimdi memleketke ainalady.

Beysegazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz