1897 jyly Resey imperiyasynyng alghashqy jәne jalghyz jalpygha birdey halyq sanaghy ótkizildi.

Ol imperiyanyng barlyq 125,6 million túrghynyn qamtyp, olardyng ana tilin tirkedi. Búl kórsetkish negizinen halyqtardyng etnikalyq qúramyn aiqyndady.

San jaghynan eng iri halyqtardyng kórsetkishteri:

Edil tatarlary — 3,74 mln (~imperiya halqynyng 2,97 %-y)

Qazaqtar (Qyrghyz-qaysaqtar) — 3,39 mln (~2,7 %)

Bashqúrttar — 1,32 mln (~1,05 %)

Sarttar (qalalyq ózbekter/parsy tildiler) — 968 655 (~0,77 %)

Ózbekter — 726 534 (~0,58 %)

Ázerbayjandar (Kavkazdaghy týrki halyqtary) — 556 000 (~0,44 %)

Tәjikter — 350 397 (~0,28 %)

Buryattar — 288 663 (~0,23 %)

Týrikmender — 281 357 (~0,22 %)

Sahalar (Yakuttar) — 227 384 (~0,18 %)

Qyrghyzdar (Qara-qyrghyzdar) — 201 682 (~0,16 %)

Qyrym tatarlary — ~194 000 (~0,15 %)

Qalmaqtar — 190 648 (~0,15 %)

Noghaylar — 72 000 (~0,06 %)

Tarihy anyqtama:

Búl sanaqta qazaqtar imperiyadaghy halyq sany boyynsha (slavyan halyqtarynan keyin) tórtinshi-besinshi orynda túrghan.

Ayta keterligi, ol kezde qazaqtardy «qyrghyz-qaysaq» dep, al qazirgi qyrghyzdardy «qara-qyrghyz» dep ataghan. Sanaq nәtiyjeleri qazaqtardyng sol kezdegi eng iri týrki halqynyng biri bolghanyn rastaydy.

1897 jylghy sanaq qazaq halqynyng demografiyalyq tarihy ýshin óte qúndy derekkóz bolyp tabylady. Ol kezde qazaqtar imperiyadaghy eng iri týrki halqy jәne sany jaghynan besinshi oryndaghy etnos boldy.

Qazaqtardyng sol kezdegi qonystanuy men әleumettik jaghdayy turaly qyzyqty derekter:

1. Negizgi qonystanghan aimaqtary (General-gubernatorlyqtar)

Qazaqtar negizinen ýsh iri әkimshilik aimaqta shoghyrlandy:

Dala general-gubernatorlyghy

Búl jerde 1,6 milliongha juyq qazaq túrdy. Eng kóp shoghyrlanghan oblystar: Semey, Aqmola, Torghay jәne Oral.

Týrkistan general-gubernatorlyghy

Múnda 1,4 millionnan astam qazaq ómir sýrdi. Ásirese Syrdariya men Jetisu oblystarynda qazaqtar halyqtyng basym bóligin qúrady.

Astrahan guberniyasy (Bókey ordasy) Múnda 200 mynnan astam qazaq túrdy.

2. Qazaqtar basym bolghan oblystar (payyzben)

Keybir aimaqtarda qazaqtar halyqtyng basym kópshiligin qúrady:

Torghay oblysy: 90,6%

Syrdariya oblysy: 64,4%

Semey oblysy: 88,3%

Jetisu oblysy: 80,4%

Oral oblysy: 71,3%

Aqmola oblysy: 62,6%

3. Áleumettik jaghdayy men sauattylyghy

Túrmys salty

Qazaqtardyng 90%-dan astamy auyldyq jerlerde túryp, kóshpeli jәne jartylay kóshpeli mal sharuashylyghymen ainalysty. Qalalyq jerlerde qazaqtardyng tek 1,1%-y ghana túrdy.

Sauattylyq dengeyi

Jalpy qazaqtar arasyndaghy sauattylyq dengeyi 8,1% dep kórsetilgen. Alayda búl kórsetkish negizinen orys tilindegi sauattylyqty ghana eseptegen boluy mýmkin. Músylmansha (tóte jazumen) hat tanityndardyng sany búdan әldeqayda kóp bolghan.

Jynystyq qúramy

Sanaq boyynsha 1,7 mln er adam jәne 1,6 mln әiel adam tirkelgen.

4. Diny senimi

Qazaqtardyng 99%-dan astamy islam dinining sýnnit tarmaghyn ústanatyndar retinde tirkeldi.

5. Qyzyqty derek: «Nikolay II — sharua»

Osy sanaq kezinde Resey imperatory Nikolay II «Kәsibiniz qanday?» degen súraqqa «Resey jerining iyesi» (Hozyain zemly russkoy) dep jauap bergen.

Al qazaq dalasyndaghy halyqtyng basym bóligi ózderin «malshy» nemese «eginshi» (sharua) dep tanystyrghan.

Búl derekter 1917 jylghy revolusiya men 1930-jyldardaghy asharshylyqqa deyingi qazaq halqynyng naghyz әleuetin kórsetedi.

RS Sanaq boyynsha qazaqtardyng sany tatarlardan keyin emes, negizinen birinshi orynda túruy kerek edi, biraq sanaq әdistemesinde «tatar» úghymyna basqa da týrki toptary kirip ketken.

1897 jylghy sanaq kezinde «tatar» termiyni qazirgige qaraghanda әldeqayda keng maghynada qoldanyldy. Patshalyq biylik týrki tildes halyqtardyng kóbin jiyntyq týrde «tatarlar» dep ataghan.

Alayda, Edil tatarlary (Povoljskie tatary) dep tirkelgen toptyng negizin mynaday etnikalyq jәne etno-aymaqtyq toptar qúrady:

1. Qazan tatarlary (Kazanskie tatary)

Búl — Edil tatarlarynyng eng ýlken jәne negizgi toby. Olar negizinen búrynghy Qazan handyghynyng aumaghynda (qazirgi Tatarstan) shoghyrlandy. Olardyng mәdeniyeti men tili qazirgi әdeby tatar tilining negizi bolyp tabylady.

2. Mesherler (Mishariy)

Edil-Jayyq ónirindegi manyzdy etnikalyq top. Olar negizinen Tómengi Novgorod, Penza, Uliyanovsk jәne Orynbor oblystarynda túrdy. Olardyng sóileu ereksheligi men keybir salt-dәstýrleri Qazan tatarlarynan ózgeshe boldy.

3. Qasym tatarlary (Kasimovskie tatary)

Ryazani guberniyasyndaghy Qasym handyghynan qalghan top. Olar sany jaghynan az bolghanymen, tatar etnosynyng qalyptasuynda ýlken tarihy ról atqardy. Olardyng arasynda aqsýiekter (myrzalar) kóp bolghan.

4. Teptyarlar (Teptyariy)

Búl top kóbinese Bashqúrtstan men Tatarstannyng shekaralas aimaqtarynda túrdy. «Teptyar» termiyni bastapqyda etnikalyq emes, әleumettik topty (salyq tóleushi erkin qauymdy) bildirgen. Olardyng qúramynda tatarlar da, bashqúrttar da boldy, biraq 1897 jylghy sanaqta olardyng basym bóligi tatar tildi bolghandyqtan, tatarlardyng qúramyna endi.

5. Kryashender (Kryasheny)

Búl — shoqyndyrylghan tatarlar. Olar tatar tilinde sóilegenimen, diny senimi pravoslavie bolghandyqtan, ózderin bólek top retinde sezindi. Sanaq kezinde olar tildik belgisi boyynsha tatarlargha jatqyzyldy.

6. Noghaybaqtar (Nagaybakiy)

Ontýstik Oralda (qazirgi Chelyabi oblysy) túratyn shoqyndyrylghan tatar-kazaktardyng toby. Olar da tili jaghynan tatarlargha óte jaqyn bolghandyqtan, jiyntyq kórsetkishke kirdi.

Nege olardyng sany kóp boldy?

Patshalyq Reseyde «tatar» degen atau kóbine «músylman týrki» degen úghymmen tenestirildi.

Sondyqtan sanaq paraqtaryna keyde Ázirbayjandar («Kavkaz tatarlary»), Hakastar («Abakan tatarlary») jәne Sibir tatarlary da jeke-jeke, biraq «tatar» degen ortaq ataumen kirip ketken jaghdaylar boldy. Biraq jogharyda atalghan 3,74 mln adamnyng basym bóligi naq osy Edil-Jayyq tatarlary edi.

Ómir Shynybekúlynyng paraqshasynan

Abai.kz