1897 جىلى رەسەي يمپەرياسىنىڭ العاشقى جانە جالعىز جالپىعا بىردەي حالىق ساناعى وتكىزىلدى.

ول يمپەريانىڭ بارلىق 125,6 ميلليون تۇرعىنىن قامتىپ، ولاردىڭ انا ءتىلىن تىركەدى. بۇل كورسەتكىش نەگىزىنەن حالىقتاردىڭ ەتنيكالىق قۇرامىن ايقىندادى.

سان جاعىنان ەڭ ءىرى حالىقتاردىڭ كورسەتكىشتەرى:

ەدىل تاتارلارى — 3,74 ملن (~يمپەريا حالقىنىڭ 2,97 %-ى)

قازاقتار (قىرعىز-قايساقتار) — 3,39 ملن (~2,7 %)

باشقۇرتتار — 1,32 ملن (~1,05 %)

سارتتار (قالالىق وزبەكتەر/پارسى تىلدىلەر) — 968 655 (~0,77 %)

وزبەكتەر — 726 534 (~0,58 %)

ازەربايجاندار (كاۆكازداعى تۇركى حالىقتارى) — 556 000 (~0,44 %)

تاجىكتەر — 350 397 (~0,28 %)

بۋرياتتار — 288 663 (~0,23 %)

تۇرىكمەندەر — 281 357 (~0,22 %)

ساحالار (ياكۋتتار) — 227 384 (~0,18 %)

قىرعىزدار (قارا-قىرعىزدار) — 201 682 (~0,16 %)

قىرىم تاتارلارى — ~194 000 (~0,15 %)

قالماقتار — 190 648 (~0,15 %)

نوعايلار — 72 000 (~0,06 %)

تاريحي انىقتاما:

بۇل ساناقتا قازاقتار يمپەرياداعى حالىق سانى بويىنشا (سلاۆيان حالىقتارىنان كەيىن) ءتورتىنشى-بەسىنشى ورىندا تۇرعان.

ايتا كەتەرلىگى، ول كەزدە قازاقتاردى «قىرعىز-قايساق» دەپ، ال قازىرگى قىرعىزداردى «قارا-قىرعىز» دەپ اتاعان. ساناق ناتيجەلەرى قازاقتاردىڭ سول كەزدەگى ەڭ ءىرى تۇركى حالقىنىڭ ءبىرى بولعانىن راستايدى.

1897 جىلعى ساناق قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق تاريحى ءۇشىن وتە قۇندى دەرەككوز بولىپ تابىلادى. ول كەزدە قازاقتار يمپەرياداعى ەڭ ءىرى تۇركى حالقى جانە سانى جاعىنان بەسىنشى ورىنداعى ەتنوس بولدى.

قازاقتاردىڭ سول كەزدەگى قونىستانۋى مەن الەۋمەتتىك جاعدايى تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر:

1. نەگىزگى قونىستانعان ايماقتارى (گەنەرال-گۋبەرناتورلىقتار)

قازاقتار نەگىزىنەن ءۇش ءىرى اكىمشىلىك ايماقتا شوعىرلاندى:

دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى

بۇل جەردە 1,6 ميلليونعا جۋىق قازاق تۇردى. ەڭ كوپ شوعىرلانعان وبلىستار: سەمەي، اقمولا، تورعاي جانە ورال.

تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى

مۇندا 1,4 ميلليوننان استام قازاق ءومىر ءسۇردى. اسىرەسە سىرداريا مەن جەتىسۋ وبلىستارىندا قازاقتار حالىقتىڭ باسىم بولىگىن قۇرادى.

استراحان گۋبەرنياسى (بوكەي ورداسى) مۇندا 200 مىڭنان استام قازاق تۇردى.

2. قازاقتار باسىم بولعان وبلىستار (پايىزبەن)

كەيبىر ايماقتاردا قازاقتار حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىن قۇرادى:

تورعاي وبلىسى: 90,6%

سىرداريا وبلىسى: 64,4%

سەمەي وبلىسى: 88,3%

جەتىسۋ وبلىسى: 80,4%

ورال وبلىسى: 71,3%

اقمولا وبلىسى: 62,6%

3. الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ساۋاتتىلىعى

تۇرمىس سالتى

قازاقتاردىڭ 90%-دان استامى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرىپ، كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىستى. قالالىق جەرلەردە قازاقتاردىڭ تەك 1,1%-ى عانا تۇردى.

ساۋاتتىلىق دەڭگەيى

جالپى قازاقتار اراسىنداعى ساۋاتتىلىق دەڭگەيى 8,1% دەپ كورسەتىلگەن. الايدا بۇل كورسەتكىش نەگىزىنەن ورىس تىلىندەگى ساۋاتتىلىقتى عانا ەسەپتەگەن بولۋى مۇمكىن. مۇسىلمانشا (توتە جازۋمەن) حات تانيتىنداردىڭ سانى بۇدان الدەقايدا كوپ بولعان.

جىنىستىق قۇرامى

ساناق بويىنشا 1,7 ملن ەر ادام جانە 1,6 ملن ايەل ادام تىركەلگەن.

4. ءدىني سەنىمى

قازاقتاردىڭ 99%-دان استامى يسلام ءدىنىنىڭ ءسۇننيت تارماعىن ۇستاناتىندار رەتىندە تىركەلدى.

5. قىزىقتى دەرەك: «نيكولاي II — شارۋا»

وسى ساناق كەزىندە رەسەي يمپەراتورى نيكولاي II «كاسىبىڭىز قانداي؟» دەگەن سۇراققا «رەسەي جەرىنىڭ يەسى» (حوزياين زەملي رۋسسكوي) دەپ جاۋاپ بەرگەن.

ال قازاق دالاسىنداعى حالىقتىڭ باسىم بولىگى وزدەرىن «مالشى» نەمەسە «ەگىنشى» (شارۋا) دەپ تانىستىرعان.

بۇل دەرەكتەر 1917 جىلعى رەۆوليۋتسيا مەن 1930-جىلدارداعى اشارشىلىققا دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ ناعىز الەۋەتىن كورسەتەدى.

رS ساناق بويىنشا قازاقتاردىڭ سانى تاتارلاردان كەيىن ەمەس، نەگىزىنەن ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك ەدى، بىراق ساناق ادىستەمەسىندە «تاتار» ۇعىمىنا باسقا دا تۇركى توپتارى كىرىپ كەتكەن.

1897 جىلعى ساناق كەزىندە «تاتار» تەرمينى قازىرگىگە قاراعاندا الدەقايدا كەڭ ماعىنادا قولدانىلدى. پاتشالىق بيلىك تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ كوبىن جيىنتىق تۇردە «تاتارلار» دەپ اتاعان.

الايدا، ەدىل تاتارلارى (پوۆولجسكيە تاتارى) دەپ تىركەلگەن توپتىڭ نەگىزىن مىناداي ەتنيكالىق جانە ەتنو-ايماقتىق توپتار قۇرادى:

1. قازان تاتارلارى (كازانسكيە تاتارى)

بۇل — ەدىل تاتارلارىنىڭ ەڭ ۇلكەن جانە نەگىزگى توبى. ولار نەگىزىنەن بۇرىنعى قازان حاندىعىنىڭ اۋماعىندا (قازىرگى تاتارستان) شوعىرلاندى. ولاردىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلى قازىرگى ادەبي تاتار ءتىلىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.

2. مەشەرلەر (ميشاري)

ەدىل-جايىق وڭىرىندەگى ماڭىزدى ەتنيكالىق توپ. ولار نەگىزىنەن تومەنگى نوۆگورود، پەنزا، ۋليانوۆسك جانە ورىنبور وبلىستارىندا تۇردى. ولاردىڭ سويلەۋ ەرەكشەلىگى مەن كەيبىر سالت-داستۇرلەرى قازان تاتارلارىنان وزگەشە بولدى.

3. قاسىم تاتارلارى (كاسيموۆسكيە تاتارى)

ريازان گۋبەرنياسىنداعى قاسىم حاندىعىنان قالعان توپ. ولار سانى جاعىنان از بولعانىمەن، تاتار ەتنوسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ۇلكەن تاريحي ءرول اتقاردى. ولاردىڭ اراسىندا اقسۇيەكتەر (مىرزالار) كوپ بولعان.

4. تەپتيارلار (تەپتياري)

بۇل توپ كوبىنەسە باشقۇرتستان مەن تاتارستاننىڭ شەكارالاس ايماقتارىندا تۇردى. «تەپتيار» تەرمينى باستاپقىدا ەتنيكالىق ەمەس، الەۋمەتتىك توپتى (سالىق تولەۋشى ەركىن قاۋىمدى) بىلدىرگەن. ولاردىڭ قۇرامىندا تاتارلار دا، باشقۇرتتار دا بولدى، بىراق 1897 جىلعى ساناقتا ولاردىڭ باسىم بولىگى تاتار ءتىلدى بولعاندىقتان، تاتارلاردىڭ قۇرامىنا ەندى.

5. كرياشەندەر (كرياشەنى)

بۇل — شوقىندىرىلعان تاتارلار. ولار تاتار تىلىندە سويلەگەنىمەن، ءدىني سەنىمى پراۆوسلاۆيە بولعاندىقتان، وزدەرىن بولەك توپ رەتىندە سەزىندى. ساناق كەزىندە ولار تىلدىك بەلگىسى بويىنشا تاتارلارعا جاتقىزىلدى.

6. نوعايباقتار (ناگايباكي)

وڭتۇستىك ورالدا (قازىرگى چەليابى وبلىسى) تۇراتىن شوقىندىرىلعان تاتار-كازاكتاردىڭ توبى. ولار دا ءتىلى جاعىنان تاتارلارعا وتە جاقىن بولعاندىقتان، جيىنتىق كورسەتكىشكە كىردى.

نەگە ولاردىڭ سانى كوپ بولدى؟

پاتشالىق رەسەيدە «تاتار» دەگەن اتاۋ كوبىنە «مۇسىلمان تۇركى» دەگەن ۇعىممەن تەڭەستىرىلدى.

سوندىقتان ساناق پاراقتارىنا كەيدە ءازىربايجاندار («كاۆكاز تاتارلارى»), حاكاستار («اباكان تاتارلارى») جانە ءسىبىر تاتارلارى دا جەكە-جەكە، بىراق «تاتار» دەگەن ورتاق اتاۋمەن كىرىپ كەتكەن جاعدايلار بولدى. بىراق جوعارىدا اتالعان 3,74 ملن ادامنىڭ باسىم بولىگى ناق وسى ەدىل-جايىق تاتارلارى ەدى.

ءومىر شىنىبەكۇلىنىڭ پاراقشاسىنان

Abai.kz