Áygili aqyn Tanjaryq Joldyúlynyng «Qasym qajy balalaryna» atty shygharmasyndaghy:

«Sәlem de Qasym qajy balasyna,
Kózining aghy menen qarasyna.
Ápendi Ábdiqadyr, Abay myrza,
Ereken, Shekeng syndy danasyna», – degen jyr joldaryndaghy «Sheken» dәl Shәjәry zәngi edi («Tanjaryq shygharmalary 1-tom», Ile halyq baspasy, 2009-jyl, 293-bet).

Ol Týrkiyadan oqyp kelgen, Ile ónirine belgili aghartushy Ábdiqadyr әpendining inisi, Mәskeuden oqyp, repressiyagha úshyraghan Abay Qasymúlynyng da inisi bolghan. Shәjәriyding shyn aty Shaymúhamet, 1898-jyly Qorghas audany Lastay auylynda dýniyege kelgen. Jastayynan zerek, alghyr bolyp, el arasyndaghy dana kókirek, kórgeni men bilgeni kóp adamdardy ústaz tútyp, әkesi Qasym qajy ashqan medreseden tәlim alghan, odan Qúljadaghy Bәitulladan oqyp, el isine aralasyp, qoghamnan – ómir mektebinen mol bilim jinaghan adam.

1940-jyldardyng basynan bastap Lastaydaghy kerey – uaq eline zәngi(mansap aty) bolyp saylanghan. Sheshen, júmys bitiru qabileti joghary, әkimshilik – el basqaru isin әdil istep, jalpy qauymgha jaghymdy, kópting qoldauyna ie bolghan, halyqty jalpy bettik otyraqtandyrugha, bala oqytugha, mektep qúrylysyna kómek kórsetuge ýnemi ýgittep, júmysty naqty bitiruge bastaghan. Malsharuashylyghy men qosa egin salyp, jer emshegin emuge júmyldyrghan. Bereke – birlikti qorghap, el arasyn búzatyn irtki-langha, úrlyqqa qatang tyiym salghan. Daryndy, oqymysty, әkimshilik qyzmetti әdil istep el-júrtynyng alghysy men qoldauyna ie bolghan ziyaly el aghasy.

Amal qansha ajaldan artyq túghan pende bolmas, el basqarudaghy dara qabiletimen el kózine kórinip, endi-endi Qorghas audanynyng (búrynghy Suydyng audany) әkimi bolady dep kórsetiler tústa túiyqsyz qozghalghan auru sebebinen 1946-jyly 48 jasynda búl dýniyemen qosh aitysady. Sondaghy әkesi Shәjәriydi qyzy Namazqannyng joqtauy, búl joqtau 1946-jyly aitylghan. («Mura» jurnaly, 2007-jyl, 6-san, 71-bet, jazyp alghan: Imanәli Jýrekbay úly).

«Sayramnyng boyyn jaylaghan,
Jelge bie baylaghan.
Ýlken-kishi jiynda,
Búlbúlday bolyp sayraghan.

Tóbesinen jol berip,
Kerey men uaq saylaghan.
Sekseuilding shoghynday,
Erekshe edi jaynaghan.

Qadirlep eli túrushy ed,
Bolghannan song jayly adam.
Alladan kelgen ajaldan,
Qútylyp qalghan bar ma adam?

Jan әkemnen aiyrylyp,
Namazyng mynau zarlaghan.
Ólimning joqtau azany,
Súm dýnie osy aldaghan.

Amalym bar ma qayteyin,
Kelgen iske Alladan.
Ey, merekem –
Basyma shatyr kólenkem.

Júldyzdan kelgen toryny,
Jiyn topqa minetin.
Riza qylghan el-júrtyn,
Keltirip isting retin.

Orys, parsy, ózbektin,
Til-jazuyn biletin.
Qanday qiyn is bolsa,
Jaydary-jarqyn jýretin.

Erkeletip Namaz dep,
Úldan artyq kóretin.
Gharyp-qasyr, joqtargha,
Kónilin erek bóletin.

Talabyn halyq oryndap,
Sondyqtan el senetin.
Enirep túrmyn aghalap,
Osy ma namaz kóretin.

Jan basqa bolyp amal joq,
Ákemmen birge óletin.
Jastay ketting jan әkem,
Kezinde qyzyq kóretin.

Ey, shynarym,
Ashylar ma eken túmanym?!

Sol jylghy joqtauda Namazqan apamen birge bolyp, Birge joqtau aitqan Sәuletqan Jarmúhametqyzy búl kýnderi seksennen assa da әli tyn, qosaghymen qosa agharyp, bir auyldyng alyp bir bәiteregine ainalyp otyr.

2016-jyly Sol kisige amandasa barghanymda әngimesin bylay dep bastaghany esimde: «Janylmasam sol jyly mening dәl 12 jas kezim bolatyn, Shәjәry әkemiz ayaq astynan shúghyl nauqastandy, kórinbegen molda-qoja, baqsy-balger, dәrigeri qalmady. Aqyry esh em qonbay búl jaryq dýniyeden ketti. Auyl bolyp kýnirenip qara jamyldyq ta qaldyq. Artqy júmystardyng bәrin Ábdiqadyr әkemiz basqaryp, ótkizip otyrdy. Biz bir jyl joqtadyq, búrynghy jyldardaghyday Shәjәry zәngining óz jaylauy Sayram boyyndaghy Kókiyinde otyrdyq. Sol kezde Sayram tósindegi keng qonys Ábdiqadyr әpendining jaylauy, al Kókiyin – Shәjәry zәngining jaylauy, ýlken-kishi Bәigetóbe inileri Ermey men Núrabyidyng jaylauy bolatyn ghoy. Búl tughan jer turaly Shәjәry zәngining qyzy Rashida (әkesinen bes jasta qalghan bolatyn) ózining «Sayram sazdary» atty óleninde «Shalqyghan Sayram jaghasy mening kindik qanym tógilgen tughan jerim edi» - dey kelip, bylay jyrlaydy:

«Altyn besik ata-babam mekeni,
Qymbatyna әlemde ne jetedi.
Kindik qanym tógilgen jer sen edin,
Týleging sony mәngi horek etedi.

Sening jaghang qonys bolghan atama,
Atam mening qarq jan ghoy batagha.
Bal dәurenim – altyn syrgham qalghan jer,
«Bәigetóbe», «Jalbyzbúlaq»... Bosagha».

Sol kezde qysqasy bergi basy Sayramnyng kezenining shyghys jaghy Kókiyin, ýlken-kishi Bәigetóbe, keng qonys, kyndik tas, sodan tartyp ary qaray Lynsiyagha deyin jerler kereylerding jaylauy bolsa, odan syrt qara kemerdegi býkil qystaulyq kerey – uaqtyng qystaulary bolatyn. Ol jerler әzirge deyin Lausagun gúnshening qystauy. Sodan qaraly kósh Lastaydaghy Jabaysaydyng auzyndaghy Tastaq júrttan Sayramgha qaray qozghaldy. Ábdiqadyr Ápendi, sening atang Qapar shanya bastaghan bir top kisi qaraly ýy bolghan Shәjәry zәngining alty qanat aq ordasyn bar dýniyesimen alyp, oghan qosa taghy kisi kýtetin ýi, as-su dayyndaytyn ýy sekildi ýy jabdyqtarymen aldyda ketken bolatyn. Artynan Shәjәriyding әieli Ýmitqan apa, Jayyt aghanyng әieli Kúlәn bastaghan, menimen (Sәuletqan) Namazqan qostaghan Bir top bolyp biz jýrdik.

Jetegimizde zәngining túldaghan tor jorgha aty bar, kýmistelgen qazaq erding ýstine zәngining qúndyz palitosy aiqara jabylghan, al aq qalpaghy erding qasyna ilingen. Biz eki jerden dauys aityp jýrdik, Ýmitqan apa men Kúlәn sheshemiz qatarly ýlkender aldynghy jaqtan, Namazqan ekeumiz siyaqty qyz – kelinshek art jaqtan dauys aittyq. Lastaydan tartyp Sayramgha deyin otyrghan qalyng elding bәri habardar bolyp boldy, «Oy, kerey – uaqtyng zәngisi Shәjәriyding qaraly kóshi dauys salyp kele jatyr eken» dep jol-jónekey airan, qymyz úsynghan elding ayaghy ýzilmedi. Sol zamanda Talqy ishining eki sheti lyqsyghan el bolatyn. Biz keshke qaray Talqy ishindegi matay ruynyng zәngisi Qalidyng auylyna eru boldyq ta, ertesi týs aua Sayram tósindegi jalghyz qaraghaygha jettik. Jalghyz qaraghay degenimiz qazirgi Bәigetóbe, búryn sol jerde Qúdaydyng qúdiretimen ósip qalghan jalghyz qaraghay bar bolatyn. Árkýni tanerteng Ýmitqan sheshemiz teris qarap otyryp joqtau aitady, odan keyin Kýlәn bastaghan kishi sheshelerimiz aitady, artynan Namazqanmen men (Sәuletqan) taghy basqa da qyz-qyrqyndar aitamyz. Sonda Ábdiqadyr әkemiz esik aldynda ýy janyna tigilgen qaraly tudyng janynda astyna oryndyq qoyyp, arqasyn ýy keregesine berip estip otyratyn, bir jerden mýkis ketsek úrysatyn. Jylqy jetektep, saba artyp batagha kelip jatqan qara nópir el kýnde bar. Sodan Bir jaz boyy Sayramda qaraly ýy bolyp otyrdyq. Al zәngining asyn keler jyly Lastaydyng eki ashasynda berdi. Astyng basy zәngining túldaghan tor jorghasyna qoshtasudan bastaldy, aldymen Qorghastyng bes Sarbúlaghynan, Aqsudyng taularynan qúda-jegjat, estigen el-júrt kelip jatty. Ile-shala Shapshaldan, Kýnes, Tekes, Jyrghalan, qylayaghy Suydyn, Kýre, Qúljanyng qanbazarynan da tanys-bilis, ilik-shatys el degen aghylyp kelip jatty. Sondaghy kelgen kisilerden esimde qaluynsha: Shapshaldaghy qúda-jegjat Temir elining zәngisi, jeteginde aq qasqa tay men atqa artqan bir saba qymyzy bar, sol kisi bir top adamdarymen keldi. Odan Sanghún auylynyng Jamanqara aqalaqshysy (mansap aty) keldi. Suydyng audanynyng úighyr әkimi Shayahýn bastaghan bir top adam mashinamen keldi, aqsha, búl, shәii bar kótergen. Odan Qúljadan Rabat tóre bastaghan qazaq-qyrghyz úiymynyng adamdary da mashinamen keldi. Búlardan syrt attyly-jayau, mashinamen de, pirәshke arbamen de kelip jatqandar bar. Sodan ne kerek, as ýsh-tórt kýnge sozyldy, eng songhy kýni әr auyldyng aqsaqaldary eselesip qaraly tudy syndyrdy, sonymen as ta bitti. Sol astyng songhy kýnderining birinde auyly aralas qanly ruynyng Saymasay atty bir el aghasy, joqtap otyrghan ýidegi qatyn-qalash, qyz-kelinshekterge bylay dep toqtau aitty: «Esil erdi bir jyl joqtadyndar, qansha jylaghanmen Qúday qaytaryp bermeydi. Tumaq barda ólmek te bar, Biraq ólgenning artynan birge ólmek joq», dey kelip:

«Jalghannan jasy jetpey ketti-ay serim,
Dýniyeden otty Shekeng qayran erim.
Qimaytyn jamandyqqa esil edin,
El-júrtqa qorghan bolghan aqtangerim.

Tar jerde jabystyryp essiz dertti,
Jaratqan búl da saghan maqtan ba edi.
Qyzyghyn kórmey ketting bes-aq kýnnin,
Dýnie sonsha nege jalghan ba edin.

Mandayyna sidyrmay jaratqan-au,
Qaydan qalay Shekeng erdi tapqan edin.
El sylaghan enseli azamatym,
Peyish-jannattan bolsyn jatqan jerin...», – dep júbatu aitqan edi. Eh, qayran kýnder-ay, búl kýnderi bireudi bireu bilip bolmaydy, sol kezdegi elding yntymaq-birligin aitsayshy?!» – dep kózin syghymdap ap әngimesin doghardy apamyz. Sondaghy Sәuletqan Jarmúhamet qyzynyng aitqan joqtauy:

«Asyl túghan әkemiz,
Auyrdy belgisiz dertpenen.
Dәri-dәrmek qalmady,
Júmsamaghan retpenen.

Baqsy-balger qoymadyq,
Jazylar degen niyetpenen.
Ajalgha kelgen qu nauqas,
Alqymnan aldy aptyghyp.

Qara qiyip tuysqan,
Otyrmyz mine qayghyryp.
Asylynan aiyrylyp,
Qos qanaty mayyrylyp,

Birde ketip esinen,
Jylaumemen sorly anam,
Otyrdy shógyp tizeden.
Asyl әkem aqylym,
Boz jigitting gýli edi.

Jýrgen jeri tamasha,
Oyyn-kýlki jyr edi.
El-júrtyna jaghymdy,
Jaqsylardyng biri edi.

Tústasynan oiy artyq,
Elge serke seri edi.
Asyghyp jetken qu ajal,
Saghan da qolyn sermedi.

Biyikke shyqqan bәiterek,
Japyraghy úshyp týledi.
Mezgilsiz ketip barady-ay,
Asyl túghan úl edi.

Alysta jýrsem kóretin,
Eki kózding birindey.
Jaqynda jýrsem kóretin,
Namaz-Sәulet egizdey.

Arghymaqtyng balasy ek,
Bәige alatyn jýgirmey.
Jýrekke qayghy baylandy,
Shiyelep qalghan týiindey.

Bәiteregim qúlady,
Bútaghy búrylyp gýl ashqan.
Qara narym qúlady,
Sengen elim jýk artqan.

Tuysynmen túrmysyn,
Tirshiliqke únaskan.
Aghayyn tughan jegjatyn,
Qayghyryp bәri jylasqan.

Ay-ey, asylym,
Asylym әkem aiyryldym.
Jasyghan jezdey mayyryldym.
Biz bir týlki,
Dýniyege kelgen jortpaqqa.

Ajal anau sonarshy,
Andyp jýrgen soqpaqqa.
Bizdey mynau ómirde,
Qayghy basyp bir kýnde.

Qasiret tartqan barma eken,
Armanda ketting jan әkem».

Qazaqtyng as beru dәstýri ejelden kele jatqan ýrdis, búl dýniyeden ótken eng belgili, bedeldi adamdardyng jyly tolghanda oghan jasalatyn aqyrghy qúrmet jәne úly jiyn, basqosu. Oghan Árkim Óz dәuletine qaray is kóredi. Desede as beru dәuletti adamdardyn, úiymshyl elding ghana qolynan kelgen. Asta elding birligi men baylyghy, myrzalyghy, biliktiligi syngha týsedi. 1947-jylghy auyr kezende Shәjәry zәngige as beru aitar auyzgha onay bolghanymen, shyn mәninde ony ótkizu onaygha týsken joq. Búl turaly osy astyng basy-qasynda bolghan, belgili júmys atqarghan Imanәli Jýrekbayúly aqsaqal ózining 2005-jylghy qoljazbasynda astyng barysyn bylay bayandaydy:

«Shәjәry zәngi 1898-jyly tuylghan, 1946-jyly 6-aydyng bas kezinde Lastaydyng eki ashasynda qaytys bolyp, sýiegi óz babalarynyng janyna jerlendi. Lastaydaghy ýlken zirattyqqa qoyylghan. Shәjәry orta boyly, qara tory, semizshe kelgen kisi edi. Tolyqsyz orta maghlúmaty bar bolatyn. Halqynyng mún-múqtajyn sheshe bilgen, joq-jitik, jetim-jesirlerge erekshe kónil bóletin edi. Últyna, eline sol kezding ýkimetining sayasaty negizinde bar qýsh-jigerin saryp qylghan adamnyng biri. Sol jyldyng mausym aiynyng aqyrynda Shәjәry otbasyn Sayram boyyndaghy Bәigetóbege kóshirip apardyq. Birneshe soqtalday jigitterdi kóshti artugha ornalastyrdy. Al 15-16 jastaghy birneshe bozbalalar túldaghan atty jeteley, qonghan jerde attaryn qoyyp baghu, dauys aitqan әiel men qyzdardy, jas kelinderdi at ýstinde sýiemeldeu, olardyng atyn jeteleu siyaqty júmystar istedi. Myna men Imanәli osynday júmystaryna kómektesken edim. Sol kezde jalpy bettik jerlengen adamgha qúlpytas qoyylmaytyn, jazyp qoyghan nәrse mýlde joq. Eng myqtaghanda aghashqa jazyp qoyatyn, ol jylgha jetpey óship qalatyn-dy. Qazir kóne kózder ghana myna dengeyde boluy kerek dep mólsherleui mýmkin.

Sayramgha baryp ornalasqan song bata qylyp kelushilerding ayaghy jalghasyp, kýz, qys kezderinde de bolyp jatty. Solardyng atyn baghu, ertteu, atty ústau, ýige bastau júmystaryn on neshe bala isteten edik. Jaylaugha baryp qonghan son, eng aldymen Ermeydin, Sәttar imamnyng qúdasy Shapshaldaghy Temir eli edi, búlar Birinshi bolyp keldi. Qarasy er-әiel bolyp otyzdyng ýstinde bolyp, ýsh jylqy jetelep, saba artyp keldi. Ekinshi bolyp Besaghash taymasynyng zәngisi Ýmitqannyng aghasy Zamiqan bastaghan jiyrmadan astam adam eki jylqy jetelep, saba artyp keldi. Sheru Moltan qajy bastaghan jiyrmanyng ýstindigi adam eki jylqy jetelep, saba artyp keldi. Naghashy júrty Shaghyray Aghylden bastaghan on bestey adam Qarabúlaqtan bir jylqy jetelep, saba artyp keldi. Laysaghun suannyng aqalaqshysy Núrpeyis bastaghan otyzdan astam adam eki jylqy jetelep, saba artyp keldi. Sanghúnnyng mataydyng Jamanqara aqalaqshysy bastaghan jiyrma neshe adam bir jylqy jetelep, saba artyp keldi. Suydyng audanynan Shayahún әkim bastaghan úighyr, qazaq, kóbi qyzmetker birneshe qorap tәtti túrym, shәy qatarly nәrselerin alyp qyryqtay adam qara mashinamen keldi. Shet Sarbúlaqtan taymas qúdasy Durymbay auyly otyzday adam ýsh jylqy jetelep, saba artyp keldi. Bes Sarbúlaq torghayynyng Tergeusiz aqalaqshysy qyryqtay adam ýsh jylqy jetelep, saba artyp keldi. Qúlja qalasy qazaq úiymynan basqa, ýkimet qyzmetkerleri eki qara mashinamen eludey adam birneshe qorap qant, shәimen kelip qaytty. Qúlja qalasyning orynbasar uәlii Ábilqayyr bastaghan eki pikap (jenil mashina), bir qara mashinamen birneshe qorap qant, shәy alyp keldi. Qúljanyng Konsul qyzmetkerleri ishinde tórt orys, birneshe tatar, qazaq bolyp 4 pikappen qorap qant, shәy ala keldi. Buratalanyng Arasan audanynan suan aqalaqshysy Israyyldyng bastauymen Biyik ambal, Qanyma birneshe monghúl mansaptylarmen 4 jylqy, sabany ýlken mashinagha basyp, 3 kishi mashinamen keldi. Jalpy keler jyly as bitkenshe jalpy ekonomikagha Kәrim aghay jauapty boldy. Qojaqan kelgenderdi qýtushilerding bastyghy, Áuelqan at-kólikti, syrttan kelgen irili-úsaqty jandy maldy basqarghan әri soyysty basqaryp otyrghan. Isteuge tiyisti jalpy qyzmetker 35 adam bolghan. Kerey, uaq bolyp jazday 13 ýy tigip kelgen meymandy qýtti. Mine búl Shekeng marqúmnyng eline jaghymdylyghy, eline sinirgen az jyldyq enbekting bedeli ýshin halqy sonshalyq qúrmet qyldy. Ózi basqaryp otyrghan kerey, uaqtan aparghan irili-úsaqty maldy eseptemey, tek syrttan kelgenderin ghana kórsettik. Bar qarajat shyghymy jalpy Qasym qajynyng on neshe balasynyng ýstinde boldy.

Keler 1947-jyly mausym aiynyng basynda Lastaydyng eki ashasynda Shәjәry zәngining asy berildi. Eki ay búryn sauyn aityp qaghaz jazylyp, Buratala, Shapshal, Qúlja qalasy, Sýidyng audany, Kóne Qorghas qatarly oryndargha habar aitylyp, 3 kýnge sozylghan asy ótkizildi. Búl asqa 22 ýy Tigilip, 80 bie baylanyp, asqa kelushilerden pikir shyqqan joq. Astyng atqarushy tóraghasy kórshi suan aqalaqshysy Núrpeyis, Ábdiqadyr, Zamiqan, Qoyshy, Ábdi shanya (mansap aty) qatarly adamdar basqaryp ótkizdi. Óz auylynyn, el-júrtynyng pikiri boyynsha at shabu, baluan salu, taghy basqa oiyn týrleri alyp barylmady. Asqa tabaq tartuda 5 kók jorgha, 5 tor jorgha, 5 jiyren jorgha atpen birynghay sәndi kiyingen jigitter tartyldy. Atqa birynghay kereyding kúmystelgen erler eri istetildi. Ózi qaytys bolghannan tartyp keler jylgha asyn qosqanda jandy maldan 375 qoy-qozy, 17 tay, 21 ýlken biye, 10 tu siyr soyyldy degendi Kәrim aghaydyng qortyndysynan estigen edik. Odan basqa 470 kg kýrish, 250 kg súiyqmay, 400 kg sәbiz, ózderi satyp alghan 240 kg kәmpiyt, qant, 55 tas shәi, 70 kg qaghaz shәy ketkenin de estigen edik. Múnday qortyndy esebi qazirge deyin úmytylmaghan.

Qyzaydyng ataqty tórt asynday bolmasa da, Qúlja audany, Shapshal, Sýidin, Qorghas qatarly tórt audanda jaqynghy 100 jyl ishinde múnday as bolghan emes» – dep, Shәjәry zәngining asy turaly ótkendi eske alyp jazsa, al Shәjәry zәngining el ýshin isteten iygi júmystarynyng biri retinde mynanday taghlymdy әngimelerdi bayandaydy: «Kapitalist Músabaevtar Sayram boyyndaghy birtalay jaylau-qystaudy zansyz iyemdenip alady. Sonymen kerey, uaqtyng atqaminerleri aitysyp jer daulaydy. Músabaevtyng Talghat degen balasy ózi bay, qosymsha qalanyng ýkimet mansaptysy bolghandyqtan 1941-jyly kýzde, elding jýregin qaytaru ýshin Sayram boyynan kerey, uaqtyng el basshylarynan 17 adamdy qara mashinagha basyp alyp, Qúljagha myrza qamaqqa alady. Biraq olar da qarap túrmay, kýzetshi úighyrgha aqsha berip, sol kezding qazaq-qyrghyz úiymyna aryz aityp baryp, búl 17 adamdy tezden qaytarudy talap etedi. Sonymen Talghat úiymnan әri ózi alyp baryp qamaghan 17 adamnan keshirim súrap, Kóksala, Zembilsay, Qarakemer qatarly Sayramgha qaraghan betinen 25 qoralyq qystaudy ózderine qaytaryp beredi, búl bir. Endi biri, qazirgi kezenge búrylatyn tas jol boyynda Talghat bay jazda otyryp qaytatyn qaraghaydan kók syrmen syrlap qoyma, ashana, jataq bolyp 7 auyz ýy saldyrghan bolatyn. Ol ýige shilde aiynda kelip, tamyz aiynyng ayaghynda qaytyp ketetin. Onda arghymaqtargha minip Sayram kóline baratyn. Qysta sol ýidegi mýlki sol kýiinde qalatyn. Ol ýidi sol jerden adam alyp qaratyp túratyn edi. 1944-jyly «Ýsh aimaq tónkerisi» Ilening Nylqy audanynan bastalghanda, belgi qaldyrmau negizinde sol kók ýidi Esimjan, Núrman, Zamey qatarly ýsh jigitti jiberip ýidi órtep jiberudi aitady. Olar syrtyna ainaldyryp otyn jinap ot qoyady, sóitip ýy ornymen biraq joq bolady. Osynday alasapyran kezinen paydalanghan el basshylary 1945-jyly kýzde Talghattyng qayta-qayta mazasyn alyp, aqyry oghan qol qoydyryp Shóladyr, Sytaygha qaraghan Shóladyrlardy Sayramnyng býkil soltýstik jaghyn biraq alady. Jiyny búrynghymen qosqanda 135 qoralyq qystau, 117 qoralyq jaylaugha kerey, uaq qaytadan ie bolady. Sodan bastap qazirge deyin kerey, uaq úrpaqtarynyng jeri bolyp kele jatyr. Mine sol kezding el bastyghy Shәjәry zәnginin, sonday-aq ózgede atqa minerlerding ashy enbekimen úrpaqtary alansyz malshyrauyshylyqpen shúghyldanyp keledi. Al odan búryn Lastaydyng kerey, uaghy jer suynan aiyrylghandyqtan, amalsyz Arasan audanyna baryp qystap shóp salyq tólep otyratyn edi. Talghat kapitalistting oqyghan úly bolghandyqtan kommunistik partiyanyng Shynjangha keletindigin aldyn ala biletin bolsa kerek, 1945-jyly maldaryn satyp, 1946-jyly Týrkiyagha baryp qonystandy. Jogharydaghy Talghattyng qara mashinagha basyp Qúljagha aparghan adamdary:1. Ábdiqadyr, 2. Shәjәri, 3. Dәuit zәngi, 4. Ábdi zәngi, 5. Sholaq, 6. Tәley, 7. Jýrekbay, 8. Albatyr, 9. Múqay mampan, 10. Sattar, 11. Qapar, 12. Júmaqan zәngi, 13. Mauyt, 14. Qәrim, 15. Seyit, 16. Tynybek, 17. Niyaz úighyr.

Imanәli aqsaqal jazyp alghan sol Shәjәriy zәnghining asy kezindegi Shәjәrding әieli Ýmitqannyng joqtauy:

«Kýmisti ojau bir kezde,
Sary qymyzdy sapyrdym.
Alghanymnan aiyrylyp,
Tasyghan kónil basyldyn.

Men-zeng bolyp otyrmyn,
Tiygendey oghy jasyldyn.
Qúday qosqan qosaghym,
Keni edi jatqan aqyldyn.

Búrynghyday kýy qayda,
Mýsәpir gharyp paqyrmyn.
Aymaqpen audan kenesip,
Kandidaty edi әkimnin.

Kýnirenip halqyng kep jatyr,
Úiyqtamay tandy atyrdym.
Ey, alghanym,
Týgemeydi aitsa armanym.
Tausylmaydy aitsa armanym.
Artynda zarlap qalghanym.

Ózindey kim basqarar,
IYesiz qaldy mal-janyn.
Aghalap Qyzyr qalmady,
Osy ghoy auyr armanym.

Bir jasqa kelmey Qyzyryn,
Saldy ghoy ajal qúryghyn.
Ardager alghyr sabaz edi,
Qara jer býgin jalmadyn.

Kórip túrsyng kópshilik,
Súm dýniyening aldauyn.
Týsken song basqa qayghy dert,
Estinder Ýmit zarlayyn.

Ey, elbasym,
Tógilsin endi kóz jasym.
Úrpaghy eding alghanym,
Qúrmetti әke-sheshennin.

Ýisin, nayman jiylsa,
Sýiirilip shyqqan sheshenim.
Lastaygha birinshi,
Josparyn tarttyng kóshenin.

Otyraqty boludyn,
Jasadyng ózing esebin.
Jetim-jesir gharyptyn,
Ketirmeding keteuin.

Rashida, Namaz, Shahida,
Ósirding úrpaq nesheuin.
Oylaryn aitsam óreli,
Taysylmaydy neshe kýn.

Jazylmaytyn qúdayym,
Jiberipti keselin.
Ey, sabazym,
Joqtap túr әne Namazyn.

(Sol jaqta otyrghan әje Shәjәry zәngining bәibishesi Ýmitqan Ybyrayym qyzy, ong jaqtaghy zәngining úly Qyzyr, artqy sol jaqtaghy zәngining qyzy Rashida Qasymova, ong jaqtaghy Qyzyrdyng әieli Núrbiyke Ábdimoldaqyzy, әjesining aldynda otyrghan kishkentay qyz Rashida apaydyng qyzy Aqyltay. Sýret Qyzyr aghanyng ýiinde saqtauly).

Shәjәry zәngining qúday qosqan qosaghy Ýmitqan Ybyrayymqyzy da ýshqyr oily, ótkir tildi, tap berme taban astynda sóz tapqysh sheshen adam bolghan. Ári jastayynan әn men jyrgha, ólenge bir taban jaqyn bolyp ósipti. Sýiegi torghay taymas, taymas ruynyng inabatty aqsaqaly Erdenbek qajynyng nemere qyzy, Zamiqan zәngining qaryndasy bolyp keledi. Mine osynday ónerli ananyng aq sýtin emip, ayauly alaqanynda әlpeshtelip erjetken Rashida Qasymova da óner kógine sharyqtap shyqty. Osy Ýmitqan apamyzdyng bir әzil ólenin marqúm Imanәli Jýrekbayúly «Múra» jurnalyna («Múra jurnaly», 2007-jyl 6-san, 13-bet) jariyalaghan eken. Búl әzil óleng Múqash Ateybekúlynyng 75 jas mólsherinde, bir otbasynyng qariyalary soghym basyna shaqyrghan dastarqanda aitylghan eken. «Múqash Ateybekúly men Ýmitqannyng әzil óleni»:

«Múqash:

Úsynam búl qymyzdy ózinizge,
Qúlaq sal, aq qúdaghi, sózimizge.
Ádeyi kónilim tartyp, peyilim audy,
Jarqyldap kóringen song kózimizge.

Ýmitqan:

Alayyn bergennen song jaqsy qúda,
Mening de kónilimdi tapty qúda.
Jasynda mergen be eken osy qúda,
Myltyghyng nysanasyz atty qúda.

Múqash:

Osy kezde qúdanynyzdy kýsh kerip jýr,
Sondyqtan jaqsy qúdaghy týske enip jýr.
Qyranday sharyqtaghan jeldi kýngi,
Týlkige ózinizdey týskeli jýr.

Ýmitqan:

Qúdany kórmep edim ózinizdey,
Jýrushi eng búdan búryn kózine ilmey.
Jastyghyng eske týsip otyr ma eken,
Arbanyng úmtylasyng ógizindey.

Múqash:

Keledi basy qayqy keregenin,
Synaghan sózinizbe, ne degenin.
Qosylsa kónilimiz berekemen,
Ógiz be, búqamyn ba kórer edin.

Ýmitqan:

Qar bosap, jer eridi kóktep endi,
Kelesiz barghan sayyn óqtep endi.
Jetpisting beseuine jasyng kepti,
Tiylar jóning bar ghoy eptep endi».

1891-jylghy Qonyr Qúljanyng asy, 1912-jylghy Búlghynshynyng asy, 1917-jylghy Toyekening asy, 1924-jylghy Nýptebekting asy syndy Qyzaydyng tórt ýlken asynan keyin 1947-jyly kerey, uaqtaghy Shәjәry zәngining asy ótedi. Búl әriyne 1949-jylgha deyin Ile ónirinde ótken astardyng eng songhysy bolyp tarihta qaldy. Búl songhy astyng basqalargha úqsamaytyn jeri baluan, bәige siyaqty oiyn týrleri bolmady, astan týsken qarajat Lastaydaghy Ábdiqadyr mektebine, odan qalsa kedey-kepshikke ýlestirilip berildi.

«Shәjәry zәngining asy» shetel qazaqtarynyng birliginin, danalyghynyn, olarda saqtalghan ata dastýrding kuәsy bolyp qala berdi.

Ermek Shayahmet

Abai.kz