ءايگىلى اقىن تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ «قاسىم قاجى بالالارىنا» اتتى شىعارماسىنداعى:

«سالەم دە قاسىم قاجى بالاسىنا،
كوزىنىڭ اعى مەنەن قاراسىنا.
اپەندى ابدىقادىر، اباي مىرزا،
ەرەكەڭ، شەكەڭ سىندى داناسىنا»، – دەگەن جىر جولدارىنداعى «شەكەن» ءدال ءشاجاري زاڭگى ەدى («تاڭجارىق شىعارمالارى 1-توم»، ىلە حالىق باسپاسى، 2009-جىل، 293-بەت).

ول تۇركيادان وقىپ كەلگەن، ىلە وڭىرىنە بەلگىلى اعارتۋشى ابدىقادىر اپەندىنىڭ ءىنىسى، ماسكەۋدەن وقىپ، رەپرەسسياعا ۇشىراعان اباي قاسىمۇلىنىڭ دا ءىنىسى بولعان. ءشاجاريدىڭ شىن اتى شايمۇحامەت، 1898-جىلى قورعاس اۋدانى لاستاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان زەرەك، العىر بولىپ، ەل اراسىنداعى دانا كوكىرەك، كورگەنى مەن بىلگەنى كوپ ادامداردى ۇستاز تۇتىپ، اكەسى قاسىم قاجى اشقان مەدرەسەدەن ءتالىم العان، ودان قۇلجاداعى ءبايتۋللادان وقىپ، ەل ىسىنە ارالاسىپ، قوعامنان – ءومىر مەكتەبىنەن مول ءبىلىم جيناعان ادام.

1940-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ لاستايداعى كەرەي – ۋاق ەلىنە زاڭگى(مانساپ اتى) بولىپ سايلانعان. شەشەن، جۇمىس ءبىتىرۋ قابىلەتى جوعارى، اكىمشىلىك – ەل باسقارۋ ءىسىن ءادىل ىستەپ، جالپى قاۋىمعا جاعىمدى، كوپتىڭ قولداۋىنا يە بولعان، حالىقتى جالپى بەتتىك وتىراقتاندىرۋعا، بالا وقىتۋعا، مەكتەپ قۇرىلىسىنا كومەك كورسەتۋگە ۇنەمى ۇگىتتەپ، جۇمىستى ناقتى بىتىرۋگە باستاعان. مالشارۋاشىلىعى مەن قوسا ەگىن سالىپ، جەر ەمشەگىن ەمۋگە جۇمىلدىرعان. بەرەكە – بىرلىكتى قورعاپ، ەل اراسىن بۇزاتىن ىرتكى-لاڭعا، ۇرلىققا قاتاڭ تىيىم سالعان. دارىندى، وقىمىستى، اكىمشىلىك قىزمەتتى ءادىل ىستەپ ەل-جۇرتىنىڭ العىسى مەن قولداۋىنا يە بولعان زيالى ەل اعاسى.

امال قانشا اجالدان ارتىق تۇعان پەندە بولماس، ەل باسقارۋداعى دارا قابىلەتىمەن ەل كوزىنە كورىنىپ، ەندى-ەندى قورعاس اۋدانىنىڭ (بۇرىنعى سۋيدىڭ اۋدانى) اكىمى بولادى دەپ كورسەتىلەر تۇستا تۇيىقسىز قوزعالعان اۋرۋ سەبەبىنەن 1946-جىلى 48 جاسىندا بۇل دۇنيەمەن قوش ايتىسادى. سونداعى اكەسى ءشاجاريدى قىزى نامازقاننىڭ جوقتاۋى، بۇل جوقتاۋ 1946-جىلى ايتىلعان. («مۋرا» جۋرنالى، 2007-جىل، 6-سان، 71-بەت، جازىپ العان: ءيمانالى جۇرەكباي ۇلى).

«سايرامنىڭ بويىن جايلاعان،
جەلگە بيە بايلاعان.
ۇلكەن-كىشى جيىندا،
بۇلبۇلداي بولىپ سايراعان.

توبەسىنەن جول بەرىپ،
كەرەي مەن ۋاق سايلاعان.
سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي،
ەرەكشە ەدى جايناعان.

قادىرلەپ ەلى تۇرۋشى ەد،
بولعاننان سوڭ جايلى ادام.
اللادان كەلگەن اجالدان،
قۇتىلىپ قالعان بار ما ادام؟

جان اكەمنەن ايىرىلىپ،
نامازىڭ مىناۋ زارلاعان.
ءولىمنىڭ جوقتاۋ ازانى،
سۇم دۇنيە وسى الداعان.

امالىم بار ما قايتەيىن،
كەلگەن ىسكە اللادان.
ەي، مەرەكەم –
باسىما شاتىر كولەڭكەم.

جۇلدىزدان كەلگەن تورىنى،
جيىن توپقا مىنەتىن.
ريزا قىلعان ەل-جۇرتىن،
كەلتىرىپ ءىستىڭ رەتىن.

ورىس، پارسى، وزبەكتىڭ،
ءتىل-جازۋىن بىلەتىن.
قانداي قيىن ءىس بولسا،
جايدارى-جارقىن جۇرەتىن.

ەركەلەتىپ ناماز دەپ،
ۇلدان ارتىق كورەتىن.
عارىپ-قاسىر، جوقتارعا،
كوڭىلىن ەرەك بولەتىن.

تالابىن حالىق ورىنداپ،
سوندىقتان ەل سەنەتىن.
ەڭىرەپ تۇرمىن اعالاپ،
وسى ما ناماز كورەتىن.

جان باسقا بولىپ امال جوق،
اكەممەن بىرگە ولەتىن.
جاستاي كەتتىڭ جان اكەم،
كەزىڭدە قىزىق كورەتىن.

ەي، شىنارىم،
اشىلار ما ەكەن تۇمانىم؟!

سول جىلعى جوقتاۋدا نامازقان اپامەن بىرگە بولىپ، بىرگە جوقتاۋ ايتقان ساۋلەتقان جارمۇحامەتقىزى بۇل كۇندەرى سەكسەننەن اسسا دا ءالى تىڭ، قوساعىمەن قوسا اعارىپ، ءبىر اۋىلدىڭ الىپ ءبىر بايتەرەگىنە اينالىپ وتىر.

2016-جىلى سول كىسىگە امانداسا بارعانىمدا اڭگىمەسىن بىلاي دەپ باستاعانى ەسىمدە: «جاڭىلماسام سول جىلى مەنىڭ ءدال 12 جاس كەزىم بولاتىن، ءشاجاري اكەمىز اياق استىنان شۇعىل ناۋقاستاڭدى، كورىنبەگەن مولدا-قوجا، باقسى-بالگەر، دارىگەرى قالمادى. اقىرى ەش ەم قونباي بۇل جارىق دۇنيەدەن كەتتى. اۋىل بولىپ كۇڭىرەنىپ قارا جامىلدىق تا قالدىق. ارتقى جۇمىستاردىڭ ءبارىن ابدىقادىر اكەمىز باسقارىپ، وتكىزىپ وتىردى. ءبىز ءبىر جىل جوقتادىق، بۇرىنعى جىلدارداعىداي ءشاجاري زاڭگىنىڭ ءوز جايلاۋى سايرام بويىنداعى كوكيىندە وتىردىق. سول كەزدە سايرام توسىندەگى كەڭ قونىس ابدىقادىر اپەندىنىڭ جايلاۋى، ال كوكيىن – ءشاجاري زاڭگىنىڭ جايلاۋى، ۇلكەن-كىشى بايگەتوبە ىنىلەرى ەرمەي مەن نۇرابىيدىڭ جايلاۋى بولاتىن عوي. بۇل تۋعان جەر تۋرالى ءشاجاري زاڭگىنىڭ قىزى راشيدا (اكەسىنەن بەس جاستا قالعان بولاتىن) ءوزىنىڭ «سايرام سازدارى» اتتى ولەڭىندە «شالقىعان سايرام جاعاسى مەنىڭ كىندىك قانىم توگىلگەن تۋعان جەرىم ەدى» - دەي كەلىپ، بىلاي جىرلايدى:

«التىن بەسىك اتا-بابام مەكەنى،
قىمباتىڭا الەمدە نە جەتەدى.
كىندىك قانىم توگىلگەن جەر سەن ەدىڭ،
تۇلەگىڭ سونى ماڭگى حورەك ەتەدى.

سەنىڭ جاعاڭ قونىس بولعان اتاما،
اتام مەنىڭ قارق جان عوي باتاعا.
بال داۋرەنىم – التىن سىرعام قالعان جەر،
«بايگەتوبە»، «جالبىزبۇلاق»... بوساعا».

سول كەزدە قىسقاسى بەرگى باسى سايرامنىڭ كەزەڭىنىڭ شىعىس جاعى كوكيىن، ۇلكەن-كىشى بايگەتوبە، كەڭ قونىس، كىندىك تاس، سودان تارتىپ ارى قاراي لىڭسياعا دەيىن جەرلەر كەرەيلەردىڭ جايلاۋى بولسا، ودان سىرت قارا كەمەردەگى بۇكىل قىستاۋلىق كەرەي – ۋاقتىڭ قىستاۋلارى بولاتىن. ول جەرلەر ازىرگە دەيىن لاۋساگۋن گۇنشەنىڭ قىستاۋى. سودان قارالى كوش لاستايداعى جابايسايدىڭ اۋزىنداعى تاستاق جۇرتتان سايرامعا قاراي قوزعالدى. ابدىقادىر اپەندى، سەنىڭ اتاڭ قاپار شاڭيا باستاعان ءبىر توپ كىسى قارالى ءۇي بولعان ءشاجاري زاڭگىنىڭ التى قانات اق ورداسىن بار دۇنيەسىمەن الىپ، وعان قوسا تاعى كىسى كۇتەتىن ءۇي، اس-سۋ دايىندايتىن ءۇي سەكىلدى ءۇي جابدىقتارىمەن الدىدا كەتكەن بولاتىن. ارتىنان ءشاجاريدىڭ ايەلى ۇمىتقان اپا، جايىت اعانىڭ ايەلى كۇلان باستاعان، مەنىمەن (ساۋلەتقان) نامازقان قوستاعان ءبىر توپ بولىپ ءبىز جۇردىك.

جەتەگىمىزدە زاڭگىنىڭ تۇلداعان تور جورعا اتى بار، كۇمىستەلگەن قازاق ەردىڭ ۇستىنە زاڭگىنىڭ قۇندىز پالتوسى ايقارا جابىلعان، ال اق قالپاعى ەردىڭ قاسىنا ىلىنگەن. ءبىز ەكى جەردەن داۋىس ايتىپ جۇردىك، ۇمىتقان اپا مەن كۇلان شەشەمىز قاتارلى ۇلكەندەر الدىڭعى جاقتان، نامازقان ەكەۋمىز سياقتى قىز – كەلىنشەك ارت جاقتان داۋىس ايتتىق. لاستايدان تارتىپ سايرامعا دەيىن وتىرعان قالىڭ ەلدىڭ ءبارى حاباردار بولىپ بولدى، «وي، كەرەي – ۋاقتىڭ زاڭگىسى ءشاجاريدىڭ قارالى كوشى داۋىس سالىپ كەلە جاتىر ەكەن» دەپ جول-جونەكەي ايران، قىمىز ۇسىنعان ەلدىڭ اياعى ۇزىلمەدى. سول زاماندا تالقى ءىشىنىڭ ەكى شەتى لىقسىعان ەل بولاتىن. ءبىز كەشكە قاراي تالقى ىشىندەگى ماتاي رۋىنىڭ زاڭگىسى قاليدىڭ اۋىلىنا ەرۋ بولدىق تا، ەرتەسى ءتۇس اۋا سايرام توسىندەگى جالعىز قاراعايعا جەتتىك. جالعىز قاراعاي دەگەنىمىز قازىرگى بايگەتوبە، بۇرىن سول جەردە قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ءوسىپ قالعان جالعىز قاراعاي بار بولاتىن. اركۇنى تاڭەرتەڭ ۇمىتقان شەشەمىز تەرىس قاراپ وتىرىپ جوقتاۋ ايتادى، ودان كەيىن كۇلان باستاعان كىشى شەشەلەرىمىز ايتادى، ارتىنان نامازقانمەن مەن (ساۋلەتقان) تاعى باسقا دا قىز-قىرقىندار ايتامىز. سوندا ابدىقادىر اكەمىز ەسىك الدىندا ءۇي جانىنا تىگىلگەن قارالى تۋدىڭ جانىندا استىنا ورىندىق قويىپ، ارقاسىن ءۇي كەرەگەسىنە بەرىپ ەستىپ وتىراتىن، ءبىر جەردەن مۇكىس كەتسەك ۇرىساتىن. جىلقى جەتەكتەپ، سابا ارتىپ باتاعا كەلىپ جاتقان قارا ءنوپىر ەل كۇندە بار. سودان ءبىر جاز بويى سايرامدا قارالى ءۇي بولىپ وتىردىق. ال زاڭگىنىڭ اسىن كەلەر جىلى لاستايدىڭ ەكى اشاسىندا بەردى. استىڭ باسى زاڭگىنىڭ تۇلداعان تور جورعاسىنا قوشتاسۋدان باستالدى، الدىمەن قورعاستىڭ بەس ساربۇلاعىنان، اقسۋدىڭ تاۋلارىنان قۇدا-جەگجات، ەستىگەن ەل-جۇرت كەلىپ جاتتى. ىلە-شالا شاپشالدان، كۇنەس، تەكەس، جىرعالاڭ، قىلاياعى سۋيدىڭ، كۇرە، قۇلجانىڭ قانبازارىنان دا تانىس-ءبىلىس، ىلىك-شاتىس ەل دەگەن اعىلىپ كەلىپ جاتتى. سونداعى كەلگەن كىسىلەردەن ەسىمدە قالۋىنشا: شاپشالداعى قۇدا-جەگجات تەمىر ەلىنىڭ زاڭگىسى، جەتەگىندە اق قاسقا تاي مەن اتقا ارتقان ءبىر سابا قىمىزى بار، سول كىسى ءبىر توپ ادامدارىمەن كەلدى. ودان ساڭعۇن اۋىلىنىڭ جامانقارا اقالاقشىسى (مانساپ اتى) كەلدى. سۋيدىڭ اۋدانىنىڭ ۇيعىر اكىمى ءشاياحۇن باستاعان ءبىر توپ ادام ماشينامەن كەلدى، اقشا، بۇل، ءشايى بار كوتەرگەن. ودان قۇلجادان رابات تورە باستاعان قازاق-قىرعىز ۇيىمىنىڭ ادامدارى دا ماشينامەن كەلدى. بۇلاردان سىرت اتتىلى-جاياۋ، ماشينامەن دە، پىراشكە اربامەن دە كەلىپ جاتقاندار بار. سودان نە كەرەك، اس ءۇش-ءتورت كۇنگە سوزىلدى، ەڭ سوڭعى كۇنى ءار اۋىلدىڭ اقساقالدارى ەسەلەسىپ قارالى تۋدى سىندىردى، سونىمەن اس تا ءبىتتى. سول استىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە اۋىلى ارالاس قاڭلى رۋىنىڭ سايماساي اتتى ءبىر ەل اعاسى، جوقتاپ وتىرعان ۇيدەگى قاتىن-قالاش، قىز-كەلىنشەكتەرگە بىلاي دەپ توقتاۋ ايتتى: «ەسىل ەردى ءبىر جىل جوقتادىڭدار، قانشا جىلاعانمەن قۇداي قايتارىپ بەرمەيدى. تۋماق باردا ولمەك تە بار، بىراق ولگەننىڭ ارتىنان بىرگە ولمەك جوق»، دەي كەلىپ:

«جالعاننان جاسى جەتپەي كەتتى-اي سەرىم،
دۇنيەدەن وتتى شەكەڭ قايران ەرىم.
قيمايتىن جاماندىققا ەسىل ەدىڭ،
ەل-جۇرتقا قورعان بولعان اقتانگەرىم.

تار جەردە جابىستىرىپ ەسسىز دەرتتى،
جاراتقان بۇل دا ساعان ماقتان با ەدى.
قىزىعىن كورمەي كەتتىڭ بەس-اق كۇننىڭ،
دۇنيە سونشا نەگە جالعان با ەدىڭ.

ماڭدايىڭا سيدىرماي جاراتقان-اۋ،
قايدان قالاي شەكەڭ ەردى تاپقان ەدىڭ.
ەل سيلاعان ەڭسەلى ازاماتىم،
پەيىش-جانناتتان بولسىن جاتقان جەرىڭ...»، – دەپ جۇباتۋ ايتقان ەدى. ەھ، قايران كۇندەر-اي، بۇل كۇندەرى بىرەۋدى بىرەۋ ءبىلىپ بولمايدى، سول كەزدەگى ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن ايتسايشى؟!» – دەپ كوزىن سىعىمداپ اپ اڭگىمەسىن دوعاردى اپامىز. سونداعى ساۋلەتقان جارمۇحامەت قىزىنىڭ ايتقان جوقتاۋى:

«اسىل تۇعان اكەمىز،
اۋىردى بەلگىسىز دەرتپەنەن.
ءدارى-دارمەك قالمادى،
جۇمساماعان رەتپەنەن.

باقسى-بالگەر قويمادىق،
جازىلار دەگەن نيەتپەنەن.
اجالعا كەلگەن قۋ ناۋقاس،
القىمنان الدى اپتىعىپ.

قارا قيىپ تۋىسقان،
وتىرمىز مىنە قايعىرىپ.
اسىلىنان ايىرىلىپ،
قوس قاناتى مايىرىلىپ،

بىردە كەتىپ ەسىنەن،
جىلاۋمەمەن سورلى انام،
وتىردى شوگىپ تىزەدەن.
اسىل اكەم اقىلىم،
بوز جىگىتتىڭ گۇلى ەدى.

جۇرگەن جەرى تاماشا،
ويىن-كۇلكى جىر ەدى.
ەل-جۇرتىنا جاعىمدى،
جاقسىلاردىڭ ءبىرى ەدى.

تۇستاسىنان ويى ارتىق،
ەلگە سەركە سەرى ەدى.
اسىعىپ جەتكەن قۋ اجال،
ساعان دا قولىن سەرمەدى.

بيىككە شىققان بايتەرەك،
جاپىراعى ۇشىپ تۇلەدى.
مەزگىلسىز كەتىپ بارادى-اي،
اسىل تۇعان ۇل ەدى.

الىستا جۇرسەم كورەتىن،
ەكى كوزدىڭ بىرىندەي.
جاقىندا جۇرسەم كورەتىن،
ناماز-ساۋلەت ەگىزدەي.

ارعىماقتىڭ بالاسى ەك،
بايگە الاتىن جۇگىرمەي.
جۇرەككە قايعى بايلاندى،
شيەلەپ قالعان تۇيىندەي.

بايتەرەگىم قۇلادى،
بۇتاعى بۇرىلىپ گۇل اشقان.
قارا نارىم قۇلادى،
سەنگەن ەلىم جۇك ارتقان.

تۋىسىڭمەن تۇرمىسىڭ،
تىرشىلىقكە ۇناسكان.
اعايىن تۋعان جەگجاتىڭ،
قايعىرىپ ءبارى جىلاسقان.

اي-ەي، اسىلىم،
اسىلىم اكەم ايىرىلدىم.
جاسىعان جەزدەي مايىرىلدىم.
ءبىز ءبىر تۇلكى،
دۇنيەگە كەلگەن جورتپاققا.

اجال اناۋ سونارشى،
اڭدىپ جۇرگەن سوقپاققا.
بىزدەي مىناۋ ومىردە،
قايعى باسىپ ءبىر كۇندە.

قاسىرەت تارتقان بارما ەكەن،
ارماندا كەتتىڭ جان اكەم».

قازاقتىڭ اس بەرۋ ءداستۇرى ەجەلدەن كەلە جاتقان ءۇردىس، بۇل دۇنيەدەن وتكەن ەڭ بەلگىلى، بەدەلدى ادامداردىڭ جىلى تولعاندا وعان جاسالاتىن اقىرعى قۇرمەت جانە ۇلى جيىن، باسقوسۋ. وعان اركىم ءوز داۋلەتىنە قاراي ءىس كورەدى. دەسەدە اس بەرۋ داۋلەتتى ادامداردىڭ، ۇيىمشىل ەلدىڭ عانا قولىنان كەلگەن. استا ەلدىڭ بىرلىگى مەن بايلىعى، مىرزالىعى، بىلىكتىلىگى سىنعا تۇسەدى. 1947-جىلعى اۋىر كەزەڭدە ءشاجاري زاڭگىگە اس بەرۋ ايتار اۋىزعا وڭاي بولعانىمەن، شىن مانىندە ونى وتكىزۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. بۇل تۋرالى وسى استىڭ باسى-قاسىندا بولعان، بەلگىلى جۇمىس اتقارعان ءيمانالى جۇرەكبايۇلى اقساقال ءوزىنىڭ 2005-جىلعى قولجازباسىندا استىڭ بارىسىن بىلاي باياندايدى:

«ءشاجاري زاڭگى 1898-جىلى تۋىلعان، 1946-جىلى 6-ايدىڭ باس كەزىندە لاستايدىڭ ەكى اشاسىندا قايتىس بولىپ، سۇيەگى ءوز بابالارىنىڭ جانىنا جەرلەندى. لاستايداعى ۇلكەن زيراتتىققا قويىلعان. ءشاجاري ورتا بويلى، قارا تورى، سەمىزشە كەلگەن كىسى ەدى. تولىقسىز ورتا ماعلۇماتى بار بولاتىن. حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشە بىلگەن، جوق-جىتىك، جەتىم-جەسىرلەرگە ەرەكشە كوڭىل بولەتىن ەدى. ۇلتىنا، ەلىنە سول كەزدىڭ ۇكىمەتىنىڭ ساياساتى نەگىزىندە بار قۇش-جىگەرىن سارىپ قىلعان ادامنىڭ ءبىرى. سول جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ اقىرىندا ءشاجاري وتباسىن سايرام بويىنداعى بايگەتوبەگە كوشىرىپ اپاردىق. بىرنەشە سوقتالداي جىگىتتەردى كوشتى ارتۋعا ورنالاستىردى. ال 15-16 جاستاعى بىرنەشە بوزبالالار تۇلداعان اتتى جەتەلەي، قونعان جەردە اتتارىن قويىپ باعۋ، داۋىس ايتقان ايەل مەن قىزداردى، جاس كەلىندەردى ات ۇستىندە سۇيەمەلدەۋ، ولاردىڭ اتىن جەتەلەۋ سياقتى جۇمىستار ىستەدى. مىنا مەن ءيمانالى وسىنداي جۇمىستارىنا كومەكتەسكەن ەدىم. سول كەزدە جالپى بەتتىك جەرلەنگەن ادامعا قۇلپىتاس قويىلمايتىن، جازىپ قويعان نارسە مۇلدە جوق. ەڭ مىقتاعاندا اعاشقا جازىپ قوياتىن، ول جىلعا جەتپەي ءوشىپ قالاتىن-دى. قازىر كونە كوزدەر عانا مىنا دەڭگەيدە بولۋى كەرەك دەپ مولشەرلەۋى مۇمكىن.

سايرامعا بارىپ ورنالاسقان سوڭ باتا قىلىپ كەلۋشىلەردىڭ اياعى جالعاسىپ، كۇز، قىس كەزدەرىندە دە بولىپ جاتتى. سولاردىڭ اتىن باعۋ، ەرتتەۋ، اتتى ۇستاۋ، ۇيگە باستاۋ جۇمىستارىن ون نەشە بالا ىستەتەن ەدىك. جايلاۋعا بارىپ قونعان سوڭ، ەڭ الدىمەن ەرمەيدىڭ، ءساتتار يمامنىڭ قۇداسى شاپشالداعى تەمىر ەلى ەدى، بۇلار ءبىرىنشى بولىپ كەلدى. قاراسى ەر-ايەل بولىپ وتىزدىڭ ۇستىندە بولىپ، ءۇش جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. ەكىنشى بولىپ بەساعاش تايماسىنىڭ زاڭگىسى ۇمىتقاننىڭ اعاسى زاميقان باستاعان جيىرمادان استام ادام ەكى جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. شەرۋ مولتان قاجى باستاعان جيىرمانىڭ ۇستىندىگى ادام ەكى جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. ناعاشى جۇرتى شاعىراي اعىلدەن باستاعان ون بەستەي ادام قارابۇلاقتان ءبىر جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. لايساعۋن سۋاننىڭ اقالاقشىسى نۇرپەيىس باستاعان وتىزدان استام ادام ەكى جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. ساڭعۇننىڭ ماتايدىڭ جامانقارا اقالاقشىسى باستاعان جيىرما نەشە ادام ءبىر جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. سۋيدىڭ اۋدانىنان شاياحۇن اكىم باستاعان ۇيعىر، قازاق، كوبى قىزمەتكەر بىرنەشە قوراپ ءتاتتى تۇرىم، ءشاي قاتارلى نارسەلەرىن الىپ قىرىقتاي ادام قارا ماشينامەن كەلدى. شەت ساربۇلاقتان تايماس قۇداسى دۋرىمباي اۋىلى وتىزداي ادام ءۇش جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. بەس ساربۇلاق تورعايىنىڭ تەرگەۋسىز اقالاقشىسى قىرىقتاي ادام ءۇش جىلقى جەتەلەپ، سابا ارتىپ كەلدى. قۇلجا قالاسى قازاق ۇيىمىنان باسقا، ۇكىمەت قىزمەتكەرلەرى ەكى قارا ماشينامەن ەلۋدەي ادام بىرنەشە قوراپ قانت، شايمەن كەلىپ قايتتى. قۇلجا قالاسىنىڭ ورىنباسار ءۋاليى ابىلقايىر باستاعان ەكى پيكاپ (جەڭىل ماشينا), ءبىر قارا ماشينامەن بىرنەشە قوراپ قانت، ءشاي الىپ كەلدى. قۇلجانىڭ كونسۋل قىزمەتكەرلەرى ىشىندە ءتورت ورىس، بىرنەشە تاتار، قازاق بولىپ 4 پيكاپپەن قوراپ قانت، ءشاي الا كەلدى. بۋراتالانىڭ اراسان اۋدانىنان سۋان اقالاقشىسى يسرايىلدىڭ باستاۋىمەن بيىك امبال، قانىما بىرنەشە موڭعۇل مانساپتىلارمەن 4 جىلقى، سابانى ۇلكەن ماشيناعا باسىپ، 3 كىشى ماشينامەن كەلدى. جالپى كەلەر جىلى اس بىتكەنشە جالپى ەكونوميكاعا كارىم اعاي جاۋاپتى بولدى. قوجاقان كەلگەندەردى قۇتۋشىلەردىڭ باستىعى، اۋەلقان ات-كولىكتى، سىرتتان كەلگەن ءىرىلى-ۇساقتى جاندى مالدى باسقارعان ءارى سويىستى باسقارىپ وتىرعان. ىستەۋگە ءتيىستى جالپى قىزمەتكەر 35 ادام بولعان. كەرەي، ۋاق بولىپ جازداي 13 ءۇي تىگىپ كەلگەن مەيماندى قۇتتى. مىنە بۇل شەكەڭ مارقۇمنىڭ ەلىنە جاعىمدىلىعى، ەلىنە سىڭىرگەن از جىلدىق ەڭبەكتىڭ بەدەلى ءۇشىن حالقى سونشالىق قۇرمەت قىلدى. ءوزى باسقارىپ وتىرعان كەرەي، ۋاقتان اپارعان ءىرىلى-ۇساقتى مالدى ەسەپتەمەي، تەك سىرتتان كەلگەندەرىن عانا كورسەتتىك. بار قاراجات شىعىمى جالپى قاسىم قاجىنىڭ ون نەشە بالاسىنىڭ ۇستىندە بولدى.

كەلەر 1947-جىلى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا لاستايدىڭ ەكى اشاسىندا ءشاجاري زاڭگىنىڭ اسى بەرىلدى. ەكى اي بۇرىن ساۋىن ايتىپ قاعاز جازىلىپ، بۋراتالا، شاپشال، قۇلجا قالاسى، ءسۇيدىڭ اۋدانى، كونە قورعاس قاتارلى ورىندارعا حابار ايتىلىپ، 3 كۇنگە سوزىلعان اسى وتكىزىلدى. بۇل اسقا 22 ءۇي تىگىلىپ، 80 بيە بايلانىپ، اسقا كەلۋشىلەردەن پىكىر شىققان جوق. استىڭ اتقارۋشى توراعاسى كورشى سۋان اقالاقشىسى نۇرپەيىس، ابدىقادىر، زاميقان، قويشى، ءابدى شاڭيا (مانساپ اتى) قاتارلى ادامدار باسقارىپ وتكىزدى. ءوز اۋىلىنىڭ، ەل-جۇرتىنىڭ پىكىرى بويىنشا ات شابۋ، بالۋان سالۋ، تاعى باسقا ويىن تۇرلەرى الىپ بارىلمادى. اسقا تاباق تارتۋدا 5 كوك جورعا، 5 تور جورعا، 5 جيرەن جورعا اتپەن بىرىڭعاي ءساندى كيىنگەن جىگىتتەر تارتىلدى. اتقا بىرىڭعاي كەرەيدىڭ كۇمىستەلگەن ەرلەر ەرى ىستەتىلدى. ءوزى قايتىس بولعاننان تارتىپ كەلەر جىلعا اسىن قوسقاندا جاندى مالدان 375 قوي-قوزى، 17 تاي، 21 ۇلكەن بيە، 10 تۋ سيىر سويىلدى دەگەندى كارىم اعايدىڭ قورتىندىسىنان ەستىگەن ەدىك. ودان باسقا 470 كگ كۇرىش، 250 كگ سۇيىقماي، 400 كگ ءسابىز، وزدەرى ساتىپ العان 240 كگ كامپيت، قانت، 55 تاس ءشاي، 70 كگ قاعاز ءشاي كەتكەنىن دە ەستىگەن ەدىك. مۇنداي قورتىندى ەسەبى قازىرگە دەيىن ۇمىتىلماعان.

قىزايدىڭ اتاقتى ءتورت اسىنداي بولماسا دا، قۇلجا اۋدانى، شاپشال، ءسۇيدىڭ، قورعاس قاتارلى ءتورت اۋداندا جاقىنعى 100 جىل ىشىندە مۇنداي اس بولعان ەمەس» – دەپ، ءشاجاري زاڭگىنىڭ اسى تۋرالى وتكەندى ەسكە الىپ جازسا، ال ءشاجاري زاڭگىنىڭ ەل ءۇشىن ىستەتەن يگى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى رەتىندە مىنانداي تاعلىمدى اڭگىمەلەردى باياندايدى: «كاپيتاليست مۇساباەۆتار سايرام بويىنداعى ءبىرتالاي جايلاۋ-قىستاۋدى زاڭسىز يەمدەنىپ الادى. سونىمەن كەرەي، ۋاقتىڭ اتقامىنەرلەرى ايتىسىپ جەر داۋلايدى. مۇساباەۆتىڭ تالعات دەگەن بالاسى ءوزى باي، قوسىمشا قالانىڭ ۇكىمەت مانساپتىسى بولعاندىقتان 1941-جىلى كۇزدە، ەلدىڭ جۇرەگىن قايتارۋ ءۇشىن سايرام بويىنان كەرەي، ۋاقتىڭ ەل باسشىلارىنان 17 ادامدى قارا ماشيناعا باسىپ الىپ، قۇلجاعا مىرزا قاماققا الادى. بىراق ولار دا قاراپ تۇرماي، كۇزەتشى ۇيعىرعا اقشا بەرىپ، سول كەزدىڭ قازاق-قىرعىز ۇيىمىنا ارىز ايتىپ بارىپ، بۇل 17 ادامدى تەزدەن قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن تالعات ۇيىمنان ءارى ءوزى الىپ بارىپ قاماعان 17 ادامنان كەشىرىم سۇراپ، كوكسالا، زەمبىلساي، قاراكەمەر قاتارلى سايرامعا قاراعان بەتىنەن 25 قورالىق قىستاۋدى وزدەرىنە قايتارىپ بەرەدى، بۇل ءبىر. ەندى ءبىرى، قازىرگى كەزەڭگە بۇرىلاتىن تاس جول بويىندا تالعات باي جازدا وتىرىپ قايتاتىن قاراعايدان كوك سىرمەن سىرلاپ قويما، اسحانا، جاتاق بولىپ 7 اۋىز ءۇي سالدىرعان بولاتىن. ول ۇيگە شىلدە ايىندا كەلىپ، تامىز ايىنىڭ اياعىندا قايتىپ كەتەتىن. وندا ارعىماقتارعا ءمىنىپ سايرام كولىنە باراتىن. قىستا سول ۇيدەگى مۇلكى سول كۇيىندە قالاتىن. ول ءۇيدى سول جەردەن ادام الىپ قاراتىپ تۇراتىن ەدى. 1944-جىلى «ءۇش ايماق توڭكەرىسى» ىلەنىڭ نىلقى اۋدانىنان باستالعاندا، بەلگى قالدىرماۋ نەگىزىندە سول كوك ءۇيدى ەسىمجان، نۇرمان، زامەي قاتارلى ءۇش جىگىتتى جىبەرىپ ءۇيدى ورتەپ جىبەرۋدى ايتادى. ولار سىرتىنا اينالدىرىپ وتىن جيناپ وت قويادى، ءسويتىپ ءۇي ورنىمەن بىراق جوق بولادى. وسىنداي الاساپىران كەزىنەن پايدالانعان ەل باسشىلارى 1945-جىلى كۇزدە تالعاتتىڭ قايتا-قايتا مازاسىن الىپ، اقىرى وعان قول قويدىرىپ ءشولادىر، سىتايعا قاراعان ءشولادىرلاردى سايرامنىڭ بۇكىل سولتۇستىك جاعىن بىراق الادى. جيىنى بۇرىنعىمەن قوسقاندا 135 قورالىق قىستاۋ، 117 قورالىق جايلاۋعا كەرەي، ۋاق قايتادان يە بولادى. سودان باستاپ قازىرگە دەيىن كەرەي، ۋاق ۇرپاقتارىنىڭ جەرى بولىپ كەلە جاتىر. مىنە سول كەزدىڭ ەل باستىعى ءشاجاري زاڭگىنىڭ، سونداي-اق وزگەدە اتقا مىنەرلەردىڭ اششى ەڭبەكىمەن ۇرپاقتارى الاڭسىز مالشىراۋىشىلىقپەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. ال ودان بۇرىن لاستايدىڭ كەرەي، ۋاعى جەر سۋىنان ايىرىلعاندىقتان، امالسىز اراسان اۋدانىنا بارىپ قىستاپ ءشوپ سالىق تولەپ وتىراتىن ەدى. تالعات كاپيتاليستتىڭ وقىعان ۇلى بولعاندىقتان كوممۋنيستىك پارتيانىڭ شىنجاڭعا كەلەتىندىگىن الدىن الا بىلەتىن بولسا كەرەك، 1945-جىلى مالدارىن ساتىپ، 1946-جىلى تۇركياعا بارىپ قونىستاندى. جوعارىداعى تالعاتتىڭ قارا ماشيناعا باسىپ قۇلجاعا اپارعان ادامدارى:1. ابدىقادىر، 2. ءشاجاري، 3. ءداۋىت زاڭگى، 4. ءابدى زاڭگى، 5. شولاق، 6. تالەي، 7. جۇرەكباي، 8. الباتىر، 9. مۇقاي مامپاڭ، 10. ساتتار، 11. قاپار، 12. جۇماقان زاڭگى، 13. ماۋىت، 14. قارىم، 15. سەيىت، 16. تىنىبەك، 17. نياز ۇيعىر.

ءيمانالى اقساقال جازىپ العان سول ءشاجاري زاڭعىنىڭ اسى كەزىندەگى ءشاجاردىڭ ايەلى ۇمىتقاننىڭ جوقتاۋى:

«كۇمىستى وجاۋ ءبىر كەزدە،
سارى قىمىزدى ساپىردىم.
العانىمنان ايىرىلىپ،
تاسىعان كوڭىل باسىلدىڭ.

مەڭ-زەڭ بولىپ وتىرمىن،
تيگەندەي وعى جاسىلدىڭ.
قۇداي قوسقان قوساعىم،
كەنى ەدى جاتقان اقىلدىڭ.

بۇرىنعىداي كۇي قايدا،
ءمۇساپىر عارىپ پاقىرمىن.
ايماقپەن اۋدان كەنەسىپ،
كانديداتى ەدى اكىمنىڭ.

كۇڭىرەنىپ حالقىڭ كەپ جاتىر،
ۇيىقتاماي تاڭدى اتىردىم.
ەي، العانىم،
تۇگەمەيدى ايتسا ارمانىم.
تاۋسىلمايدى ايتسا ارمانىم.
ارتىڭدا زارلاپ قالعانىم.

وزىڭدەي كىم باسقارار،
يەسىز قالدى مال-جانىڭ.
اعالاپ قىزىر قالمادى،
وسى عوي اۋىر ارمانىم.

ءبىر جاسقا كەلمەي قىزىرىڭ،
سالدى عوي اجال قۇرىعىن.
ارداگەر العىر ساباز ەدى،
قارا جەر بۇگىن جالمادىڭ.

كورىپ تۇرسىڭ كوپشىلىك،
سۇم دۇنيەنىڭ الداۋىن.
تۇسكەن سوڭ باسقا قايعى دەرت،
ەستىڭدەر ءۇمىت زارلايىن.

ەي، ەلباسىم،
توگىلسىن ەندى كوز جاسىم.
ۇرپاعى ەدىڭ العانىم،
قۇرمەتتى اكە-شەشەڭنىڭ.

ءۇيسىن، نايمان جيىلسا،
ءسۇيىرىلىپ شىققان شەشەنىم.
لاستايعا ءبىرىنشى،
جوسپارىن تارتتىڭ كوشەنىڭ.

وتىراقتى بولۋدىڭ،
جاسادىڭ ءوزىڭ ەسەبىن.
جەتىم-جەسىر عارىپتىڭ،
كەتىرمەدىڭ كەتەۋىن.

راشيدا، ناماز، شاحيدا،
ءوسىردىڭ ۇرپاق نەشەۋىن.
ويلارىن ايتسام ورەلى،
تايسىلمايدى نەشە كۇن.

جازىلمايتىن قۇدايىم،
جىبەرىپتى كەسەلىن.
ەي، سابازىم،
جوقتاپ تۇر انە نامازىڭ.

(سول جاقتا وتىرعان اجە ءشاجاري زاڭگىنىڭ بايبىشەسى ۇمىتقان ىبىرايىم قىزى، وڭ جاقتاعى زاڭگىنىڭ ۇلى قىزىر، ارتقى سول جاقتاعى زاڭگىنىڭ قىزى راشيدا قاسىموۆا، وڭ جاقتاعى قىزىردىڭ ايەلى نۇربيكە ابدىمولداقىزى، اجەسىنىڭ الدىندا وتىرعان كىشكەنتاي قىز راشيدا اپايدىڭ قىزى اقىلتاي. سۇرەت قىزىر اعانىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى).

ءشاجاري زاڭگىنىڭ قۇداي قوسقان قوساعى ۇمىتقان ىبىرايىمقىزى دا ۇشقىر ويلى، وتكىر ءتىلدى، تاپ بەرمە تابان استىندا ءسوز تاپقىش شەشەن ادام بولعان. ءارى جاستايىنان ءان مەن جىرعا، ولەڭگە ءبىر تابان جاقىن بولىپ ءوسىپتى. سۇيەگى تورعاي تايماس، تايماس رۋىنىڭ يناباتتى اقساقالى ەردەنبەك قاجىنىڭ نەمەرە قىزى، زاميقان زاڭگىنىڭ قارىنداسى بولىپ كەلەدى. مىنە وسىنداي ونەرلى انانىڭ اق ءسۇتىن ەمىپ، اياۋلى الاقانىندا الپەشتەلىپ ەرجەتكەن راشيدا قاسىموۆا دا ونەر كوگىنە شارىقتاپ شىقتى. وسى ۇمىتقان اپامىزدىڭ ءبىر ءازىل ولەڭىن مارقۇم ءيمانالى جۇرەكبايۇلى «مۇرا» جۋرنالىنا («مۇرا جۋرنالى»، 2007-جىل 6-سان، 13-بەت) جاريالاعان ەكەن. بۇل ءازىل ولەڭ مۇقاش اتەيبەكۇلىنىڭ 75 جاس مولشەرىندە، ءبىر وتباسىنىڭ قاريالارى سوعىم باسىنا شاقىرعان داستارقاندا ايتىلعان ەكەن. «مۇقاش اتەيبەكۇلى مەن ۇمىتقاننىڭ ءازىل ولەڭى»:

«مۇقاش:

ۇسىنام بۇل قىمىزدى وزىڭىزگە،
قۇلاق سال، اق قۇداعي، سوزىمىزگە.
ادەيى كوڭىلىم تارتىپ، پەيىلىم اۋدى،
جارقىلداپ كورىنگەن سوڭ كوزىمىزگە.

ۇمىتقان:

الايىن بەرگەننەن سوڭ جاقسى قۇدا،
مەنىڭ دە كوڭىلىمدى تاپتى قۇدا.
جاسىندا مەرگەن بە ەكەن وسى قۇدا،
مىلتىعىڭ نىساناسىز اتتى قۇدا.

مۇقاش:

وسى كەزدە قۇدانىڭىزدى كۇش كەرىپ ءجۇر،
سوندىقتان جاقسى قۇداعي تۇسكە ەنىپ ءجۇر.
قىرانداي شارىقتاعان جەلدى كۇنگى،
تۇلكىگە وزىڭىزدەي تۇسكەلى ءجۇر.

ۇمىتقان:

قۇدانى كورمەپ ەدىم وزىڭىزدەي،
ءجۇرۋشى ەڭ بۇدان بۇرىن كوزىڭە ىلمەي.
جاستىعىڭ ەسكە ءتۇسىپ وتىر ما ەكەن،
اربانىڭ ۇمتىلاسىڭ وگىزىندەي.

مۇقاش:

كەلەدى باسى قايقى كەرەگەنىڭ،
سىناعان سوزىڭىزبە، نە دەگەنىڭ.
قوسىلسا كوڭىلىمىز بەرەكەمەن،
وگىز بە، بۇقامىن با كورەر ەدىڭ.

ۇمىتقان:

قار بوساپ، جەر ەرىدى كوكتەپ ەندى،
كەلەسىز بارعان سايىن وقتەپ ەندى.
جەتپىستىڭ بەسەۋىنە جاسىڭ كەپتى،
تيىلار ءجونىڭ بار عوي ەپتەپ ەندى».

1891-جىلعى قوڭىر قۇلجانىڭ اسى، 1912-جىلعى بۇلعىنشىنىڭ اسى، 1917-جىلعى تويەكەنىڭ اسى، 1924-جىلعى نۇپتەبەكتىڭ اسى سىندى قىزايدىڭ ءتورت ۇلكەن اسىنان كەيىن 1947-جىلى كەرەي، ۋاقتاعى ءشاجاري زاڭگىنىڭ اسى وتەدى. بۇل ارينە 1949-جىلعا دەيىن ىلە وڭىرىندە وتكەن استاردىڭ ەڭ سوڭعىسى بولىپ تاريحتا قالدى. بۇل سوڭعى استىڭ باسقالارعا ۇقسامايتىن جەرى بالۋان، بايگە سياقتى ويىن تۇرلەرى بولمادى، استان تۇسكەن قاراجات لاستايداعى ابدىقادىر مەكتەبىنە، ودان قالسا كەدەي-كەپشىككە ۇلەستىرىلىپ بەرىلدى.

«ءشاجاري زاڭگىنىڭ اسى» شەتەل قازاقتارىنىڭ بىرلىگىنىڭ، دانالىعىنىڭ، ولاردا ساقتالعان اتا ءداستۇردىڭ كۋاسى بولىپ قالا بەردى.

ەرمەك شاياحمەت

Abai.kz