Songhy kezderi «qúryltay» atauy qoghamdyq ómirimizge qayta oralyp, eldik mәseleler talqylanatyn manyzdy jiyndardyng atyna ainaldy. Alayda osy sózge baylanysty «qúryltay monghol tilinen kelgen» degen pikir de qatar aityla bastady. Búl tújyrym tarihy jәne tildik túrghydan mýlde qate.

Eng aldymen, «monghol» degen úghymnyng ózine nazar audarghan jón. Qazirgi maghynadaghy monghol últy bir sәtte payda bola salghan joq. Erte kezenderde búl atau jeke halyqty emes, taypalar odaghy men sayasy birlestikti bildirdi. Shynghys han túsynda «monghol» atymen birikken qauymnyng basym bóligi kerey, nayman, qonyrat, jalayyr, merkit, uaq siyaqty týrkitildes taypalardan qúraldy. Demek, búl atau sol dәuirde etnostyq emes, sayasy mәnge ie boldy. Til mәselesine kelgende de osy jaghday eskerilui kerek. Monghol tili kóne týrki tilderinen mýlde bólek, derbes bastaudan tughan jýie emes. Ol Úly dala kenistigindegi ortaq tildik, mәdeny ortada qalyptasty. Ghasyrlar boyy birge kóship-qonyp, birdey ómir saltyn ústanghan qauymdardyng tilinde ortaq úghymdar men ataulardyng boluy — zandy qúbylys. Múnday sózder jarghyz qúryltay ghana emes han, qaghan, orda, úlys, týmen, qol, jasaq, qarasha t.b tolyp jatyr. Múnday sózderdi «meniki» nemese « onyki» deu ýstirt pikir bolmaq.

Qúryltay sózining etimologiyasy týrkitildik negizden taraydy. Sózding negizgi týbiri — qúr. Búl etistik kóne jәne qazirgi týrki tilderinde: jinau, biriktiru, úiymdastyru, ornatu, qúrau degen maghynalardy bildiredi. Mysaly: qúru, qúrylym, qúrylys t.b. Sózjasamdyq qúramy: qúr- + -yl- + -tay, -yl- — ortaq, ózara jýzege asatyn әreketti bildiretin etistik júrnaq; -tay — kóne týrki tilderinde: jiyn, kenes, saltanat, (qazirgi tilimizde toy) ortaq is-shara atauyn jasaytyn ónimdi júrnaq. Osylaysha qúryltay — birigip qúrylatyn, jinalyp úiymdastyrylatyn ortaq kenes, jiyn degen úghymdy bildiredi. Yaghny Qúryltay — týrki tilinde morfologiyalyq túrghydan tolyq taldanatyn tól túlgha, al mongholsha huraltay — sol ortaq úghymnyng monghol tildik jýiege beyimdelgen núsqasy. Morfologiyalyq taldau kelmeydi, kelse de maghynagha týspeydi. Olay dep aitatynymyz monghol tilinde -tay / -tey: «bar, iye» degen syn esim júrnaghy (móngótey — aqshaly, nertey — ataqty) Biraq ol jiyn, mekeme, kenes atauyn jasaugha túraqty týrde qatyspaydy. Monghol tili sózdiginen «huraltay» sózin tauyp alyp qúryltay sózi monghol tilinen keldi deu ghylymilyqqa jat.

Dәstýrli qazaq qoghamynda qúryltay kenesting birneshe týri bolghan.

Úly qúryltay — el taghdyryna qatysty eng joghary dengeyde ótkiziletin jalpy halyqtyq kenes. Múnday qúryltaygha han-súltandar, ru-taypa basshylary, batyrlar, biyler men aqylman qariyalar qatysqan. Úly qúryltayda: han saylau, soghys pen bitim mәselesi, elding kóshi-qony, jer dauy, zan-tәrtipke qatysty týiindi sheshimder qaralghan. «Úly» anyqtauyshy onyng qatysushylar auqymyn da, qabyldanatyn sheshimning salmaghyn da bildiredi. Búl — memleket dengeyindegi kenes, dala demokratiyasynyng eng biyik kórinisi.

Taghanaq kenes — belgili bir mәseleni sheshu ýshin jinalatyn shaghyn, biraq salmaqty aqyldasu jiyny. «Taghanaq» sózi qazan tireytin ýshtaghandy bildiredi. Qazaq tanymynda taghanaq — túraqtylyq pen tendikting belgisi. Osyghan sәikes taghanaq kenes:az adam qatysatyn, bir-birine tirek bolatyn, senimdi, baysaldy sheshim qabyldaytyn aqsaqaldar men bedeldi túlghalar kenesi bolghan. Taghanaq kenes kóbine aldyn ala oy pisiru, ýlken jiyngha mәsele dayyndau qyzmetin atqarghan.

Túrymtay kenes — shúghyl jaghdayda ótkiziletin, óte shaghyn qúramdaghy jedel kenes. Túrymtay — shaghyn, biraq alghyr әri shapshang qyran qús. Osy beynege say túrymtay kenes: kýtpegen qauip tóngende, jedel sheshim qajet bolghanda, uaqyt tyghyz shaqta ótkizilgen. Múnday keneske kóbine hannyng eng senimdi adamdary — batyrlar, qolbasshylar, tәjiriybeli kenesshiler qatysqan.

Qúryltaydyng Shynghys han dәuirinde keng tanylghany ras. Biraq belgili bir kezende keng taralghan úghymdy sol dәuirde ghana payda boldy deu — qate. Kóptegen kóne ataular bir uaqytta ghana tarih sahnasyna shyghyp, keyin býkil kenistikke jayylady. Búl olardyng sol kezde tughanyn emes, sol kezde moyyndalghanyn kórsetedi. Qazaq dәstýrindegi «taghanaq kenes», «túrymtay kenes» siyaqty ataular da qúryltay úghymynyng ishki damuyn dәleldeydi. Múnday ataular syrttan dayyn kýiinde alynghan jýiege emes, jergilikti qoghamdyq tәjiriybege tәn. Osy túrghydan alghanda, qúryltaydy monghol tilinen kelgen kirme sóz deu — tarihy sabaqtastyqty eskermeytin ýstirt payym. Qúryltay — Úly dalada qalyptasqan, týrki dýniyetanymynan shyqqan, el basqaru mәdeniyetining tól úghymy. Ony osylay tanu — tek til mәselesi emes, últtyq tarihy sanany dúrys qalyptastyrudyng da bir joly.

Qayrat Ghabithanúly

Ahmet Baytúrsyn atyndaghy Til bilimi instituty

Abai.kz