«Árige kóz jiberip qarasaq tym,
Tarihy úshan teniz Jabasaqtyn»

Sózimizding arqauy bolayyndep túrghan qútty ónirding tarihy úshan teniz. Búl ónirden memleket jәne qogham qayratkeri - Temirbek Jýrgenov, qazaqtan shyqqan túnghysh kәsiby skripkashy - Álim Almat (Ghalymjan Ábdisalamov), Qazaqstannyng Enbek sinirgen әrtisi - Túrar Álipbaev, Sosialistik Enbek Eri - Altynbek Ákimjanov, belgili әnshi, sazger – Daniyar Saghyntaev, Jabasaqtan shyqqan túnghysh opera әnshisi – Danagýl Saghyntaev, Mәdeniyet qayratkeri – Rysjan Iliyasova, Mәdeniyet salasynyng ýzdigi – Dulat Daribay, Jeltoqsan ardagerleri – Qonysbek Dospanbetov pen Shara Beknazarovalar dýniyege kelgen. Al bizding maqalamyzgha arqau bolyp otyrghan Qazaqstannyng Altyn kitabyna engen, ardager ústaz – Quanysh Altynbaev turaly bolmaq.

«Aqsuatta oinap ósken bala...»

Altynbaev Quanysh Ábishúly – 1942 jyly 12 aqpanda Áyteke by audany(búrynghy Yrghyz audany), «Jabasaq» sovhozynyng Aqsuat eldi mekeninde dýniyege kelgen. Ákesi – Eleusinúly Ábish basqarma bolghan kisi. Anasy – Jolmaghanbetqyzy Mamilanyng tәrbiyesinde bolghan. 1950-1951 oqu jylynda Jabasaq orta mektebining 1 synybyna qabyldanyp, 1960-1961 oqu jylynda atalghan mektepting 10-shy synybyn bitiredi. Syrqattanuyna baylanysty bir jyl emdelude bolady. 1961 jyly Qyzylorda qalasyndaghy N.V.Gogoli atyndaghy pedogogikalyq institutynyng qazaq tili men әdebiyeti jәne muzyka fakulitetine týsip, atalghan oqu ornyn 1966 jyly bitiredi. 1966-1967 oqu jylynan bastap 1997 jylgha deyin Jabasaq orta mektebinde oqushylargha qazaq tili men әdebiyeti jәne muzyka pәninen sabaq beredi. 1997 jyldan bastap zeynetkerlikke shyghady. Ústazdyq saladaghy ozat enbegi ýshin 1993 jyly «Qazaqstan Respublikasy bilim beru ýzdigi» tósbelgisimen marapattalghan.

«Otbasy otaghasy bolghan – túlgha»

«Áke kórgen oq jonady» degendey Quanysh aghaydyng úl-qyzdary óner jolyn qughan. Qyzy Ghayny Altynbaeva Almaty qalasyndaghy qyzdar pedagogikalyq instituty muzyka fakulitetining horeografiyasyn bitirgen. Úldary Mәdy Altynbaev Q.Júbanov atyndaghy Aqtóbe uniyversiyteti jurnalistika mamandyghynda oqysa, kenje úly Mәdiybek Altynbaev Aqtóbe qalasyndaghy pedagogikalyq instituty muzyka fakulitetin keyin P.I.Chaykovskiy atyndaghy muzyka kolledjining dombyra bólimin ayaqtap, qazirgi uaqytta Qazanghap atyndaghy muzykalyq mektepting dombyra pәnining múghalimi bolyp enbek etip keledi. Al ýlken úly Ghany Altynbaev Aqtóbe qalasyndaghy A.Júbanov atyndaghy muzyka kolledjining úrmaly aspaptar bólimin bitirdi.

«Án men elge tanylghan...»

Quanysh Altynbaev ústazdyq júmystarymen shektelip qalmay shygharmashylyq júmystarymen de ainalysqan. Búl isti ol әuesqoylyqtan bastaydy. Audandyq, oblystyq gazetterde ólenderi jariyalanyp túrghan. Q.Altynbaev óleng jazyp qoymay anda-sanda aspaptarmen әn shyrqaydy eken. Keybir ólenderi respublikalyq «Qazaqstan mýghalimi», «Qazaq әdebiyeti» gazet betterinde jariyalanghan.

Quanysh Altynbaevtyng «Aq sәule», «Asyl jar», «Jastyqtyng kóktemi», «Jabasaq orta mektebi oqushylarynyng marshy», «Qimadym, qiya almadym», «Tughan jer», «Saghan degen óshpese eken mahabbat», «Jigit әni», «Jabasaq jastarynyng jyry», «Ana әueni», «Jabasaghym júldyzym», «Dostarym» t.b. әnderi audan, oblys kóleminde keng taraghan.

2002 jyly Almaty qalasynan «Ánim de, sәnim de sensing tughan jer!» atty birsypyra ólenderi engen kitapshasy jaryq kórgen. Zeynetker bolsa da әli kýnge deyin ólen, әn shygharumen ainalysyp keledi. Q.Altynbaevtan bilim alghan kóptegen shәkirtter ghylym, óner t.b. kóptegen salada tabysty enbek etip kele jatyr. Keybireuleri respublikagha tanylyp jýr. Sol shәkirtterining biri Q.Júbanov atyndaghy filologiya ghylymdarynyng doktory, professor Sәdirova Gýlzat, Qazaqstannyng Enbek sinirgen әrtisi, Astana Óner uniyversiytetining oqytushysy, professor, belgili kýishi Túrar Álipbaev pen Saghyntayqyzy Danagýlmen onyng inisi «Qazaqstan dauysy» bayqauyna qatysushysy, belgili әnshi, sazger Daniyar Saghyntaevty ataugha bolady. Onyng da «Baghalau kerek baqytty», «Seni izdedim», «Qúshtarmyn» sekildi kóptegen hit әnderding avtory. 2025 jyly «El arna»       telearnasy úiymdastyrghan «Baghalau kerek baqytty» atty jeke shygharmashylyq konserti ótti. Danagýl men Daniyar Saghyntaevtar Quanysh Altynbaevtyng tughan jiyenderi.

«Mәdeny maydan jolynda...»

Quanysh Altynbaev ústazdyq qyzmetin qosa auyl, audannyng mәdeny ómirine belsene at salysady. Ol Jabasaq auylynda túnghysh ret mektep oqushylarynyng orkestrin jәne auyldyng kórkemónerpazdar orkestrin úiymdastyrady. Auyldyq orkestrge túnghysh ret bayan, qobyz, prima, dombyra siyaqty aspaptardy engizgen. 1986 jyly tamyzda túnghysh ret Aqtóbe qalasynda ótkizilgen oblystyq aqyndar aitysyna qatysyp, I oryngha ie bolghan. Osy saparynda Altynbaev shygharmashylyghy jayly oblystyq radiodan arnayy habar berildi.

Keyin Q.Altynbaev Komsomol audandyq kórkemónerpazdar újymyna belsene qatysyp, audandyq, oblystyq bayqaularda әnshilik, aspaptyq oryndaushylyghy úshin maqtau, qúrmet gramotalarymen marapattalyp, baghaly syilyqtargha ie bolady. Quanysh aghay halqymyzdyng kemenger azamaty T.Jýrgenovting 115-jyldyq mereytoyyna arnap ótkizilgen «T.Jýrgenov – qazaqtyng úly túlghasy» atty jyr mýshәirasynda ekinshi oryngha ie bolghan.

«Jabasaghym júldyzym»

«Bala kezden әn men jyrgha men ghashyq» dep ózi aitqanday Quanysh aghay kómeyi kýmbirlegen әuen, kókiregi shalqyghan jyr. Sonyng kuәsindey bolyp otyrghan kóptegen әnder ózining 2016 jyly «Jabasaghym júldyzym» atty enbeginde jaryq kórdi. Quanysh aghaydyng poeziyalyq, muzykalyq shygharmashylyghynda tughan jeri, tarihy mekeni, Jabasaq óniri erekshe oryn alady. Jaryq kórip otyrghan «Jabasaghym júldyzym» enbegi osynyng aighaghy. Búl jinaq tughan jer men onyng keshegi jәne býgingi azamattaryna degen әuesqoy kompozitordyng ystyq yqlasyn bildiredi. Búl jinaqty jas úrpaq ýshin tәrbiyelik mәni bar enbek dep esepteymiz. «Jabasaghym júldyzym» әning qazirgi tanda bilmeytin Áyteke biylikter kemde kem. Ánnen әnúrangha ainaldy desekte bolady.

Ánning әnúrangha ainalu sebebi múnda, ózining tughan auylynyng qúrylghanynan bastap, damyghangha deyingi kezenin óz kózimen kórip ósken shygharmashylyq adamy, tughan jerine degen kompozitordyng jýreginen shyqqan manday aldy tuyndysy desek qateleskenimiz emes. Jalpy «Jabasaq» óniri 1954 jyly JShS(MTS) bolyp qúrylghan, 1957 jyly sovhoz(sovhoz degen sóz - kenshar) bolghan. Qazirgi tilmey aitqanda okrug ispetti. Sol kenshar bolu sebebi Yrghyz audanynyng ortalyghy Yrghyz auyly soltýstiktegi kolhozdardan(kolhoz degen sóz - újymshar) tym qashyq ornalasuyna baylanysty, audannyng odan әri damuy ýshin soltýstikten әleumettik-ekonomikalyq bir kenshar ashu kerek bolghan. Újymshar tek beligi bir ózderi ghana ainalysatyn sharuashylyqqa negizdelgen auyl. Al kenshar sol újymsharlardyng sharualaryn baqylap, tapsyrma berip, sharualaryn rettestirip, esebin alyp otyratyn keng kólemdi sharuashylyqty aitady. Osyghan baylanysty «Jabasaq» kenshar bolyp osy jerdegi újymsharlardy basqarghan. «Jabasaghym júldyzym» әnin estelik retinde tughan jerine arnap jazdy. Ánde Jabasaq ónirining sol kezdegi sharuashylyghy, túrmys-tirshiligi kórinip túr. Osylaysha әndi Yrghyz audanyna keninen tarap, «Jabasaq» atyna zaty say kenshar bolyp, «Jabasaghym júldyzym» ónirding әnúrany boldy.

JABASAGhYM JÚLDYZYM

Jabasaghym – jas ólkem,
Týlep qayta jasap janarghan.
Bolashaghym – әsem әn ólkem,
Tang núrynday taralghan.

Qayyrmasy:

Shattyq oinap kózinde,
Ánge qossyng úl-qyzyn.
Otanymnyng kóginde,
Jaynay týssing júldyzyn!

Jeri baydyng – eli bay,
Aqtyly qoy baytaq alqabym.
Jayqalghan jalpaq egin jay,
Shattyq kýiin tartamyn.

Qayyrmasy:

Shattyq oinap kózinde,
Ánge qossyng úl-qyzyn.
Otanymnyng kóginde,
Jaynay týssing júldyzyn!

Dýbirletken qyr tósin,
Túlparym kóp kileng sәigýlik.
Elimning talay jýldesin,
Jenip alghan bәige ghyp!

Qayyrmasy:

Maqtan etip ózinde,
Jyrlay bersin úl-qyzyn.
Selt etkizgen sezimdi,
Jabasaghym – Júldyzym.

Áuesqoy kompozitor sanaly ómirin bilim men ónerge arnaghan jan. Jas úrpaqqa tanym-tәrbie berip, buyndaryn qataytqan úlaghatty ústaz biyl 84 jasqa keledi. Qazirgi uaqytta kompozitor Aqtóbe qalasyndaghy kenje úly Mәdiybek Altynbaevtyng shanyraghynda túrady. Quanysh Altynbaev jalghyz Jabasaq ónirine ghana emes, Aqtóbe oblysyna belgili azamattardyng biri. Ásirese, «Jabasaghym júldyzymdy» ólenin estigende eleng etpeytin, tughan jerin oilamaytyn azamat joqta shyghar.  Tughan jerge sheksiz sýiispenshiligin, saghynyshyn jәne ruhany baylyghyn kórsete bildi. Osynday enbekteri arqyly ol el esinde qalatyn, ónegeli ómir sýrgen túlgha retinde tarihta mәngi qalatyny sózsiz. Onyng múrasy – keyingi úrpaqqa ýlgi bolsa, al shygharmashylyghy – jýrekterde mәngi saqtalatyn qúndylyq.  

Asqar Rahymjanúly, tarihshy

Abai.kz