Qazaqtyng dәstýrli mәdeniyetinde kelin beynesi men onyng әleumettik-rәsimdik mindetteri erekshe mәnge iye.

Solardyng ishinde keng taraghan әri býgingi kýnge deyin saqtalyp kele jatqan ghúryptardyng biri — kelinning sәlem etui. Kóp jaghdayda búl әreket túrmystyq әdep nemese ýlkendi syilau formasy retinde qarastyrylyp keledi. Alayda etnografiyalyq derekter men kóne dýniyetanymdyq ústanymdar kelinning sәlem etui әldeqayda teren, kiyeli maghynagha ie ekenin kórsetedi. Kelin – ózi týsken әulettin, shanyraqtyng qyzmetshisi, kýni emes, ol sol Álemnin, Kenistikting úiytqysy, ýilesim kózi.

Qazaq dәstýrindegi kelinning sәlem etui — kóp jaghdayda túrmystyq әdep, ýlkenge qúrmet belgisi retinde ghana týsindirilip jýr. Alayda búl úghymnyng týp-tamyry әldeqayda terende jatyr. «Sәlem salu» degen tirkes te dәl emes. Óitkeni kelinning sәlem etui — aldymen adamgha emes, ejelgi dýniyetanymdaghy Kókke, Kýnge, yaghny Jogharghy qúdyretterge baghyttalghan ghúryptyq ishara.

Qazaq qoghamynda kelin qayyn júrtyndaghy jeti atalyq qauymdaghy qandas tuystargha jatatyn, kýieuinen jasy ýlken barlyq adamdargha — erge de, әielge de — sәlem etedi. Búl sәlem belgili bir adamgha ghana arnalmaydy. Tipti ýlken kisini syrtynan kórse de, ol kisi kelindi bayqamay túrsa da, kelin sәlem etedi. Sebebi búl әreketting mәni — kózge kórinu nemese jauap kýtu emes, dәstýrdi, ruhany zandylyqty oryndau. Ol — eng aldymen Jaratylysqa, Kókke, ghalam zandylyghyna baghyttalghan rәsim.

Kelinning sәlem etui kýndelikti kirip-shyqqan sayyn atqaryla bermeydi. Onyng da óz uaqyty, óz orny bar. Eng manyzdysy — sәlemning qalay etiletini. Dәstýrli, dúrys sәlem belgili bir qimyl-qozghalysqa negizdelgen: kelin ong ayaghyn algha ozdyryp, tizesin býgedi de, sol sәtte qos qolyn tize ýstine aiqastyra qoyady. Sosyn basyn sol aiqasqan qolgha qaray iyedi. Búl — kezdeysoq qimyl emes.

Qoldy aiqastyru — aiqysh qylu, H — ejelgi Kýn men Kókting tanbasy. Ol aspan men jerdin, joghary men tómennin, ruh pen tәnnin, atalyq pen analyq negizderding ýilesimin, birligin bildiredi. Sondyqtan qoldy erbendetip, bir qolyn artyna jasyryp, bir qolyn algha sozyp, alaqan jayyp nemese jay ghana sholtang etkizip tize býge salu — dәstýrli sәlemning búrmalanghan týri. Múnday әreketter shynayy ghúryptyq maghynadan alystaydy.

Osy túrghydan alghanda, kelinning sәlem etui — jay ghana әdep emes, qazaqtyng kóne kosmogoniyalyq týsinigin, ekologiyamen (kosmospen) ýilesimin, Jogharghy kýshterge degen ishtey qúrmetin saqtap kelgen erekshe mәdeny kod. Ony dúrys týsinu — dәstýrdi syrtqy forma retinde emes, ishki mәnimen qabyldau degen sóz. Sәlem etu – qúldyq úru emes, kelinning ózi týsken әlemdi, Kenistikti qúrmet tútu, oghan degen kelisim men ýilesim.

Serik Erghali, mәdeniyettanushy

Abai.kz