«Alash» atauy qaydan shyqty?
Noghayly jәne Alshyn mәselesi
Serik Qondybay. «Esen-qazaq». – Almaty: «Arys» baspasy, 2006. – 255-262 better.
Ýzindi
Noghay mәselesin qarastyrghanda әli kýnge deyin mәn berilmegen mәsele – “Kishi jýz nemese alshyn qazaqtarynyng noghayly zamanyndaghy tarihy qanday?” degen saualgha jauap izdeu edi. Qazaq tarihshylarynyng birde-bireui, meyli tarihshy bolsyn, meyli әdebiyetshi-foliklortanushy bolsyn osy mәselege jauap izdep kórgen emes. Búl jerde biz Shoqandy da, M.Tynyshbaevty da, S.Seyfullindi de, HH ghasyrdyng 60–90 jj. qazaqtyng sovettik jәne tәuelsizdik dәuirining zertteushilerin de aityp otyrmyz, yaghny osynday taqyryptardy qarastyrghanda jauyrdy jaba toqu, mәselening basyn ashpay jalpylay salu siyaqty mәimónkelik jýrmegeni abzal. Osynday shalalyqtyng bastauy halyqtyq anyz, jalpy auyz әdebiyetinde qalyptasqan tarihy tanu prinsipterining esh ózgerissiz, saralausyz, onyng astary týsinilmesten, avtomatty týrde tarihy ghylymnyng әdistemelik prinsipterine ainaluynda jatyr edi.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.
Tarihy jazba qújattardyng jetispeushiligi jaghdayynda XV–XVI ghasyrlargha deyingi noghayly qoghamynyng rulyq qúramyn dәl anyqtap bermese de, tizimdik negizi súlbasyn anyqtau ýshin retrospektivalyq әdisti qoldanamyz. Búl әdis – noghayly qoghamynan XV–XVI ghgh.-dan keyin ósip shyqqan býgingi týrki-qypshaq tildi halyqtardyng rulyq-taypalyq qúramyndaghy erekshelikterdi saralau arqyly XV–XVI ghgh.-gha deyingi noghayly qoghamynyng rulyq-taypalyq qúramynyng negizgi súlbasyn anyqtau.Ol ýshin býgingi tegin noghaylymen baylanysty býgingi noghaylar, qaraqalpaqtar, qazaqtar jәne sibir, qazan, astrahan, qyrym tatarlary, ishinara ózbekterding rulyq qúramyna taldau jasaymyz.
Býgingi noghaylardan belgilisi – qaranoghaylar. Búlar býginde Daghystanda túrady. Olar jembulyq, jetisan, jetiqúl bolyp ýshke bólinedi. Al osy ýsh ru óz kezeginde ishki rulargha bólinedi:

Al stavropolidik-qarashaylyq aqnoghaylardyng rulyq qúramy belgisiz, qolymyzda derek joq. Reseyge baghynghannan keyingi, yaghny XVIII ghasyrdyng songhy shiyregi men XIX ghasyrdyng túla boyyna noghaylardyng eleuli bóligining Týrkiyagha qonys audaryp ketkenin eskere otyryp, «qaranoghaydyng rulyq qúramynyng belgili bolyp otyrghan tizimi jalpy noghaylyq rulyq qúramynyng kórsetkishi bola ala ma?» degen zandy súraq tuady. Biz oghan iә dep jauap bere alamyz, yaghny qaranoghaylarda bar rular tizimi tolyq bolmasa da jalpy noghaydyng rulyq tizimining negizgi kelbetin jasay alady, óitkeni orys derekterinde noghaylardyng XVIII ghasyrdaghy, yaghny olardyng bir bóligining XIX gh.-da Týrkiyagha ketkenge túrghandaghy tolyq sany men ornalasuy jóninde mәlimet bar.
Noghaylar XVII gh-dyng birinshi jartysynda Qara tenizding soltýstik jaghyndaghy dalalardan Tanagha deyin qonystanghan kezderi burjaq, edishkól, (jetiqúl) embulaq, (jembulyq) edissan (jetisan) úlystaryna bólingen, osy úlys attary 1770 jylghy qújattarda atalady, al býgingi qaranoghayda bar ýsh rulyq top sol kezde de bolyp, tórt úlystyng ýsheuin (yaghny basym kópshiligin) qúraghan. Olay bolsa býgingi osy ýsh toptaghy rular tizimi XVII ghasyrdyng ortasy ýshin de túraqty boluy әbden mýmkin. Sonday-aq sol kezderde Edilden Terekke deyingi aralyqta jýrgen noghaylardyng basqa tobynda da rulyq qúramy osynday bolghan deuge negiz bar, óitkeni býgingi daghystandyq qaranoghaylar sol aimaqta túryp keledi emes pe?
Orystyng «Kazanskaya istoriya» degen tarihy povesinde noghaylar men manghyttar esimi qatar atalady: «S drugoy je storony byly voinstvennye mangity, chernye ulusy kotoryh stoyaly po velikoy reke Yaiku, chto techet v Hvalisskoe more… Ot teh mangit ona y (Orda) opustela okonchatelino, kak prejde govorilosi. Y poselilisi v Bolishoy orde nogay y mangity, priyshedshie iyz-za Yaika». Búl 1556 jyly Qazannyng qúlauy qarsanyndaghy jaghdaylar. Soghan qaraghanda noghaydyng manghyt bóligi qaraqalpaq halqynyng negizin qalaushy noghaylar qatarynda qalghan tәrizdi.
Al endi osy berilgen rular ishinde býgingi qazaqta bar rular bar ma? Bar, olar – qanly, nayman, qypshaq rulary. Búlardyng bireui Úly jýzge kirse, ekeui – Orta jýzdiki. Tek alash ruyn Kishi jýzdiki deuge bolady, biraq ashyghyn aitsaq, kishi jýzde alash degen ru joq, alasha ruy ghana bar. Alash, sirә, kishi jýz qazaqtarynyng jalpy, ortaq aty. Sonda býgingi Kishi jýz qazaqtary men noghaylardyng birde-bir ruy sәikes kelmey me? Múndaydy ghylymda «paradoks» der edi. Yaghny noghay men qazaqtyng Orta jәne Úly jýzder tarihy túrghysynan bólek aimaqtarda qalyptasqan bólek qúrylymdar, biraq rulyq qúramynda úqsastyq (qanly, nayman, qypshaq) bar, al noghay men Kishi jýz qazaqtary bir tarihy kenistikte shyqqan taghdyrlas әri kórshi qúrylymdar, solay bola túrsa da ekeuinde aty úqsas ýlken rular joq. Tarihy logika boyynsha osylardyng barlyghy da kerisinshe boluy kerek edi ghoy.
Mine, noghayly tarihyn zertteushi ghalymdarymyzdyng mәn bermey ketken mәselesi de osy paradokstyng boluy edi.
Endi qaraqalpaqtargha keleyik. XV–XVI ghasyrdaghy Noghay Ordasynan bólinip, otau tikken júrttyng biri osy qaraqalpaq halqy. X gh-dyng basynda pechenegterding bir bóligi batysqa Aral aimaghynan ketip, býgingi ukrain dalalaryna qonys audardy. Orys derekteri osy pechenegterding qypshaq zamanyndaghy Kiyev manynda qonystanghan qaldyqtaryn «qara klobuk» dep ataydy. Osyghan qarap zertteushiler qaraqalpaq etnoniymi pecheneg arasynda X gh-gha deyin belgili bolghan dep payymdaydy da, sol qaraqalpaqtardyng bir bóligi bastapqy mekenderinde kóshpeli qalyp әueli oghyzgha, odan keyin qypshaqtargha sinip, ózderin qypshaq dep eseptep ketken degen boljam jasaydy.
Biraq býgingi qaraqalpaqtar óz tegin naq Kiyev qújattarynda atalatyn qara klobuktardan bastauy әbden mýmkin, óitkeni 1300 jyly noghaylylar Dnepr–Tana men Qobannan Edil–Jayyqqa kóshirilgen, olardyng qúramynda bayaghy qara klobuktardyng da qaldyqtary boluy әbden mýmkin ghoy. Onyng ýstine qaraqalpaq etnogenezining noghaylarmen baylanysty boluy osy tújyrymgha tirek bolghanday.
Qalay bolghanda da XIII gh. qypshaq birlestigining qúramynda qaraboryq degen rudyng bolghany belgili, al olardyng XIV–XV ghgh. tarihy noghaylarmen baylanysty, XVI ghasyrdyng sonynan qaraqalpaqtar tarihy qújattarda jeke halyq retinde kezdese bastaydy.
Qaraqalpaqtardyng rulyq bólinisi qanday? Olar qonyrat, on tórt ru degen birlestikterden túrady. Qonyrat birlestigi óz kezeginde shuulyq (8 ru) jәne jauynger (7 ru) bolyp bólinedi. On tórt ru da eki topqa bólinedi: birinshisi – qytay men qypshaq (qytay-qypshaq), ekinshisi – keneges pen manghyt (keneges-manghyt).
Búl jerdegi noghay men qaraqalpaqtyng úqsastyghy ekeu – qypshaq pen keneges, sonday-aq manghyt rulary. Al qazaq-qaraqalpaq úqsastyghyna kelsek, ol ekeu – qypshaq, qonyrat, sonday-aq qonyrat ishindegi manghyt pen qytaydyng qosyndysy – manghytay. Búl jerdegi tizimde de Kishi jýz qazaqtaryna tәn ru esimi kezdespeydi! Mine, әli paradoks búl jerde taghy da qaytalanyp túr!
Kóshpeli ózbekterding rulyq qúramy she? Bizge belgilisi: Ilbarys hangha qaraghan, 16 ghasyrdyng basynda Harazmdaghy, Manghystaudaghy biylikti qoldaryna alghan ózbekterding rulyq qúramyna qarasaq, olar mynanday: qiyat-qonyrat, ýighyr-nayman, qanly-qypshaq, nukus-manghyt. Al keyingi ghasyrlardaghy qonyrat, Shaqtemir-Shymbay ónirindegi aral ózbekterining qúramynda qypshaq, manghyt, keneges, qonyrat degen rular bar, yaghny búl tústa da aldynghy paradoks qaytalanady. Ózbektegi, qaraqalpaqtaghy noghaydaghy rulardyng attary qazaqtyng Orta jәne Úly jýzderinde kezdesedi de, olardyng birde-bireui Kishi jýzding tiziminde joq. Osyghan qaraghanda býgingi qazaqtyng Kishi jýzdik, yaghny alshyndyq tobyn qúrap otyrghan qazaqtary 16–17 ghasyrlarda ghayyptan payda bolghan nemese aspannan týsken siyaqty.
Býginde 10 milliondyq qazaqtyng eng kem degende 20–25 %-in qúrap otyrghan alshynnyng eng qarapayym demografiyalyq retrospektivalyq esepteu boyynsha 15 ghasyrdyng ortasynda 100–200 mynnan kem bolmauy tiyis. Búl – orta eseppen alghanda 20–40 myng kibit (kibitka) nemese týtin otbasy, yaghny sol mólsherde әskery kýsh jasaqtay alatyn, ortasha sany 2–4 myng ýiden túratyn 10–20 birlestik degen sóz. Yaghny múnday mólsherdegi adamdar sany lezde, ghayyptan payda bola almaydy, óitkeni ony osynday sangha jetui ýshin birneshe ghasyrlyq tirshilik-tarihy boluy shart. Al bes-alty halyqtaghy rular tizimge qaray otyryp, osynshama sandy alshynnyng aspannan týskendey әser alamyz. Mine, paradoks degen osy.
Taghy da noghaylynyng rulyq-taypalyq qúramyn atap beretin tizimderge ýnileyik. Jalpy “osy noghaylardyng etnikalyq qúramy qanday edi?” degen súraq qoyylghanda noghay qoghamyna eng aldymen manghyttar, sodan keyin qonyrattar, qypshaqtar, naymandar, qanly, keneges, qiyat, kereiyt, arghyn, ýisin, shyryn siyaqty rular kirgen delinedi. Búl jerdegi ru-taypalar ishinen tek kereitter ghana býgingi Kishi jýzge kiredi, onyng ózinde de sany óte az rular qataryna jatady. Kereitter osy jýzding negizin qúraushy bayúly men әlimúly emes, 17 ghasyrdyng ayaghynda toptastyrylghan jetirugha kiredi. Yaghny búl tizimde de alshyn rulary joq.
Biz týrk halyqtarynyng qay-qaysysynan bolmasyn negizgi últ qúraushy taypa retinde auyz toltyryp aitugha bolatyn Kishi jýzdik rudy taba almaymyz. Mәselen, 14–15 ghgh. Kóshpeli Ózbek úlysynyng qúramyndaghy taypalardyng belgili tizimin KSE (3-t., 549–6) jinaghynan alyp, tizbektep shyqtyq. Múnda 48 taypanyng jalpylama tizimi berilipti: Manghyt, Qiyat, Tama, Qanbayly, Bashqúrt, Ishki manghyt, Kereiyt, Súlduz, Idjiyn, Chat, Jalayyr, Qarlúq, Núghyz, Kuyun (Qúiyn), Az, Qonyrat, Qusshy, Tubay, Baryn, Tanghut, Arghyn, Keneges, Shynbay, Taymas, Djurkun, Nayman, Baraq, Otarshy, Tuman, Ókirek Nayman, Qypshaq, Kurleuit, Sihiut, Jeti-myn, Adgu, Qalmaq, Ishki Masiyt, Shunqarly, Úigyr, Ishki-bayri, Durmen, Burkut, Shadbaqly, Tatar, Adlu-ogly, Ýisin, Merkit, Shúbyrghan, Majar...
Búl tizim, әriyne, jalpy kóshpeli ózbek tarihyna qatysty әrtýrli derekterde kezdesken taypalardyng jalpy tizimi ghana, onyng ishinen tama, kereiyt rularynan jәne yqtimal alshyndyq deuge bolar sihiuyt, qaanbayly, adgu, adlu-ogly siyaqty etnonimder bolmasa, biz birde-bir realdy aiqyn alshyndyq etnonim kezdestirip otyrghan joqpyz.
Osynday saralaudan shyghar qorytyndy mynau: Býginde jәne ótken ghasyrlarda qazaq, qaraqalpaq, noghay, әr týrli tatarlar, ózbek, qaraqalpaq halyqtarynyng qúramynda bolghan jәne býginde bar ru-taypalardyng naqty halyqtyng etnogenez dәuirine qatysuy birkelki bolmaghan, yaghny bir ru-taypa nemese taypalar birlestigi ekinshi bir halyqtyng qalyptasuyndaghy negizgi úiytqy bolsa, dәl sol atqa ie ru nemese ru-taypalar birlestigi kelesi bir basqa halyqtyng etnogenez dәuirinde tek tenizge tamghan tamshyday әser etken, yaghny bolmashy dengeyde ghana qatysyp, kópting biri ghana bolghan. Búl – ru attaryn jón-josyqsyz tizbeley bermey, әr halyqqa qatysty әr rudyng etnogenezdik әseri dengeyin, sipatyn (koeffisiyentin) anyqtau qajettiligin kórsetetin jayt.
Býgingi atalghan halyqtardyng qalyptasu joldary bir-birine úqsamaydy. Árqaysysynyng damu taghdyry týrlishe órbigen, oghan qaramastan jalpylama týrde rulyq qúramy jaghynan kóshpeli ózbekterdin, qaraqalpaqtar men noghaylardyng rulyq qúramynyng bir-birine úqsas ekendigin angharu qiyn emes jәne de sol qúraushy rulardyng týgeyi qazaqtyng Orta jәne Úly jýzinde tabylady da, Kishi jýzinde kezdespeydi. Búdan shyghatyn basty týiin:
Birinshiden, alshyndar 14–16 ghasyrlarda da (oghan deyin de) ózindik tegi men qúrylymdyq súlbasy bar jeke rulyq-etnikalyq top (toptar) bolghan.
Ekinshiden, eger qypshaq, nayman rulary ózbekke, qazaqqa, noghaygha, qaraqalpaqqa tarasa, manghyt pen qytaylar tek ózbek pen qaraqalpaqqa tarady, olardyng qazaqtaghy ýlesi tym az. Al alshyndar ózbekke de, qaraqalpaqqa da qosylghan joq, tútastay qazaqqa qosyldy. Yaghny alshyndar 15–16 ghasyrlarda tútastay qazaq halqynyng etnogenezine qatysqan, óitkeni naq osylar birinshi bolyp qazaq atyn iyelengen bolatyn. Al basqa halyqtar etnogenezinde alshyn róli bolmashy, tipti joq deuge de bolady. Alshyndardyng az bóligi noghaylar arasynda «Alash» degen atpen qalyp qoydy.
Ýshinshiden, alshyn, jalpy Kishi jýz rularynyng attarynyng 18 ghasyrgha deyingi tarihy qújattarda atalmauynyng sebebi qarapayym tarihy sәtsiz jazmyshta jatqan bolatyn, yaghny olar ózderin birinshi bolyp «Alash» dep atady, biraq búl ruhany atau etnonimge ainalmay túryp-aq әueli jalpy noghaylyq, 16–17 ghgh.-dan keyin jalpy qazaqtyq ekinshi ataugha ainalyp ketti; onyng ýstine alshyndardyng 15–16 ghgh. boyyna ýnemi Noghay Ordasynyng qúramynda bolghandyqtan tarihy qújattarda kezdesetin noghay, manghyt sekildi ataulardyng kólenkesinde qalyp qoydy; alshyndar birinshi bolyp úmyt bolghan «qazaq» atauyn 14 gh-da ainalysqa qayta týsirdi, biraq taghy da esim ózine búiyrmady — búl atau әueli jalpy «erkin», «qaraqshy», «qanghybas», «seri-rysari», «jaldamaly jasaq» degendi bildiretin attyn, júrttyng bәrine de tanymal ataugha ainalsa, artynan osy ataudy býkil qazaq iyelenip ketti. Sýitip menshiktelgen eki atau da ózine búiyrmady.
Kishi jýz – alshyndar 17 ghasyrdyng ayaghyna deyin ózderin «alash» (alau, alagh) týrinde ataghan, Jiyembet jyraudyng Esim hangha jәne «Alashyma úran desermin, at qúiryghyn kesermin» degen sózin jay ghana jalpylyqqa qatysty qyzyl sóz dep týsinuge bolmaydy, óitkeni «alash» – naqty 17 ghasyrdyng birinshi jartysyndaghy alshynnyng eki birlestigining – bayúly men әlimúlynyng realdy aty edi. Jaskileng aqynnyn: «Alash, Alash bolghanda, Álim edi aghasy, Sholpan edi anasy», – degeninde de osy tarihy dәuirding aqiqatyn saqtaghan shejirelik tanym jatyr. Óitkeni eki aghayyndy alashtyn, yaghny әlim men bayúlynyng ishinde ýlken sanalatyn әlimder edi.
Alshyn etnoniymi, shamamen Tәuke han zamanyndaghy territoriyalyq-әkimshilik reformalargha, yaghny ýsh jýzdik qúrylymnyng qalyptasuyna baylanysty qoldan jasalghan etnonim edi, óitkeni búl kezende «Alash» esimi әri tek alshyndyq, әri jalpyqazaqtyq bolyp, shejirelik dәstýrde shatastyru tughyza bastaghan bolatyn. Sondyqtan Orta jýzge berilgen «arghyn», Úly jýzge berilgen «ýisin» degen jalpylama ataular qataryndaghy úqsas retpen «Alash» esimi «Alshyn» bolyp ózgertilgen. Mine, «alshyn» degen etnonimning tek 18 ghasyrdaghy orys qújattarynda ghana kezdesip, oghan deyingi derekterding eshbir týsinde atalmauynyng syry osynda jatyr.
Nelikten Alash atauynyng ózi kóne tarihy qújattarda kezdespeydi? «Alash» degenimiz is jýzinde 14 ghasyrdaghy Ýstirt pen Manghystauda qalyptasqan esen-qazaqtardyng nemese airaqtylardyng atauy edi. Biraq osy qoghamnyng qalyptasyp ýlgermey ydyrap ketuine baylanysty búl atau da naqty, ornyqty etnikalyq ataugha ainala almady. Al 15–16 ghasyrlardaghy Noghay ordasynyng qúramynda qalghan esen-qazaqtardyng úrpaqtarynan qalghan jekelegen júrnaqtar osy ataudy jalpy ataq retinde saqtady. Búl shejirelik ataq «Qazaq» sózi siyaqty airyqsha tanymal boldy, búl onyng naqty últ atauyna kedergi keltirdi, óitkeni osy atty jamylghan rulyq toptardyng sany kóp bolghanymen, sol rulardaghy adam sany az boldy; «alash» atauynyng tanymaldylyghymen qatar, alash birlestigin amorfty, ornyqsyz etnikalyq top etti. Sondyqtan alash rulary sol zamanghy ýlken noghay rularynyng — manghyt, qiyat, nayman t.b. etnonimderining tasasynda qalyp qoydy. Alash tobynyng basym bóligi qazaq halqyna qosylsa, qalghan az bóligi noghay qúramynda qaldy, al ózbek, qaraqalpaq qúramynda alash atauy joq, óitkeni osy halyqtardyng etnogenezindegi alashtardyng sany tenizge tógilgen tamshyday-aq ghana edi.
Alash, qazirgishe aitsaq, Alshyndar 17 ghasyrgha deyin amorfty top bolghanyna qaramastan, ózining etnikalyq qúrylymyn 14 ghasyrda qalyptastyrghan edi jәne sol qalyptastyrugha qatysqan kóne etnikalyq komponentteri belgili júrt.
Búdan shyghar qorytyndy: «Qyrymnyng qyryq batyry» nemese noghayly jyrlary dep atalatyn ghalamat epikalyq kompleksting 14 ghasyrgha jatatyn anyzdyq-ozaldyq negizin jasaushylar da, 16 ghasyrdyng sonynda qazirgi týrde qalyptasty jasaghandar da osy alash ortasy edi, sondyqtan jyrlardyng avtory noghayly ortasy degen jalpylama anyqtamamen qatar, naqty jasaushy orta naqty «alash» ortasy dep aitqan dúrys. Búl, birinshiden, jyrlardyng avtory qazaq halqynyng ózi ekendigin kórsetedi; alash toptarynyng tek qazaq pen noghaygha ghana bar ekendigin eskerip, jyr avtorlaryn noghay-qazaq ortasy degenning de artyqtyghy joq.
***
Myna bir shejirelik tarihy bay óleng joldaryn tarihy hronologiya dengeyinde qarastyryp kóreyik:
Alashtan qazaq taraghan,
Noghaylygha qaraghan.
Jaugha aldyrmay noghaylar
Bir-birine jaraghan.
Noghaydan qazaq bólinip,
Ýsh jýz bolyp taraghan.
Osy joldarda beyne bir tarihy ret bar siyaqty, óitkeni ólenning әr joly belgili bir tarihy kezendi kórsete alatynday әser qaldyrady.
«Alashtan qazaq taraghan…» Ólenning birinshi jolynda kezdesetin osy mәlimet oqighasy da uaqyt jaghynan eng alghashqysy bolghan. Yaghny 1350–80 jj. Alash jigitterinen alghashqy qazaq qauymy esen-qazaqtar qúryldy.
«Noghaylygha qaraghan…» Búl — Edige, onyng úly Núreddinning (jyrdaghy Núradyn) Noghay Ordasyn qúrghan kezi (1426–1440). Manghyt ruynan shyqqan elgeli myrzalardyng biyligi 1600 jj. deyin sozyldy. Mine, 1400 jyldardan keyin ydyrap ketip, shashyranqy ómir sýrgen alash-qazaqtary osy Noghay memleketining qúramynda bolyp, noghay atandy.
“Jaugha aldyrmay noghaylar, bir-birine jaraghan…” Osy joldyng bir-birine jaraghan degen sóz tirkesine qarap-aq noghaylardyng kem degende eki bólikten túratyndyghyn angharugha bolady. Olardyng biri – manghyt ruy siyaqty ýstemdik qúrghan agha noghay rulary bolsa, ekinshisi – noghay atyn jamylghan alash qazaqtary siyaqty az (ini) rular edi. Mine, osy (eki) noghay bir-birine jaraghan. Yaghny alash qazaqtary ozaldan-aq noghay ishindegi erekshe, bólek etnikalyq top bolghan.
“Noghaydan qazaq bólinip…” Alash qazaqtarynyn, yaghny alshyndardyng noghaydan bólinip, ýlken Qazaq handyghyna qosyluy 1550–1600 jj. aralyghynda ótti, osy kezenning 1555 j. – qazaqtyng qazaqqa qosyluynyng basty uaqyty bolyp sanalady.
“Ýsh jýz bolyp taraghan…” Býkil qazaq halqy noghaydan bólinip shyqpaghan. Ol tarihtan belgili jәit. Sondyqtan osy ólen-tarihtyng alshyn ortasynda shyqqandyghyn, biraq jalpyqazaqtyq bolyp týsindirilip ketkendigin basa aitugha bolady.
Dayyndaghan - Serik Erghali,
mәdeniyettanushy
Abai.kz