نوعايلى جانە الشىن ماسەلەسى

سەرىك قوندىباي. «ەسەن-قازاق». – الماتى: «ارىس» باسپاسى، 2006. – 255-262 بەتتەر.

ءۇزىندى

نوعاي ماسەلەسىن قاراستىرعاندا ءالى كۇنگە دەيىن ءمان بەرىلمەگەن ماسەلە – “كىشى ءجۇز نەمەسە الشىن قازاقتارىنىڭ نوعايلى زامانىنداعى تاريحى قانداي؟” دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ ەدى. قازاق تاريحشىلارىنىڭ بىردە-بىرەۋى، مەيلى تاريحشى بولسىن، مەيلى ادەبيەتشى-فولكلورتانۋشى بولسىن وسى ماسەلەگە جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەمەس. بۇل جەردە ءبىز شوقاندى دا، م.تىنىشباەۆتى دا، س.سەيفۋلليندى دە، حح عاسىردىڭ 60–90 جج. قازاقتىڭ سوۆەتتىك جانە تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرىن دە ايتىپ وتىرمىز، ياعني وسىنداي تاقىرىپتاردى قاراستىرعاندا جاۋىردى جابا توقۋ، ماسەلەنىڭ باسىن اشپاي جالپىلاي سالۋ سياقتى مايموڭكەلىك جۇرمەگەنى ابزال. وسىنداي شالالىقتىڭ باستاۋى حالىقتىق اڭىز، جالپى اۋىز ادەبيەتىندە قالىپتاسقان تاريحي تانۋ پرينتسيپتەرىنىڭ ەش وزگەرىسسىز، سارالاۋسىز، ونىڭ استارى تۇسىنىلمەستەن، اۆتوماتتى تۇردە تاريحي عىلىمنىڭ ادىستەمەلىك پرينتسيپتەرىنە اينالۋىندا جاتىر ەدى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

تاريحي جازبا قۇجاتتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جاعدايىندا XV–XVI عاسىرلارعا دەيىنگى نوعايلى قوعامىنىڭ رۋلىق قۇرامىن ءدال انىقتاپ بەرمەسە دە، تىزىمدىك نەگىزى سۇلباسىن انىقتاۋ ءۇشىن رەتروسپەكتيۆالىق ءادىستى قولدانامىز. بۇل ءادىس – نوعايلى قوعامىنان XV–XVI عع.-دان كەيىن ءوسىپ شىققان بۇگىنگى تۇركى-قىپشاق ءتىلدى حالىقتاردىڭ رۋلىق-تايپالىق قۇرامىنداعى ەرەكشەلىكتەردى سارالاۋ ارقىلى XV–XVI عع.-عا دەيىنگى نوعايلى قوعامىنىڭ رۋلىق-تايپالىق قۇرامىنىڭ نەگىزگى سۇلباسىن انىقتاۋ.ول ءۇشىن بۇگىنگى تەگىن نوعايلىمەن بايلانىستى بۇگىنگى نوعايلار، قاراقالپاقتار، قازاقتار جانە ءسىبىر، قازان، استراحان، قىرىم تاتارلارى، ءىشىنارا وزبەكتەردىڭ رۋلىق قۇرامىنا تالداۋ جاسايمىز.

بۇگىنگى نوعايلاردان بەلگىلىسى – قارانوعايلار. بۇلار بۇگىندە داعىستاندا تۇرادى. ولار جەمبۋلىق، جەتىسان، جەتىقۇل بولىپ ۇشكە بولىنەدى. ال وسى ءۇش رۋ ءوز كەزەگىندە ىشكى رۋلارعا بولىنەدى:

ال ستاۆروپولدىك-قاراشايلىق اقنوعايلاردىڭ رۋلىق قۇرامى بەلگىسىز، قولىمىزدا دەرەك جوق. رەسەيگە باعىنعاننان كەيىنگى، ياعني XVIII عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى مەن XIX عاسىردىڭ تۇلا بويىنا نوعايلاردىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ تۇركياعا قونىس اۋدارىپ كەتكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، «قارانوعايدىڭ رۋلىق قۇرامىنىڭ بەلگىلى بولىپ وتىرعان ءتىزىمى جالپى نوعايلىق رۋلىق قۇرامىنىڭ كورسەتكىشى بولا الا ما؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ءبىز وعان ءيا دەپ جاۋاپ بەرە الامىز، ياعني قارانوعايلاردا بار رۋلار ءتىزىمى تولىق بولماسا دا جالپى نوعايدىڭ رۋلىق ءتىزىمىنىڭ نەگىزگى كەلبەتىن جاساي الادى، ويتكەنى ورىس دەرەكتەرىندە نوعايلاردىڭ XVIII عاسىرداعى، ياعني ولاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ XIX ع.-دا تۇركياعا كەتكەنگە تۇرعانداعى تولىق سانى مەن ورنالاسۋى جونىندە مالىمەت بار.

نوعايلار XVII ع-دىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاعىنداعى دالالاردان تاناعا دەيىن قونىستانعان كەزدەرى بۋرجاق، ەديشكول، (جەتىقۇل) ەمبۋلاق، (جەمبۋلىق) ەديسسان (جەتىسان) ۇلىستارىنا بولىنگەن، وسى ۇلىس اتتارى 1770 جىلعى قۇجاتتاردا اتالادى، ال بۇگىنگى قارانوعايدا بار ءۇش رۋلىق توپ سول كەزدە دە بولىپ، ءتورت ۇلىستىڭ ۇشەۋىن (ياعني باسىم كوپشىلىگىن) قۇراعان. ولاي بولسا بۇگىنگى وسى ءۇش توپتاعى رۋلار ءتىزىمى XVII عاسىردىڭ ورتاسى ءۇشىن دە تۇراقتى بولۋى ابدەن مۇمكىن. سونداي-اق سول كەزدەردە ەدىلدەن تەرەككە دەيىنگى ارالىقتا جۇرگەن نوعايلاردىڭ باسقا توبىندا دا رۋلىق قۇرامى وسىنداي بولعان دەۋگە نەگىز بار، ويتكەنى بۇگىنگى داعىستاندىق قارانوعايلار سول ايماقتا تۇرىپ كەلەدى ەمەس پە؟

ورىستىڭ «كازانسكايا يستوريا» دەگەن تاريحي پوۆەسىندە نوعايلار مەن ماڭعىتتار ەسىمى قاتار اتالادى: «س درۋگوي جە ستورونى بىلي ۆوينستۆەننىە مانگيتى، چەرنىە ۋلۋسى كوتورىح ستويالي پو ۆەليكوي رەكە يايكۋ، چتو تەچەت ۆ حۆاليسسكوە مورە… وت تەح مانگيت ونا ي (وردا) وپۋستەلا وكونچاتەلنو، كاك پرەجدە گوۆوريلوس. ي پوسەليليس ۆ بولشوي وردە نوگاي ي مانگيتى، پريشەدشيە يز-زا يايكا». بۇل 1556 جىلى قازاننىڭ قۇلاۋى قارساڭىنداعى جاعدايلار. سوعان قاراعاندا نوعايدىڭ ماڭعىت بولىگى قاراقالپاق حالقىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى نوعايلار قاتارىندا قالعان ءتارىزدى.

ال ەندى وسى بەرىلگەن رۋلار ىشىندە بۇگىنگى قازاقتا بار رۋلار بار ما؟ بار، ولار – قاڭلى، نايمان، قىپشاق رۋلارى. بۇلاردىڭ بىرەۋى ۇلى جۇزگە كىرسە، ەكەۋى – ورتا جۇزدىكى. تەك الاش رۋىن كىشى جۇزدىكى دەۋگە بولادى، بىراق اشىعىن ايتساق، كىشى جۇزدە الاش دەگەن رۋ جوق، الاشا رۋى عانا بار. الاش، ءسىرا، كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ جالپى، ورتاق اتى. سوندا بۇگىنگى كىشى ءجۇز قازاقتارى مەن نوعايلاردىڭ بىردە-ءبىر رۋى سايكەس كەلمەي مە؟ مۇندايدى عىلىمدا «پارادوكس» دەر ەدى. ياعني نوعاي مەن قازاقتىڭ ورتا جانە ۇلى جۇزدەر تاريحى تۇرعىسىنان بولەك ايماقتاردا قالىپتاسقان بولەك قۇرىلىمدار، بىراق رۋلىق قۇرامىندا ۇقساستىق (قاڭلى، نايمان، قىپشاق) بار، ال نوعاي مەن كىشى ءجۇز قازاقتارى ءبىر تاريحي كەڭىستىكتە شىققان تاعدىرلاس ءارى كورشى قۇرىلىمدار، سولاي بولا تۇرسا دا ەكەۋىندە اتى ۇقساس ۇلكەن رۋلار جوق. تاريحي لوگيكا بويىنشا وسىلاردىڭ بارلىعى دا كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى عوي.

مىنە، نوعايلى تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدارىمىزدىڭ ءمان بەرمەي كەتكەن ماسەلەسى دە وسى پارادوكستىڭ بولۋى ەدى.

ەندى قاراقالپاقتارعا كەلەيىك. XV–XVI عاسىرداعى نوعاي ورداسىنان ءبولىنىپ، وتاۋ تىككەن جۇرتتىڭ ءبىرى وسى قاراقالپاق حالقى. X ع-دىڭ باسىندا پەچەنەگتەردىڭ ءبىر بولىگى باتىسقا ارال ايماعىنان كەتىپ، بۇگىنگى ۋكراين دالالارىنا قونىس اۋداردى. ورىس دەرەكتەرى وسى پەچەنەگتەردىڭ قىپشاق زامانىنداعى كيەۆ ماڭىندا قونىستانعان قالدىقتارىن «قارا كلوبۋك» دەپ اتايدى. وسىعان قاراپ زەرتتەۋشىلەر قاراقالپاق ەتنونيمى پەچەنەگ اراسىندا X ع-عا دەيىن بەلگىلى بولعان دەپ پايىمدايدى دا، سول قاراقالپاقتاردىڭ ءبىر بولىگى باستاپقى مەكەندەرىندە كوشپەلى قالىپ اۋەلى وعىزعا، ودان كەيىن قىپشاقتارعا ءسىڭىپ، وزدەرىن قىپشاق دەپ ەسەپتەپ كەتكەن دەگەن بولجام جاسايدى.

بىراق بۇگىنگى قاراقالپاقتار ءوز تەگىن ناق كيەۆ قۇجاتتارىندا اتالاتىن قارا كلوبۋكتاردان باستاۋى ابدەن مۇمكىن، ويتكەنى 1300 جىلى نوعايلىلار دنەپر–تانا مەن قوباننان ەدىل–جايىققا كوشىرىلگەن، ولاردىڭ قۇرامىندا باياعى قارا كلوبۋكتاردىڭ دا قالدىقتارى بولۋى ابدەن مۇمكىن عوي. ونىڭ ۇستىنە قاراقالپاق ەتنوگەنەزىنىڭ نوعايلارمەن بايلانىستى بولۋى وسى تۇجىرىمعا تىرەك بولعانداي.

قالاي بولعاندا دا XIII ع. قىپشاق بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا قارابورىق دەگەن رۋدىڭ بولعانى بەلگىلى، ال ولاردىڭ XIV–XV عع. تاريحي نوعايلارمەن بايلانىستى، XVI عاسىردىڭ سوڭىنان قاراقالپاقتار تاريحي قۇجاتتاردا جەكە حالىق رەتىندە كەزدەسە باستايدى.

قاراقالپاقتاردىڭ رۋلىق ءبولىنىسى قانداي؟ ولار قوڭىرات، ون ءتورت رۋ دەگەن بىرلەستىكتەردەن تۇرادى. قوڭىرات بىرلەستىگى ءوز كەزەگىندە شۋلىق (8 رۋ) جانە جاۋىنگەر (7 رۋ) بولىپ بولىنەدى. ون ءتورت رۋ دا ەكى توپقا بولىنەدى: ءبىرىنشىسى – قىتاي مەن قىپشاق (قىتاي-قىپشاق), ەكىنشىسى – كەنەگەس پەن ماڭعىت (كەنەگەس-ماڭعىت).

بۇل جەردەگى نوعاي مەن قاراقالپاقتىڭ ۇقساستىعى ەكەۋ – قىپشاق پەن كەنەگەس، سونداي-اق ماڭعىت رۋلارى. ال قازاق-قاراقالپاق ۇقساستىعىنا كەلسەك، ول ەكەۋ – قىپشاق، قوڭىرات، سونداي-اق قوڭىرات ىشىندەگى ماڭعىت پەن قىتايدىڭ قوسىندىسى – ماڭعىتاي. بۇل جەردەگى تىزىمدە دە كىشى ءجۇز قازاقتارىنا ءتان رۋ ەسىمى كەزدەسپەيدى! مىنە، ءالى پارادوكس بۇل جەردە تاعى دا قايتالانىپ تۇر!

كوشپەلى وزبەكتەردىڭ رۋلىق قۇرامى شە؟ بىزگە بەلگىلىسى: يلبارىس حانعا قاراعان، 16 عاسىردىڭ باسىندا حارازمداعى، ماڭعىستاۋداعى بيلىكتى قولدارىنا العان وزبەكتەردىڭ رۋلىق قۇرامىنا قاراساق، ولار مىنانداي: قيات-قوڭىرات، ۇيعىر-نايمان، قاڭلى-قىپشاق، نۋكۋس-ماڭعىت. ال كەيىنگى عاسىرلارداعى قوڭىرات، شاقتەمىر-شىمباي وڭىرىندەگى ارال وزبەكتەرىنىڭ قۇرامىندا قىپشاق، ماڭعىت، كەنەگەس، قوڭىرات دەگەن رۋلار بار، ياعني بۇل تۇستا دا الدىڭعى پارادوكس قايتالانادى. وزبەكتەگى، قاراقالپاقتاعى نوعايداعى رۋلاردىڭ اتتارى قازاقتىڭ ورتا جانە ۇلى جۇزدەرىندە كەزدەسەدى دە، ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى كىشى ءجۇزدىڭ تىزىمىندە جوق. وسىعان قاراعاندا بۇگىنگى قازاقتىڭ كىشى جۇزدىك، ياعني الشىندىق توبىن قۇراپ وتىرعان قازاقتارى 16–17 عاسىرلاردا عايىپتان پايدا بولعان نەمەسە اسپاننان تۇسكەن سياقتى.

بۇگىندە 10 ميلليوندىق قازاقتىڭ ەڭ كەم دەگەندە 20–25 %-ءىن قۇراپ وتىرعان الشىننىڭ ەڭ قاراپايىم دەموگرافيالىق رەتروسپەكتيۆالىق ەسەپتەۋ بويىنشا 15 عاسىردىڭ ورتاسىندا 100–200 مىڭنان كەم بولماۋى ءتيىس. بۇل – ورتا ەسەپپەن العاندا 20–40 مىڭ كىبىت (كيبيتكا) نەمەسە ءتۇتىن وتباسى، ياعني سول مولشەردە اسكەري كۇش جاساقتاي الاتىن، ورتاشا سانى 2–4 مىڭ ۇيدەن تۇراتىن 10–20 بىرلەستىك دەگەن ءسوز. ياعني مۇنداي مولشەردەگى ادامدار سانى لەزدە، عايىپتان پايدا بولا المايدى، ويتكەنى ونى وسىنداي سانعا جەتۋى ءۇشىن بىرنەشە عاسىرلىق تىرشىلىك-تاريحى بولۋى شارت. ال بەس-التى حالىقتاعى رۋلار تىزىمگە قاراي وتىرىپ، وسىنشاما ساندى الشىننىڭ اسپاننان تۇسكەندەي اسەر الامىز. مىنە، پارادوكس دەگەن وسى.

تاعى دا نوعايلىنىڭ رۋلىق-تايپالىق قۇرامىن اتاپ بەرەتىن تىزىمدەرگە ۇڭىلەيىك. جالپى “وسى نوعايلاردىڭ ەتنيكالىق قۇرامى قانداي ەدى؟” دەگەن سۇراق قويىلعاندا نوعاي قوعامىنا ەڭ الدىمەن ماڭعىتتار, سودان كەيىن قوڭىراتتار، قىپشاقتار، نايماندار، قاڭلى، كەنەگەس، قيات، كەرەيت، ارعىن، ءۇيسىن، شىرىن سياقتى رۋلار كىرگەن دەلىنەدى. بۇل جەردەگى رۋ-تايپالار ىشىنەن تەك كەرەيتتەر عانا بۇگىنگى كىشى جۇزگە كىرەدى، ونىڭ وزىندە دە سانى وتە از رۋلار قاتارىنا جاتادى. كەرەيتتەر وسى ءجۇزدىڭ نەگىزىن قۇراۋشى بايۇلى مەن ءالىمۇلى ەمەس، 17 عاسىردىڭ اياعىندا توپتاستىرىلعان جەتىرۋعا كىرەدى. ياعني بۇل تىزىمدە دە الشىن رۋلارى جوق.

ءبىز تۇرك حالىقتارىنىڭ قاي-قايسىسىنان بولماسىن نەگىزگى ۇلت قۇراۋشى تايپا رەتىندە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولاتىن كىشى جۇزدىك رۋدى تابا المايمىز. ماسەلەن، 14–15 عع. كوشپەلى وزبەك ۇلىسىنىڭ قۇرامىنداعى تايپالاردىڭ بەلگىلى ءتىزىمىن كسە (3-ت.، 549–6) جيناعىنان الىپ، تىزبەكتەپ شىقتىق. مۇندا 48 تايپانىڭ جالپىلاما ءتىزىمى بەرىلىپتى: ماڭعىت، قيات، تاما، قاڭبايلى، باشقۇرت، ىشكى ماڭعىت، كەرەيت، سۇلدۋز، يدجين، چات، جالايىر، قارلۇق، نۇعىز، كۋيۋن (قۇيىن), از، قوڭىرات، قۋسشى، تۋباي، بارىن، تاڭعۋت، ارعىن، كەنەگەس، شىڭباي، تايماس، دجۋركۋن، نايمان، باراق، وتارشى، تۋمان، وكىرەك نايمان، قىپشاق، كۋرلەۋىت، سيحيۋت، جەتى-مىڭ، ادگۋ، قالماق، ىشكى ماسيت، شۋنقارلى، ۇيگىر، ىشكى-بايري، دۋرمەن، بۋركۋت، شادباقلى، تاتار، ادلۋ-وگلى، ءۇيسىن، مەركىت، شۇبىرعان، ماجار...

بۇل ءتىزىم، ارينە، جالپى كوشپەلى وزبەك تاريحىنا قاتىستى ءارتۇرلى دەرەكتەردە كەزدەسكەن تايپالاردىڭ جالپى ءتىزىمى عانا، ونىڭ ىشىنەن تاما، كەرەيت رۋلارىنان جانە ىقتيمال الشىندىق دەۋگە بولار سيحيۋىت، قاانبايلى، ادگۋ، ادلۋ-وگلى سياقتى ەتنونيمدەر بولماسا، ءبىز بىردە-ءبىر رەالدى ايقىن الشىندىق ەتنونيم كەزدەستىرىپ وتىرعان جوقپىز.

وسىنداي سارالاۋدان شىعار قورىتىندى مىناۋ: بۇگىندە جانە وتكەن عاسىرلاردا قازاق، قاراقالپاق، نوعاي، ءار ءتۇرلى تاتارلار، وزبەك، قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ قۇرامىندا بولعان جانە بۇگىندە بار رۋ-تايپالاردىڭ ناقتى حالىقتىڭ ەتنوگەنەز داۋىرىنە قاتىسۋى بىركەلكى بولماعان، ياعني ءبىر رۋ-تايپا نەمەسە تايپالار بىرلەستىگى ەكىنشى ءبىر حالىقتىڭ قالىپتاسۋىنداعى نەگىزگى ۇيىتقى بولسا، ءدال سول اتقا يە رۋ نەمەسە رۋ-تايپالار بىرلەستىگى كەلەسى ءبىر باسقا حالىقتىڭ ەتنوگەنەز داۋىرىندە تەك تەڭىزگە تامعان تامشىداي اسەر ەتكەن، ياعني بولماشى دەڭگەيدە عانا قاتىسىپ، كوپتىڭ ءبىرى عانا بولعان. بۇل – رۋ اتتارىن ءجون-جوسىقسىز تىزبەلەي بەرمەي، ءار حالىققا قاتىستى ءار رۋدىڭ ەتنوگەنەزدىك اسەرى دەڭگەيىن، سيپاتىن (كوەففيتسيەنتىن) انىقتاۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەتىن جايت.

بۇگىنگى اتالعان حالىقتاردىڭ قالىپتاسۋ جولدارى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ارقايسىسىنىڭ دامۋ تاعدىرى تۇرلىشە وربىگەن، وعان قاراماستان جالپىلاما تۇردە رۋلىق قۇرامى جاعىنان كوشپەلى وزبەكتەردىڭ، قاراقالپاقتار مەن نوعايلاردىڭ رۋلىق قۇرامىنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساس ەكەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس جانە دە سول قۇراۋشى رۋلاردىڭ تۇگەيى قازاقتىڭ ورتا جانە ۇلى جۇزىندە تابىلادى دا، كىشى جۇزىندە كەزدەسپەيدى. بۇدان شىعاتىن باستى ءتۇيىن:

بىرىنشىدەن، الشىندار 14–16 عاسىرلاردا دا (وعان دەيىن دە) وزىندىك تەگى مەن قۇرىلىمدىق سۇلباسى بار جەكە رۋلىق-ەتنيكالىق توپ (توپتار) بولعان.

ەكىنشىدەن، ەگەر قىپشاق، نايمان رۋلارى وزبەككە، قازاققا، نوعايعا، قاراقالپاققا تاراسا، ماڭعىت پەن قىتايلار تەك وزبەك پەن قاراقالپاققا تارادى، ولاردىڭ قازاقتاعى ۇلەسى تىم از. ال الشىندار وزبەككە دە، قاراقالپاققا دا قوسىلعان جوق، تۇتاستاي قازاققا قوسىلدى. ياعني الشىندار 15–16 عاسىرلاردا تۇتاستاي قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزىنە قاتىسقان، ويتكەنى ناق وسىلار ءبىرىنشى بولىپ قازاق اتىن يەلەنگەن بولاتىن. ال باسقا حالىقتار ەتنوگەنەزىندە الشىن ءرولى بولماشى، ءتىپتى جوق دەۋگە دە بولادى. الشىنداردىڭ از بولىگى نوعايلار اراسىندا «الاش» دەگەن اتپەن قالىپ قويدى.

ۇشىنشىدەن، الشىن، جالپى كىشى ءجۇز رۋلارىنىڭ اتتارىنىڭ 18 عاسىرعا دەيىنگى تاريحي قۇجاتتاردا اتالماۋىنىڭ سەبەبى قاراپايىم تاريحي ءساتسىز جازمىشتا جاتقان بولاتىن، ياعني ولار وزدەرىن ءبىرىنشى بولىپ «الاش» دەپ اتادى، بىراق بۇل رۋحاني اتاۋ ەتنونيمگە اينالماي تۇرىپ-اق اۋەلى جالپى نوعايلىق، 16–17 عع.-دان كەيىن جالپى قازاقتىق ەكىنشى اتاۋعا اينالىپ كەتتى; ونىڭ ۇستىنە الشىنداردىڭ 15–16 عع. بويىنا ۇنەمى نوعاي ورداسىنىڭ قۇرامىندا بولعاندىقتان تاريحي قۇجاتتاردا كەزدەسەتىن نوعاي، ماڭعىت سەكىلدى اتاۋلاردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى; الشىندار ءبىرىنشى بولىپ ۇمىت بولعان «قازاق» اتاۋىن 14 ع-دا اينالىسقا قايتا ءتۇسىردى، بىراق تاعى دا ەسىم وزىنە بۇيىرمادى — بۇل اتاۋ اۋەلى جالپى «ەركىن», «قاراقشى», «قاڭعىباس», «سەرى-رىتسار», «جالدامالى جاساق» دەگەندى بىلدىرەتىن اتتىڭ، جۇرتتىڭ بارىنە دە تانىمال اتاۋعا اينالسا، ارتىنان وسى اتاۋدى بۇكىل قازاق يەلەنىپ كەتتى. ءسۇيتىپ مەنشىكتەلگەن ەكى اتاۋ دا وزىنە بۇيىرمادى.

كىشى ءجۇز – الشىندار 17 عاسىردىڭ اياعىنا دەيىن وزدەرىن «الاش» (الاۋ، الاع) تۇرىندە اتاعان، جيەمبەت جىراۋدىڭ ەسىم حانعا جانە «الاشىما ۇران دەسەرمىن، ات قۇيرىعىن كەسەرمىن» دەگەن ءسوزىن جاي عانا جالپىلىققا قاتىستى قىزىل ءسوز دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى، ويتكەنى «الاش» – ناقتى 17 عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى الشىننىڭ ەكى بىرلەستىگىنىڭ – بايۇلى مەن ءالىمۇلىنىڭ رەالدى اتى ەدى. جاسكىلەڭ اقىننىڭ: «الاش، الاش بولعاندا، ءالىم ەدى اعاسى، شولپان ەدى اناسى», – دەگەنىندە دە وسى تاريحي ءداۋىردىڭ اقيقاتىن ساقتاعان شەجىرەلىك تانىم جاتىر. ويتكەنى ەكى اعايىندى الاشتىڭ، ياعني ءالىم مەن بايۇلىنىڭ ىشىندە ۇلكەن سانالاتىن الىمدەر ەدى.

الشىن ەتنونيمى، شامامەن تاۋكە حان زامانىنداعى تەرريتوريالىق-اكىمشىلىك رەفورمالارعا، ياعني ءۇش جۇزدىك قۇرىلىمنىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىستى قولدان جاسالعان ەتنونيم ەدى، ويتكەنى بۇل كەزەڭدە «الاش» ەسىمى ءارى تەك الشىندىق، ءارى جالپىقازاقتىق بولىپ، شەجىرەلىك داستۇردە شاتاستىرۋ تۋعىزا باستاعان بولاتىن. سوندىقتان ورتا جۇزگە بەرىلگەن «ارعىن», ۇلى جۇزگە بەرىلگەن «ءۇيسىن» دەگەن جالپىلاما اتاۋلار قاتارىنداعى ۇقساس رەتپەن «الاش» ەسىمى «الشىن» بولىپ وزگەرتىلگەن. مىنە، «الشىن» دەگەن ەتنونيمنىڭ تەك 18 عاسىرداعى ورىس قۇجاتتارىندا عانا كەزدەسىپ، وعان دەيىنگى دەرەكتەردىڭ ەشبىر تۇسىندە اتالماۋىنىڭ سىرى وسىندا جاتىر.

نەلىكتەن الاش اتاۋىنىڭ ءوزى كونە تاريحي قۇجاتتاردا كەزدەسپەيدى؟ «الاش» دەگەنىمىز ءىس جۇزىندە 14 عاسىرداعى ءۇستىرت پەن ماڭعىستاۋدا قالىپتاسقان ەسەن-قازاقتاردىڭ نەمەسە ايراقتىلاردىڭ اتاۋى ەدى. بىراق وسى قوعامنىڭ قالىپتاسىپ ۇلگەرمەي ىدىراپ كەتۋىنە بايلانىستى بۇل اتاۋ دا ناقتى، ورنىقتى ەتنيكالىق اتاۋعا اينالا المادى. ال 15–16 عاسىرلارداعى نوعاي ورداسىنىڭ قۇرامىندا قالعان ەسەن-قازاقتاردىڭ ۇرپاقتارىنان قالعان جەكەلەگەن جۇرناقتار وسى اتاۋدى جالپى اتاق رەتىندە ساقتادى. بۇل شەجىرەلىك اتاق «قازاق» ءسوزى سياقتى ايرىقشا تانىمال بولدى، بۇل ونىڭ ناقتى ۇلت اتاۋىنا كەدەرگى كەلتىردى، ويتكەنى وسى اتتى جامىلعان رۋلىق توپتاردىڭ سانى كوپ بولعانىمەن، سول رۋلارداعى ادام سانى از بولدى; «الاش» اتاۋىنىڭ تانىمالدىلىعىمەن قاتار، الاش بىرلەستىگىن امورفتى، ورنىقسىز ەتنيكالىق توپ ەتتى. سوندىقتان الاش رۋلارى سول زامانعى ۇلكەن نوعاي رۋلارىنىڭ — ماڭعىت، قيات، نايمان ت.ب. ەتنونيمدەرىنىڭ تاساسىندا قالىپ قويدى. الاش توبىنىڭ باسىم بولىگى قازاق حالقىنا قوسىلسا، قالعان از بولىگى نوعاي قۇرامىندا قالدى، ال وزبەك، قاراقالپاق قۇرامىندا الاش اتاۋى جوق، ويتكەنى وسى حالىقتاردىڭ ەتنوگەنەزىندەگى الاشتاردىڭ سانى تەڭىزگە توگىلگەن تامشىداي-اق عانا ەدى.

الاش، قازىرگىشە ايتساق، الشىندار 17 عاسىرعا دەيىن امورفتى توپ بولعانىنا قاراماستان، ءوزىنىڭ ەتنيكالىق قۇرىلىمىن 14 عاسىردا قالىپتاستىرعان ەدى جانە سول قالىپتاستىرۋعا قاتىسقان كونە ەتنيكالىق كومپونەنتتەرى بەلگىلى جۇرت.

بۇدان شىعار قورىتىندى:  «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» نەمەسە نوعايلى جىرلارى دەپ اتالاتىن عالامات ەپيكالىق كومپلەكستىڭ 14 عاسىرعا جاتاتىن اڭىزدىق-وزالدىق نەگىزىن جاساۋشىلار دا، 16 عاسىردىڭ سوڭىندا قازىرگى تۇردە قالىپتاستى جاساعاندار دا وسى الاش ورتاسى ەدى، سوندىقتان جىرلاردىڭ اۆتورى نوعايلى ورتاسى دەگەن جالپىلاما انىقتامامەن قاتار، ناقتى جاساۋشى ورتا ناقتى «الاش» ورتاسى دەپ ايتقان دۇرىس. بۇل، بىرىنشىدەن، جىرلاردىڭ اۆتورى قازاق حالقىنىڭ ءوزى ەكەندىگىن كورسەتەدى; الاش توپتارىنىڭ تەك قازاق پەن نوعايعا عانا بار ەكەندىگىن ەسكەرىپ، جىر اۆتورلارىن نوعاي-قازاق ورتاسى دەگەننىڭ دە ارتىقتىعى جوق.

***

مىنا ءبىر شەجىرەلىك تاريحي باي ولەڭ جولدارىن تاريحي حرونولوگيا دەڭگەيىندە قاراستىرىپ كورەيىك:

الاشتان قازاق تاراعان،
نوعايلىعا قاراعان.
جاۋعا الدىرماي نوعايلار
ءبىر-بىرىنە جاراعان.
نوعايدان قازاق ءبولىنىپ،
ءۇش ءجۇز بولىپ تاراعان.

وسى جولداردا بەينە ءبىر تاريحي رەت بار سياقتى، ويتكەنى ولەڭنىڭ ءار جولى بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدى كورسەتە الاتىنداي اسەر قالدىرادى.

«الاشتان قازاق تاراعان…» ولەڭنىڭ ءبىرىنشى جولىندا كەزدەسەتىن وسى مالىمەت وقيعاسى دا ۋاقىت جاعىنان ەڭ العاشقىسى بولعان. ياعني 1350–80 جج. الاش جىگىتتەرىنەن العاشقى قازاق قاۋىمى ەسەن-قازاقتار قۇرىلدى.

«نوعايلىعا قاراعان…» بۇل — ەدىگە، ونىڭ ۇلى نۇرەدديننىڭ (جىرداعى نۇرادىن) نوعاي ورداسىن قۇرعان كەزى (1426–1440). ماڭعىت رۋىنان شىققان ەلگەلى مىرزالاردىڭ بيلىگى 1600 جج. دەيىن سوزىلدى. مىنە، 1400 جىلداردان كەيىن ىدىراپ كەتىپ، شاشىراڭقى ءومىر سۇرگەن الاش-قازاقتارى وسى نوعاي مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا بولىپ، نوعاي اتاندى.

“جاۋعا الدىرماي نوعايلار، ءبىر-بىرىنە جاراعان…” وسى جولدىڭ ءبىر-بىرىنە جاراعان دەگەن ءسوز تىركەسىنە قاراپ-اق نوعايلاردىڭ كەم دەگەندە ەكى بولىكتەن تۇراتىندىعىن اڭعارۋعا بولادى. ولاردىڭ ءبىرى – ماڭعىت رۋى سياقتى ۇستەمدىك قۇرعان اعا نوعاي رۋلارى بولسا، ەكىنشىسى – نوعاي اتىن جامىلعان الاش قازاقتارى سياقتى از ء(ىنى) رۋلار ەدى. مىنە، وسى (ەكى) نوعاي ءبىر-بىرىنە جاراعان. ياعني الاش قازاقتارى وزالدان-اق نوعاي ىشىندەگى ەرەكشە، بولەك ەتنيكالىق توپ بولعان.

“نوعايدان قازاق ءبولىنىپ…” الاش قازاقتارىنىڭ، ياعني الشىنداردىڭ نوعايدان ءبولىنىپ، ۇلكەن قازاق حاندىعىنا قوسىلۋى 1550–1600 جج. ارالىعىندا ءوتتى، وسى كەزەڭنىڭ 1555 ج. – قازاقتىڭ قازاققا قوسىلۋىنىڭ باستى ۋاقىتى بولىپ سانالادى.

ء“ۇش ءجۇز بولىپ تاراعان…” بۇكىل قازاق حالقى نوعايدان ءبولىنىپ شىقپاعان. ول تاريحتان بەلگىلى ءجايت. سوندىقتان وسى ولەڭ-تاريحتىڭ الشىن ورتاسىندا شىققاندىعىن، بىراق جالپىقازاقتىق بولىپ ءتۇسىندىرىلىپ كەتكەندىگىن باسا ايتۋعا بولادى.

دايىنداعان - سەرىك ەرعالي،

مادەنيەتتانۋشى

Abai.kz