Qazaqstanda jana Ata zang jobasy halyqtyq talqygha úsynyldy. Konstitusiya  memleketting qúqyqtyq qanqasy ghana emes, biylikti shekteu men azamattardyng qúqyghyn qorghaudyng basty qúraly. Sondyqtan kez kelgen ózgeris qogham ýshin strategiyalyq manyzgha iye. Alayda úsynylyp otyrghan jobagha qatysty birqatar eleuli súraqtar men alandaushylyqtar tuyndap otyr.

Qayrat Joldybayúly jana Konstitusiya jobasyndaghy preziydenttik biylikti shamadan tys kýsheytetin tústargha nazar audarady. Onyng payymynsha, búl ózgerister biylik tarmaqtary arasyndaghy tepe-tendikti әlsiretip, baqylau mehanizmderin formaldy sipatqa ainaldyruy mýmkin.

Qúryltaydy taratu tetigi: kelisim emes, qysym mehanizmi me?

Jobadaghy eng dauly normalardyng biri – Qúryltaydy taratugha qatysty baptar. Atap aitqanda, 46-baptyng birneshe tarmaghynda eger Qúryltay Preziydent úsynghan Viyse-Preziydentti, Premier-Ministrdi nemese Konstitusiyalyq sot sudiyalaryn taghayyndaugha qaytara kelisim bermese, Preziydentting Qúryltaydy taratu qúqyghy qarastyrylghan.

Búl norma formaldy týrde “kelisim” institutyn saqtaghanymen, mazmúny jaghynan deputattardyng erkin tandau jasau mýmkindigin shekteydi. Óitkeni múnday jaghdayda әrbir deputat “kelispesem – mandattan aiyrylamyn” degen sayasy qysymmen sheshim qabyldaugha mәjbýr bolady. Nәtiyjesinde Qúryltay biylikti baqylaytyn tәuelsiz organ emes, Preziydent sheshimderin avtomatty týrde bekitetin qúrylymgha ainalu qaupi bar.

Sot jәne baqylau organdary: bir ortalyqqa baghynu qaupi

46-baptyng 5-tarmaghynda Preziydentke eldegi eng manyzdy baqylaushy jәne qadaghalaushy instituttardyng basshylaryn taghayyndau jәne qyzmetten bosatu qúqyghy tolyqtay berilgen. Olardyng qatarynda Konstitusiyalyq Sot pen Jogharghy Sot tóraghalary, Bas Prokuror, ÚQK tóraghasy, Ortalyq saylau komissiyasy, Joghary auditorlyq palata, tipti Adam qúqyqtary jónindegi uәkil de bar.

Búl qúrylymdardyng negizgi mindeti – atqarushy biylikti, sonyng ishinde Preziydentting әreketterin qadaghalau. Alayda olardyng barlyghy bir adamnyng sheshimimen taghayyndalatyn jaghdayda biylikti bólu qaghidaty turaly sóz qozghau qiyn. Múnday jýie demokratiyalyq tepe-tendikke emes, biylikting bir qolgha shoghyrlanuyna qyzmet etedi.

Preziydentting jauapkershiligi: konstitusiyalyq paradoks

Jana jobagha sәikes, Preziydent tek “memleketke opasyzdyq” jasaghan jaghdayda ghana qylmystyq jauapkershilikke tartylady. Al ókilettigin atqaru barysynda jasalghan ózge de әreketteri – jemqorlyq, biylikti asyra paydalanu, qúqyq búzu – qylmystyq jәne әkimshilik jauapkershilikten tys qalyp otyr.

Búl norma “barlyghy zang aldynda ten” degen konstitusiyalyq qaghidagha qayshy keledi. Eger memleket basshysy milliardtaghan qarjyny zansyz júmsasa da, ol ýshin jauap bermese, onda qúqyqtyq memleket turaly úghymnyng ózi mәnin joghaltady. Avtor múny “qorghanu amalyna ainalghan konstitusiyalyq paradoks” dep baghalaydy.

Sayasy jýie jәne ókildik mәselesi

Joba boyynsha Konstitusiyanyng 84 payyzy ózgermek. Sonyng ishinde majoritarlyq jýieden bas tartyp, partiyalyq tizim arqyly saylaugha qayta oralu úsynylyp otyr. Búl ózgeristing astarynda biylikke ynghaysyz, derbes oilaytyn túlghalardyng Parlamentke ótu jolyn shekteu maqsaty jatqany jasyryn emes.

Al qalghan týzetulerding shynayy sebepterin sayasattanushylar men zangerler talday jatar. Alayda qogham ýshin eng manyzdy súraq – búl ózgerister azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtaryn keneyte me, әlde kerisinshe shektey me?

Til mәselesi: taghy da keyinge qaldyrylghan taghdyr

Avtordyng erekshe qynjylatyn túsy – memlekettik til mәselesining taghy da shet qaluy. Tәuelsizdik alghanyna 35 jyl bolsa da, qazaq tili әli kýnge deyin Konstitusiyada orys tilimen teng dәrejede “qatar qoldanylatyn” til retinde kórsetilip keledi. Nәtiyjesinde resmy is jýrgizu men memlekettik mekemelerde orys tili ýstemdigin saqtap otyr.

Til – jay ghana qarym-qatynas qúraly emes. Ol – últtyng tarihy jady, oilau jýiesi, minezi men dýniyetanymynyng kórinisi. Sondyqtan qazaq tilining mәrtebesi Konstitusiyada naqty әri dara aiqyndalmayynsha, últtyq iydeologiya turaly әngime bos sóz kýiinde qala bermek.

Qayrat Jolydbayúlynyng taldauy jana Konstitusiya jobasynyng birqatar tústary qogham ýshin qauipti presedentter qalyptastyruy mýmkin ekenin kórsetedi. Biylikti shekteuding ornyna ony kýsheytu, baqylaushy instituttardy әlsiretu, jauapkershilikti joi jәne til mәselesin taghy da elemeu — búl ózgeristerding basty ortaq sipaty.

Ata zang – biylikke ynghayly qújat emes, halyqtyng qúqyghyn qorghaytyn qalqan boluy tiyis. Sondyqtan múnday týbegeyli ózgerister qoghamdyq keng talqylaudan ótip, әrbir tarmaghy últtyq mýdde túrghysynan qayta qaraluy qajet.

Abai.kz