Alash arystaryna sayasy mәrtebe beru - manyzdy is!
Qazaqstandaghy qughyn-sýrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi jana zandar – halyqtyng kópten kýtken armany
2026 jyldyng 30 qantarynda Astana qalasynda «Qazaqstanda kenes dәuirinde oryn alghan jappay sayasy qughyn-sýrgin qúrbandary men zardap shekkenderdi tolyq aqtau joldary» taqyrybynda respublikalyq ghylymiy-praktikalyq konferensiya ótti.
2020 jylghy 24 qarashada Qazaqstan Respublikasy Preziydenti Q.Q. Toqaevtyng Jarlyghymen sayasy qughyn-sýrgin qúrbandaryn tolyq qúqyqtyq jәne sayasy túrghydan aqtau maqsatynda Memlekettik komissiya (búdan әri – Memkomissiya) qúrylghany belgili.
Memlekettik kenesshi E. Qarin 2023 jylghy jeltoqsan aiynda Memkomissiyanyng qyzmetin qorytyndylay kele, onyng Qazaqstandaghy kenes dәuirindegi jappay sayasy qughyn-sýrgin qúrbany bolghan jәne zardap shekken qazaqstandyqtardy aqtau boyynsha auqymdy úiymdastyrushylyq jәne ghylymiy-zertteu júmystaryn jýrgizgenin, arhiv qújattarynyng qúpiyasyn ashu isin úiymdastyrghanyn atap ótti.
Býgingi tanda Jobalyq ofis pen Sh.Sh. Uәlihanov atyndaghy Tarih jәne etnologiya institutynyng filialy 1920–1950 jyldardaghy búryn zerttelmegen әri aqtalmaghan sayasy qughyn-sýrgin qúrbandary men zardap shekken qazaqstandyqtargha qatysty irgeli ghylymy zertteu júmystaryn jýrgizip, Memkomissiyanyng ghylymy tújyrymdaryn jalghastyruda.
Konferensiya barysynda Memkomissiya janyndaghy ghalymdar men sarapshylar toby, belgili zanger-ghalym IY.Sh. Borchashviliyding jetekshiligimen әzirlengen zang jobalarynyng mazmúnyn jetildiru mәseleleri talqylandy:
- «Sayasy qughyn-sýrgin qúrbandary men zardap shekkenderdi tolyq qúqyqtyq aqtau turaly»;
- «Qazaqstan tәuelsizdigi ýshin kýreskenderge sayasy aqtau jәne mәrtebe beru turaly».
Jobalyq ofis jetekshisi S.Qasymov óz sózinde búl zang jobalarynyng biregey әri airyqsha ekenin, Memkomissiya materialdary negizinde jәne halyqaralyq qúqyqtyq qúndylyqtar men standarttargha sәikes әzirlengenin atap ótti. Ol atalghan zandardy qabyldaudyng tarihy әdilettilikti qalpyna keltiru, sonday-aq Qazaqstannyng memlekettik jәne qoghamdyq damuyn ilgeriletu ýshin asa qajetti әri ózekti ekenin negizdedi. Sondyqtan, búl mәseleler elektoraldyq kezende keninen talqylanady degen ýmit bildirdi.
Konferensiyanyng maqsaty – zang jobalarynyng mazmúnyn barlyq baghyttar boyynsha pysyqtap, olardy Parlament qarauyna úsynugha dayarlau.
S.Qasymov osy zang jobalarynda aqtau mәselesi kóterilgen qazaqstandyq qúrbandardyng kóptegen sanattary búrynghy Kenes Odaghy qúramyndaghy ózge respublikalarda, býginde tәuelsiz memleketterde әldeqashan aqtalghanyn atap ótti.
«Eski» Qazaqstannyng búrynghy basshylyghy 1920-1950 jyldardaghy sayasy qughyn-sýrginge qatysty arhivterdi jauyp, Respublikadaghy auqymdy sayasy repressiyalardyng erekshelikterin keshendi týrde zertteuge mýmkindik bermedi. «Qazaqstandaghy Kishi Qazan» dep atalghan, halqymyzgha qarsy baghdarlamanyng shamamen 15 revolusiyalyq sayasy kampaniyalary irgeli týrde zerttelmey qaldy.
S.Qasymovtyng bayandauynsha, jogharyda atalghan zandardy qabyldaudyng negizgi maqsaty – Qazaqstan Respublikasy Preziydenti Q.Q. Toqaev úsynghan (2020 jylghy 24 qarashada qabyldanghan Jarlyq) kenes dәuirinde qughyn-sýrginge úshyraghan qazaqstandyqtargha qatysty tarihy әdilettilikti qalpyna keltiru iydeyalaryn iske asyru.
Preziydent ghalymdardyng memleketting qauipsizdigin nyghaytugha, azamattardyng mýddesin qorghaugha, sózben ghana emes, shynayy is-әreketimen Otanynyna adal qyzmet etetin azamattardy tәrbiyeleuge baghyttalghan konstitusiyalyq reformalardy qoldaytynyn aitty.
Sonymen qatar, ol Qazaqstannyng últtyq bostandyghy men aumaqtyq tútastyghy ýshin kýreskenderdi sayasy aqtau Memleket basshysy jariyalaghan «Tәuelsizdik – bәrinen biyik!» últtyq iydeyasyna qoldau kórsetuge baghyttalghanyn atap ótti. Ol Qazaqstan azamattaryn Preziydentke әdiletti memleket qúru jolyndaghy strategiyalyq mindetterdi sheshuge jәrdemdesuge, sayasy jýieni liyberaldyq jәne demokratiyalyq túrghydan reformalaugha qoldau kórsetuge shaqyrdy.
Konferensiya barysynda belgili ghalymdar men sarapshylar bayandama jasady, olardyng qatarynda akademik Sh. Qúrmanbayúly; ghylym doktorlary Yu. Shapoval, S. Jakiysheva, I. Borchashvili, K. Aythojiyn, E. Abaydelidinov, K. Baltabaev; ghylym kandidattary Sh. Naghymov, K. Baltabaeva, T. Allaniyazov, S. Isaeva, memleket jәne qogham qayratkeri M. Jakypov jәne basqa da ghalymdar qatysty.
Tarihshy-ghalymdar Memlekettik jәne ónirlik komissiyalar materialdaryna, sonday-aq óz zertteulerine sýiene otyryp, zang jobalaryn qabyldaudyng qajettiligi men ózektiligin dәleldeytin ghylymy argumentter keltirdi. Ghalymdar elimiz 1991 jyly tәuelsizdik alghannan keyin, Qazaqstan biyligi jappay sayasy qughyn-sýrginning erekshelikterin men saldaryn, zardaptaryn irgeli zertteuge mýmkindik bermegenin atap ótti. Atap aitqanda, әleumettik-ekonomikalyq, gumanitarlyq jәne demografiyalyq apatqa – Asharshylyqqa alyp kelgen «Qazaqstandaghy Kishi Qazan» halyqqa qarsy baghdarlamasynyng shamamen 15 revolusiyalyq sayasy kampaniyalary irgeli týrde zerttelmedi.
Zanger-ghalymdar belgili sebepterge baylanysty búryn Qazaqstandaghy jappay sayasy qughyn-sýrgindi zertteuge zangerler tartylmaghanyn, sonyng saldarynan elimizde sayasy qughyn-sýrginning qúqyqtyq tabighaty men qyrlaryn zertteytin derbes ghylymy mektep qalyptaspaghanyn atap ótti. Bayandamashylar búrynghy odaqtas respublikalar men Shyghys Europa elderindegi totalitarlyq partiyalyq-kenestik rejim qúrbandaryn aqtaugha boyynsha memlekettik aktilerdi qabyldau men sayasiy-qúqyqtyq baghalau tәjiriybesin keltirdi.
Konferensiyagha qatysushylar Preziydentting «Sayasy qughyn-sýrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi Memlekettik komissiya qúru turaly» Jarlyghyn sózsiz iske asyrudy qolday otyryp, talqylanyp otyrghan eki zang jobasyn qabyldau qúrbandar men zarpdap shekkenderding aqtalmaghan sanattaryn tolyq qúqyqtyq jәne sayasy aqtau ýshin asa qajet ekenin atap ótti.
Konferensiyada kóterilgen mәselelerdi talqylau qorytyndysy boyynsha tiyisti Qarar qabyldady.
N. Shomanova,
Sh.Sh. Uәlihanov atyndaghy Tarih jәne etnologiya institutynyng qyzmetkeri
Abai.kz