San týrli manyzdy mamandyq iyesi 130 adamnyng aqylymen dayyndalghan jana Ata zannyng jobasyna Preziydent biyik minberden әli de  ózgeristerding bolatynyn ashyq aitty.

Kóktem – tútas tirshilik kózi, bastauy. Memleket Preziydenti Qasym –Jomart Toqaev arnayy Jarlyqqa qol qoydy. 15 nauryz jeksenbi - Jalpyhalyqtyq referendum. Senimdi tandau – el azamattarynyng óz erkinde. Búl – shyn mәnindegi Halyqqa degen zor qúrmet!!

Al 12 retki tereng talqy-taldau, janpida jinalys-otyrystan song jana Konstitusiyanyng qortyndy jobasy tolyq dayyndalyp, El tarihynda túnghysh ret Qazaq tilinde jazylghan jana mәtin jariyalandy.

Ýmit, әli de alda. 12 mil 400 qazaqstandyqtar Referendumda tandau jasaudan búryn Preziydentimiz shynayy memleketshil, halyqshyl, otansýigish, jauapkershiligi joghary adal azamattardyng aitarlyqtay tirekti  oi-úsynystaryn taghy da eskerip, jana Ata zang mәtini qosymsha naqty normalarmen tolyghady degen senimdemiz.

Bir anyghy, sanada serpilis tudyrghan tyng janaru, bógenayy bólek aituly oqigha retinde jalpy halyqtyng nazarynda hәm tereng tarih qoynauynda saqtalar jana konstitusiyalyq reforma memlekettin  halyqpen keri baylanysyn artyrdy. Búl shyn mәnindegi ózgeriske túratyn ong qadam.

Qoghamdyq talqylaugha týsken tarihy manyzdy betbúrystan keyin memleket pen halyq, ýkimet pen azamattar arasyndaghy tilegi bir ishki birtútastyq ashyq baylanys odan ary jaqsaruy bek mýmkin. Jana Ata zang qoldanysqa engenen song onyng el ómirinen aiqyn kórinis tabary kýmәnsiz. Alayda ol ýshin biraz mәseleler sózsiz ong sheshim tauyp, Preziydent aitqanday: «memleket adam ýshin» degen qaghidatty basshylyqqa alu asa manyzdy. Búl eki jaqqa da ayan songhy aqiqat.

Hosh, «Konstitusiya» sózin Ata Zang emes, «Ata zan» dep aityp, osylay jazyp, birizdi qoldanysqa iykemdep, qasterli kitaptyng syrtqy qyzylqonyr múqabasyn kók tumen týstes týspen kómkersek, qúba-qúp. Ókinishke oray qortyndy jobada syrtqy formadan da manyzdy sanalar sanlaular da kezdesedi.

IYә, jana Konstitusiyanyng qortyndy jobasyn talqylau, azamattyq kózqaras bildiru qúzyreti zanmen bekitilgen. Qoghamdyq talqylaugha sanaly týrde atsalysu әr kimge paryz da mindet. Búl zaman talaby, ortaq múrat. «Konstitusiya – tek qúqyqtyq qújat emes, qazaq tilining eng kemel, eng biyik, stilidik ýlgisi bolugha tiyis, ol «tildik ýlgining eng jogharghy kózi». Endeshe el tarihynda túnghysh ret Qazaq tilinde jazylghan Ata zang degenimizben mәtindegi  terminderding jasalu oilau logikasy kóbine orys tilining sintaksistik ýlgisine sýiengeni ótkir sóz boluda.

Demek, jana núsqada jii kezdesetin «...emes» negizinde jat sóz-sóilem ýlgisi. Qazaq tilining oilau normasyn saqtalmaghan. Demek ol mәtinderdi birden tezdep qazaq tilining óz modeliderine almastyru kezek kýttirmes sharua (!). Sóz jәne ataudyng barlyq normalyq ýlgisi bas qújat Konstitusiyada kórinis tabuy – basty talap. Búl túrghyda Til mamany, professer Qayrat Ghabithanqlynyng «Termin Konstitusiyadan bastalady» maqalasynda óte nanymdy dәleldengen  saraptamalyq oi-týrtki pikirlerin qosymsha norma retinde engizu - keyingi auyr zardaptardan saqtaydy dep sanaymyz: Búghan óz tarabymyzdan 12- bapta kezdesetin «...túrghyn ýige qol súghylmaushylyq» degendegi «súghylmaushylyq» degen siyaqty bir týrli sózderdi de  qosyp  aytugha bolady. Qysqasy, «Ata zan» tili – Memlekettik úiymdar men jergilikti ózin-ózi basqaru oryndarynda qoldanylatyn, Konstitusiyada kórsetilgen «QR memlekettik tili – Qazaq tilinin» naqty ólshem birligi. Ol – san týrli zandar men aqparattyng jәne mәdeniyetting tili.

Al endi eki údayylyq boldyrmau ýshin Preziydent bastamasyna qoldau bildirgen Mәjilis deputaty Samat Múrtaza aitqanday: «Qazaqstannyng Alatau shahary – Qytaydyng Gonkongnyn, Koreyanyng Pusanynyn, BAÁ Dubay shaharlarynyng egizine ainalu kerek» qajet bolyp, qanday da bir aimaq pen qalagha «qarqyndy damityn» arnauly qúqyqtyq rejiymi kózdeletin bolsa onda  qazaqstan halqyna tolyqqandy aqparat berilip, týbegeyli týsindiru júmystary shynayy jýrgizilui kerek. Búl óz kezeginde El ishinde qayshylyq, dýrbeleng tughyzuy mýmkin deytin kýmәn men kýdikterdi ýiip-tógip ýrkitken, qorqytqan, qoltyqqa su býrkigen týbin bilmeytin keri kózqarastar men nashar pighyldardy alastaydy.

Júrtqa ayan, «ten» men «qatar» ataulary til zanynda myng jerden sinonim sózder bolsa da auystyryldy. Qabyldayyq. «Reformanyng ishindegi halyqtyng qalauymen bolghan jalghyz sheginis», -deydi deputat Rinat Zayyt, - «Ózgeristi engizuding ózi – halyqpen sanasu». Keri baylanys degenimiz osy. Ókinishke oray, Sot tóraghasynyng orynbasary Baqyt Núrmúhanov aitatynday qansha zerdelengenimen de bәri bir «resmy týrde» sózi qarayyp sol qalpynda  qaldy. Alayda El ýshin ortaq múrat jolyndaghy súranys pen ótinish әli de kýn tәrtibinen týsken emes. Ol turaly Serik Erghali, Núrkeldi Ábdighani, Bilәl Quanysh, Kajymurat Tolegen t.b. azamattardyng  tújyrymdary eskerilgeni ong bolar. Bizding qosarymyz: Eng manyzdy degen 9-baptyng 1-tarmaghy bas-ayaghy bir-aq auyz sóz - 48 tanba. Birden kelte (!). Qazaqstantanushy sheteldik ghalymdar men izdenushi syrt kóz ýshin de qorash, jetkiliksiz kórineri haq. Bizdinshe kem degende Memlekettik tilding mәrtebesimen birge eng basty qyzmeti men mindetteri qysqa da núsqa kórsetilip, qosymsha kәdeli normalarmen tolyqtyryluy qajet-aq. Qalghan biluge tiyisti barlyq mazmúndary «Til turaly zanda» jilikteledi.

14 nauryz tynyshtyq kýni, 15 nauryz nazarymyz Halyqta!

Elge qúrmet bolghanda ghana memleket erkin gýldener!

Duman Amanúly

Abai.kz