12 aqpanda Mәskeu uaqyty boyynsha 11:52-de Bayqonyr gharysh ailaghy aumaghynda «Roskosmos» meteorologiyalyq sputnikpen birge «Proton-M» zymyranynyng úshyryluyn sәtti jýzege asyrdy. Búl úshyru bastapqyda 2025 jyldyng jeltoqsan aiynyng ortasyna josparlanghan bolatyn, alayda tehnikalyq sebepterge baylanysty keyinge shegerilgen edi. Otyn retinde nesimmetriyalyq diymetilgidrazin qoldanylady. Búl – otynnyng himiyalyq atauy. Al onyng tehnikalyq atauy – geptiyl.

Geptilding óte uly zat ekeni belgili.  Kezinde Qazaqstanda «antiygeptiyl» qozghalysy bolghan edi. Ol ‑ naqty apattar men uly otyngha jauap retinde payda boldy. Geptil (asimmetriyalyq diymetilgidraziyn) negizinen «Proton» siyaqty auyr zymyrandarda qoldanyldy.

2007 jyly Bayqonyrdan úshyrylghan «Proton-M» zymyrany apatqa úshyrap, dalagha geptil tógilgennen keyin Qazaqstan ótemaqy talap etip, úshyrulargha uaqytsha tyiym saldy. Búl ekologiyalyq mәselening alghash ret memleketaralyq dengeyge kóterilui boldy.

2013 jylghy 2 shildedegi  taghy da apat boldy ‑ «Proton-M» úshyrylghannan keyin birden jaryldy. Bortynda shamamen 600 tonna uly otyn bar edi. Osydan keyin  Qazaqstanda «Antiygeptiyl» qoghamdyq qozghalysy payda boldy.  Astana men Almatyda geptilmen úshyrudy toqtatudy talap etken aksiyalar ótti. Sol sәtten bastap  «Bayqonyr ekologiyasy» últtyq egemendik mәselesine ainaldy. 2013 jyly qúrylghan «Antiygeptiyl» qozghalysy 2014 jyly narazylyq aksiyalaryn ótkizdi. Qazaqstan biyligi:

• Reseyge ekologiyalyq ziyan ýshin esep úsyndy
• Úshyru tәjiriybesin ózgertudi talap etti

Qanday sheshimder qabyldandy: 

Qazaqstanda apattardan keyin: ekologiyalyq baqylau kýsheytildi,  lastanugha jýieli monitoring engizildi,  zalalsyzdandyru әdisteri damytyldy. Sonymen qatar: ótemaqy talap etu tәjiriybesi qalyptasty,  «Proton» úshyrularyna shekteuler engizildi.

 Reseyde resmy týrde myna sheshimdi qabyldady: Resey geptilding uyttylyq mәselesin moyyndady, strategiyalyq sheshim retinde geptildi ekologiyalyq taza otynmen almastyrudy, mysaly, jana buyn «Angara» zymyranyna kerosin men súiyq ottegi paydalanady dep mәlimdedi. Búl geptildi zymyrandardyng ornyna keletin jýie retinde úsynyldy. Sonymen qatar,  «Proton» úshyrularyn kezen-kezenimen toqtatu josparlandy.

Sóitip, RF–QR birlesken sheshimi qabyldady:

«Bәiterek» jobasy qúryldy. Maqsat: geptilden bas tartu, jana buyn zymyranyna kóshu. Alayda joba qarjylyq jәne sayasy sebeptermen bayau damydy. Biraq, geptilge zandy týrde tyiym salynghan joq. Resey geptilden tolyq bas tartu jóninde halyqaralyq zandyq mindetteme alghan joq. Resey bar bolghany sayasy mәlimdemelermen shekteldi. Yaghni, ol geptilge otyn týri retinde tyiym salmaydy. Mәsele zandy tyiym turaly emes, kezen-kezenimen geptilden bas tartu turaly boldy.

Mine, sodan bergi uaqytta Resey geptilge qayta oraluda. Sebebi, búl ekologiyadan emes,  kóbine geosayasy jandaylardan tuyndap otyr. Sanksiyalar әserinen Resey qoldanystaghy geptildi jana otyn týrlerimen tolyq almastyrugha qol jetkize almady. Josparlanghan «Angara», «Bәiterek», «Soiz-5» jobalary bayau damuda. Sanksiyalar әserinen Resey 2022 jyldan keyin gharysh naryghynyng eleuli bóligin joghaltty, kerisinshe, óz sputnikterin tez úshyru qajettiligi artty. Osyghan baylanysty, Resey әbden «tekserilgen tasymaldaghysh» otyn – geptildi qoldanyludy jalghastyrdy.

Áriyne, Roskosmos әli de Bayqonyrgha tәueldi deuge bolady. Endeshe, býginde  «Resey mindettemelerin búzyp otyr ma?» degen súraq tuady. Búghan zandyq túrghyda ‑ «joq», al sayasy túrghyda ‑ ishinara «iyә» dep jauap beruge bolady. Shyndyghynda, búl ‑ búryn jariyalanghan baghyttan auytqu,
biraq, kelisimshartty búzu emes.

Bayqonyr — tek gharysh ailaghy emes, geosayasy qúral

Bayqonyr — Qazaqstan aumaghynda ornalasqanymen, Reseyding strategiyalyq infraqúrylymy. Geptilge qayta oralu — tehnikalyq sheshim ghana emes, búl:

Reseyding Bayqonyrgha tәueldiligining saqtalghanyn  jәne odan bas tartugha әli dayyn emestigin kórsetedi.

Búl neni bildiredi?

• Resey Ortalyq Aziyadaghy ózining nysany boluyn saqtap otyr
  • Qazaqstan aumaghy Reseyding gharyshtyq әskeriy-strategiyalyq jýiesining bóligi bolyp qala beredi

Ekologiyalyq mәsele  «egemendik mәselesine» ainalady.

Geptil ‑ tek ekologiya emes, Ol býginde Qazaqstannyng óz aumaghynda qanday tehnologiyalar qoldanylatynyn baqylau qabiletining synaghyna ainaldy. Eger Qazaqstan ózining ekologiyalyq talaptaryn ótkize almasa, onda búny Resey «júmsaq tәueldilik» belgisi retinde qabyldaydy. Yaghni, múndaghy ekologiyalyq tәuekel sayasy tepe‑tendikting emes, «sayasy asimmetriya indikatory» bolyp tabylady.

«Bәiterek» jobasy bastapqyda geptilden bas tartudyng  jәne tehnologiyalyq tendikting simvoly boluy tiyis edi. Alayda jobanyng sozyluy ‑ Reseyding tehnologiyalyq basymdyghyn saqtaugha mýddeli ekenin kórsetedi. Ol ‑ Qazaqstannyng tolyq derbes gharysh subektisine ainaluyn keyinge qaldyrady. Sondyqtan geptilding qayta qoldanyluy ‑ «teng seriktestikke kóshu» prosesining tejeluin bildiredi.

Ábdirashit Bәkirúly

Abai.kz