12 اقپاندا ماسكەۋ ۋاقىتى بويىنشا 11:52-دە بايقوڭىر عارىش ايلاعى اۋماعىندا «روسكوسموس» مەتەورولوگيالىق سپۋتنيكپەن بىرگە «پروتون-م» زىمىرانىنىڭ ۇشىرىلۋىن ءساتتى جۇزەگە اسىردى. بۇل ۇشىرۋ باستاپقىدا 2025 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىنا جوسپارلانعان بولاتىن، الايدا تەحنيكالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى كەيىنگە شەگەرىلگەن ەدى. وتىن رەتىندە نەسيممەتريالىق ديمەتيلگيدرازين قولدانىلادى. بۇل – وتىننىڭ حيميالىق اتاۋى. ال ونىڭ تەحنيكالىق اتاۋى – گەپتيل.

گەپتيلدىڭ وتە ۋلى زات ەكەنى بەلگىلى.  كەزىندە قازاقستاندا «انتيگەپتيل» قوزعالىسى بولعان ەدى. ول ‑ ناقتى اپاتتار مەن ۋلى وتىنعا جاۋاپ رەتىندە پايدا بولدى. گەپتيل (اسيممەتريالىق ديمەتيلگيدرازين) نەگىزىنەن «پروتون» سياقتى اۋىر زىمىرانداردا قولدانىلدى.

2007 جىلى بايقوڭىردان ۇشىرىلعان «پروتون-م» زىمىرانى اپاتقا ۇشىراپ، دالاعا گەپتيل توگىلگەننەن كەيىن قازاقستان وتەماقى تالاپ ەتىپ، ۇشىرۋلارعا ۋاقىتشا تىيىم سالدى. بۇل ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ العاش رەت مەملەكەتارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋى بولدى.

2013 جىلعى 2 شىلدەدەگى  تاعى دا اپات بولدى ‑ «پروتون-م» ۇشىرىلعاننان كەيىن بىردەن جارىلدى. بورتىندا شامامەن 600 توننا ۋلى وتىن بار ەدى. وسىدان كەيىن  قازاقستاندا «انتيگەپتيل» قوعامدىق قوزعالىسى پايدا بولدى.  استانا مەن الماتىدا گەپتيلمەن ۇشىرۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەن اكتسيالار ءوتتى. سول ساتتەن باستاپ  «بايقوڭىر ەكولوگياسى» ۇلتتىق ەگەمەندىك ماسەلەسىنە اينالدى. 2013 جىلى قۇرىلعان «انتيگەپتيل» قوزعالىسى 2014 جىلى نارازىلىق اكتسيالارىن وتكىزدى. قازاقستان بيلىگى:

• رەسەيگە ەكولوگيالىق زيان ءۇشىن ەسەپ ۇسىندى
• ۇشىرۋ تاجىريبەسىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتتى

قانداي شەشىمدەر قابىلداندى: 

قازاقستاندا اپاتتاردان كەيىن: ەكولوگيالىق باقىلاۋ كۇشەيتىلدى،  لاستانۋعا جۇيەلى مونيتورينگ ەنگىزىلدى،  زالالسىزداندىرۋ ادىستەرى دامىتىلدى. سونىمەن قاتار: وتەماقى تالاپ ەتۋ تاجىريبەسى قالىپتاستى،  «پروتون» ۇشىرۋلارىنا شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى.

 رەسەيدە رەسمي تۇردە مىنا شەشىمدى قابىلدادى: رەسەي گەپتيلدىڭ ۋىتتىلىق ماسەلەسىن مويىندادى، ستراتەگيالىق شەشىم رەتىندە گەپتيلدى ەكولوگيالىق تازا وتىنمەن الماستىرۋدى، مىسالى، جاڭا بۋىن «انگارا» زىمىرانىنا كەروسين مەن سۇيىق وتتەگى پايدالانادى دەپ مالىمدەدى. بۇل گەپتيلدى زىمىرانداردىڭ ورنىنا كەلەتىن جۇيە رەتىندە ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار،  «پروتون» ۇشىرۋلارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن توقتاتۋ جوسپارلاندى.

ءسويتىپ، رف–قر بىرلەسكەن شەشىمى قابىلدادى:

«بايتەرەك» جوباسى قۇرىلدى. ماقسات: گەپتيلدەن باس تارتۋ، جاڭا بۋىن زىمىرانىنا كوشۋ. الايدا جوبا قارجىلىق جانە ساياسي سەبەپتەرمەن باياۋ دامىدى. بىراق، گەپتيلگە زاڭدى تۇردە تىيىم سالىنعان جوق. رەسەي گەپتيلدەن تولىق باس تارتۋ جونىندە حالىقارالىق زاڭدىق مىندەتتەمە العان جوق. رەسەي بار بولعانى ساياسي مالىمدەمەلەرمەن شەكتەلدى. ياعني، ول گەپتيلگە وتىن ءتۇرى رەتىندە تىيىم سالمايدى. ماسەلە زاڭدى تىيىم تۋرالى ەمەس، كەزەڭ-كەزەڭىمەن گەپتيلدەن باس تارتۋ تۋرالى بولدى.

مىنە، سودان بەرگى ۋاقىتتا رەسەي گەپتيلگە قايتا ورالۋدا. سەبەبى، بۇل ەكولوگيادان ەمەس،  كوبىنە گەوساياسي جاڭدايلاردان تۋىنداپ وتىر. سانكتسيالار اسەرىنەن رەسەي قولدانىستاعى گەپتيلدى جاڭا وتىن تۇرلەرىمەن تولىق الماستىرۋعا قول جەتكىزە المادى. جوسپارلانعان «انگارا»، «بايتەرەك»، «سويۋز-5» جوبالارى باياۋ دامۋدا. سانكتسيالار اسەرىنەن رەسەي 2022 جىلدان كەيىن عارىش نارىعىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن جوعالتتى، كەرىسىنشە، ءوز سپۋتنيكتەرىن تەز ۇشىرۋ قاجەتتىلىگى ارتتى. وسىعان بايلانىستى، رەسەي ابدەن «تەكسەرىلگەن تاسىمالداعىش» وتىن – گەپتيلدى قولدانىلۋدى جالعاستىردى.

ارينە، روسكوسموس ءالى دە بايقوڭىرعا تاۋەلدى دەۋگە بولادى. ەندەشە، بۇگىندە  «رەسەي مىندەتتەمەلەرىن بۇزىپ وتىر ما؟» دەگەن سۇراق تۋادى. بۇعان زاڭدىق تۇرعىدا ‑ «جوق»، ال ساياسي تۇرعىدا ‑ ءىشىنارا «ءيا» دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى. شىندىعىندا، بۇل ‑ بۇرىن جاريالانعان باعىتتان اۋىتقۋ،
بىراق، كەلىسىمشارتتى بۇزۋ ەمەس.

بايقوڭىر — تەك عارىش ايلاعى ەمەس، گەوساياسي قۇرال

بايقوڭىر — قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقانىمەن، رەسەيدىڭ ستراتەگيالىق ينفراقۇرىلىمى. گەپتيلگە قايتا ورالۋ — تەحنيكالىق شەشىم عانا ەمەس، بۇل:

رەسەيدىڭ بايقوڭىرعا تاۋەلدىلىگىنىڭ ساقتالعانىن  جانە ودان باس تارتۋعا ءالى دايىن ەمەستىگىن كورسەتەدى.

بۇل نەنى بىلدىرەدى؟

• رەسەي ورتالىق ازياداعى ءوزىنىڭ نىسانى بولۋىن ساقتاپ وتىر
  • قازاقستان اۋماعى رەسەيدىڭ عارىشتىق اسكەري-ستراتەگيالىق جۇيەسىنىڭ بولىگى بولىپ قالا بەرەدى

ەكولوگيالىق ماسەلە  «ەگەمەندىك ماسەلەسىنە» اينالادى.

گەپتيل ‑ تەك ەكولوگيا ەمەس، ول بۇگىندە قازاقستاننىڭ ءوز اۋماعىندا قانداي تەحنولوگيالار قولدانىلاتىنىن باقىلاۋ قابىلەتىنىڭ سىناعىنا اينالدى. ەگەر قازاقستان ءوزىنىڭ ەكولوگيالىق تالاپتارىن وتكىزە الماسا، وندا بۇنى رەسەي «جۇمساق تاۋەلدىلىك» بەلگىسى رەتىندە قابىلدايدى. ياعني، مۇنداعى ەكولوگيالىق تاۋەكەل ساياسي تەپە‑تەڭدىكتىڭ ەمەس، «ساياسي اسيممەتريا ينديكاتورى» بولىپ تابىلادى.

«بايتەرەك» جوباسى باستاپقىدا گەپتيلدەن باس تارتۋدىڭ  جانە تەحنولوگيالىق تەڭدىكتىڭ سيمۆولى بولۋى ءتيىس ەدى. الايدا جوبانىڭ سوزىلۋى ‑ رەسەيدىڭ تەحنولوگيالىق باسىمدىعىن ساقتاۋعا مۇددەلى ەكەنىن كورسەتەدى. ول ‑ قازاقستاننىڭ تولىق دەربەس عارىش سۋبەكتىسىنە اينالۋىن كەيىنگە قالدىرادى. سوندىقتان گەپتيلدىڭ قايتا قولدانىلۋى ‑ «تەڭ سەرىكتەستىككە كوشۋ» پروتسەسىنىڭ تەجەلۋىن بىلدىرەدى.

ءابدىراشيت باكىرۇلى

Abai.kz