Qazaqstan tәuelsizdik alghaly beri naryqtyq ekonomikagha beyimdelu, jeke sektordy damytu, densaulyq saqtau jýiesin janghyrtu baghytynda talay reformany jasap keledi. Soghan qaramastan, qoghamda, talay estip jýrmiz «kәsipkerlik te, medisina da nege túralap qaldy?» degen saual jii qoyylady. Búl – jay sóz emes, elding әleumettik-ekonomikalyq bolashaghyna alandaushylyqtan tughan oryndy súraq.

Kәsipkerlik: mýmkindik kóp, biraq senim kem

Elimizde shaghyn jәne orta biznesti qoldau baghytynda týrli memlekettik baghdarlamalar qabyldandy. Sonyng biri – Atameken Últtyq kәsipkerler palatasy. Palata kәsipkerlerding qúqyghyn qorghau, oqytu, kenes beru baghytynda júmys isteydi. Sonymen qatar, memlekettik qoldau qúraldaryn ýilestiruge jauapty negizgi instituttardyng biri – Qazaqstan Respublikasynyng Últtyq ekonomika ministrligi.

Alayda kәsipkerlikting shynayy tynysyn taryltatyn birneshe jýieli problema bar.

Alghashqysy, әkimshilik kedergiler. Rúqsat alu, tekseristerden ótu, eseptilik tapsyru – múnyng bәri qaghaz jýzinde jenildetilgenimen, is jýzinde kýrdeli әri uaqyt alatyn prosess bolyp otyr. Ásirese ónirlerde kәsip ashqysy kelgen azamat týrli instansiyalardyng tabaldyryghyn tozdyryp jýredi. Búl – kәsipkerlikting bastaluyna degen yntany tómendetedi.

Sonymen qatar, qarjylandyrudyng qoljetimsizdigi. Bankterding payyzdyq mólsherlemesi joghary, kepildik talaptary qatan. Kóptegen kәsipkerler ýshin bastapqy kapital tabu – eng ýlken kedergi. Memlekettik baghdarlamalar oryndy bolghanymen, olar kóbine qaghazbastylyq pen kýrdeli rәsimderge tireledi.

Taghy bir aitarymyz, naryqtyng tarlyghy men bәsekening tensizdigi. Iri kompaniyalar men kvaziymemlekettik sektor naryqtyng manyzdy bóligin iyelenip otyr. Shaghyn bizneske teng mýmkindik berilmegen jaghdayda, onyng damuy tejeledi. Kәsipker óz ónimin ótkize almay, qyzmetin keneyte almay, aqyry naryqtan ketuge mәjbýr bolady.

Sonday-aq, salyq jýktemesi men túraqsyz erejeler. Zannamanyng jii ózgerui kәsipkerding úzaq merzimdi jospar qúruyna kedergi. Býgin tiyimdi bolghan shart erteng ózgerip ketui mýmkin degen qauip investisiyalyq belsendilikti kemitedi. Sonymen qatar, juyqta janadan saylanghan Qanat Sharlapaevqa aitarymyz isinizdi memlekettik qazaq tilinde jýrgiziniz. Biz isinizge qarap jýremiz.

Medisinada reforma kóp, nәtiyje mardymsyz

Densaulyq saqtau salasy da songhy jyldary týbegeyli ózgeristerge úshyrady. Mindetti әleumettik medisinalyq saqtandyru jýiesi engizildi, sifrlandyru jýrip jatyr, auruhanalar janartyluda. Búl prosesterdi ýilestiretin negizgi organ – Qazaqstan Respublikasynyng Densaulyq saqtau ministrligi. Keyde, osy salanyng ministri A. Álnazarova, ózine berilgen jauapkershilikti alyp jýralatyndyghyna kýmәnmen qaraymyz.

Alayda halyqtyng densaulyq saqtau jýiesine degen senimi tolyq qalyptasqan joq.

Aytarymyz, kadr tapshylyghy. Ásirese auyldyq jerlerde bilikti dәriger jetispeydi. Jas mamandar shalghay ónirge barugha qúlyqsyz, sebebi infraqúrylym әlsiz, jalaqy men әleumettik jaghday jetkiliksiz.

Jәne, qarjylandyrudyng tiyimsizdigi. Bólingen qarajattyng kólemi artqanymen, onyng tiyimdi júmsaluy – ýlken problema. Qújat jýzinde kórsetilgen qyzmet sapasy men naqty ómirdegi jaghday arasynda alshaqtyq bar.

Taghyda, medisinalyq saqtandyru jýiesine qatysty týsinbeushilik. Kóptegen azamattar jarna tólese de, qajetti qyzmetti der kezinde ala almaydy. Kezek úzaq, tar beyindi mamandargha joldama alu qiyn. Búl jýiege degen senimdi әlsiretedi.

Jemqorlyq tәuekeli men formalizm. Key jaghdayda medisinalyq mekemeler esepti «jabu» ýshin ghana júmys isteytindey әser qaldyrady. Nәtiyjesinde, basty maqsat – nauqastyng saulyghy emes, jospardyng oryndaluy bolyp ketedi.

Eki salanyng ortaq problemasy:

Kәsipkerlik pen medisinanyng túralauynda ortaq sebepter bar.

Institusionaldyq әlsizdik. Zandar qabyldanghanymen, olardyng oryndaluy men baqylauy әlsiz. Jýielik jauapkershilik tolyq qalyptaspaghan.

Senim daghdarysy. Kәsipker memleketke, pasiyent medisina jýiesine tolyq senbeydi. Senim bolmaghan jerde damu bolmaydy. Adamy kapitaldyng jetkiliksiz damuy. Bilim sapasy, kәsiby dayarlyq dengeyi – ekonomikalyq ósimning kilti. Eger kadr dayarlau jýiesi naryq súranysyna say bolmasa, eki sala da artta qalady. Aymaqtyq tensizdik. Astana men iri qalalardaghy jaghday basqa, shalghay ónirlerdegi ahual mýlde bólek. Áleumettik jikteludi kýsheytedi.

Kәsipkerlik te, medisina da – elding tiregi. Biri ekonomikany algha sýirese, ekinshisi últ saulyghyn qamtamasyz etedi. Búl eki sala túralap qalsa, memleketting damuy tejeledi. Qazaqstan ýshin basty mindet – jýieni «jóndep qoi» emes, ony tereng janghyrtu. Senimge negizdelgen, әdil, ashyq әri kәsiby basqaru ghana tyghyryqtan shyghara alady. Áytpese, reformalar qaghaz jýzinde qalyp, shynayy ómirde ózgeris sezilmeydi. Býgingi kýnderi eng qauiptisi – toqmeyilsu. Al eng qajeti – batyl sheshim men jauapkershilik. Kәsipkerge erkindik, medisinagha sapa berilmeyinshe, qoghamnyng damuy bayaulay týsedi. Al uaqyt kýtpeydi.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz