Aqpannyng besinshi kýni QR Memlekettik kenesshisi, Konstitusiyalyq komissiya tóraghasynyng orynbasary Erlan Qarin mәtin mazmúny men til tazalyghy talqy bolghan jana Konstitusiyanyng kezekti otyrysynda ózgeristerdi talqylau jarty jylgha sozylsa da qazirgi Ata zanda terminologiyalyq qatelikter kóp ekenin eskertken.

Jetinshi aqpanda Konstitusiyalyq Sot tóraghasynyng orynbasary Baqyt Núrmúhanov 9-otyrysta Konstitusiyalyq komissiya jana mәtin jariyalanghan sәtten bastap 4 mynnan astam  kelip týsken barlyq úsynystar, pikirler men eskertulerdi múqiyat zerdelep jatyr, - degeni esimizde.

11 aqpan kýni Preziydentimiz 15 nauryzgha respublikalyq referendum taghayyndau turaly Jarlyqqa qol qoydy.

Biz 12 aqpanda Konstitusiyalyq sot jәne «Abay.kz» saytynda jariyalaghan jana mәtindi sapyrmasaqta, sanaly týrde bir sholyp shyqtyq.

IYә, Konstitusiyada alghash ret Qazaq tilinde dayyndaldy, әri túnghysh ret «Ata zan» atauy kórinis tapty. Jana mәtindi oqyp, oghan kózqaras pen úsynys bildiru Ata zannyng shynayy halyqtyq sipatyn aiqyn kórsetti. Búl anyq.

Al sayasattanushylar men zangerler mәtinning tili jenil, jattyq, týsinikti  dep jatyr. Mәtin mazmúny men til tazalyghy turaly alqaly jiyn da ótti. Alayda, tilge tiyek bolar kemshilikter joq emes. Eng oqshauy – «mýmkin» men «tiyis» syndy ekiúshty maghanasy bar synar sózden sýrinesin...

«Mýmkin»:

5 baptyng 6-tarmaghy: «Qazaqstan Respublikasynyng jekelegen ónirlerining ekonomikasyn qarqyndy damytu maqsatynda qarjy salasyna qatysty arnauly qúqyqtyq rejim nemese «qarqyndy damityn qala» arnauly qúqyqtyq rejiymi konstitusiyalyq zandargha sәikes belgilenui mýmkin» (?). «Osy arnauly qúqyqtyq rejimder memlekettik basqaru, sot jýiesining júmys isteu erekshelikterin kózdeui mýmkin» (?) ya bolmasa «...shektelui mýmkin» t.s.s..  Ne ýshin mýmkin?! Solqyldaqtyqtyng saldarynan zandargha sәikes qanshama jaghdaylar, dýniyeler belgilenbeui de mýmkin ghoy? Bayqasanyz sóilemning eki kózi eki jaqqa qarap túrghanday. Al ekinshi sóilem әlde neni kózdep, әlde nege jol ashyp túrghanday teris әser beredi. Kerisinshe Ata zanda kórsetilmegen normalar is jýzinde iske asyp nemese basqasha qoldanysqa enip ketui óte yqtimal. Sondyqtan da esh qanday sanlau bolmau qajet! Jәne de Ata zanda «kózdeui» degendey beyneli әdeby sózder qoldanylmauy kerek. Atalghan tirester «belgilenedi», «shekteledi», al anau «kózdeu» de, «kózdeledi» de emes, «nazargha alynady nemese basshylyqqa alady» dep jazylghany dúrys. Múnday san týrli dýdәmal qoldanystar óte kóp kezdesedi. M.: 5/6, 7/2, 8/2-3, 34, 41/1, 57/2,58/4, 60/6, 80/1, 90/2-3-4, 91/2: «...qoghamnyng adamgershilik bolmysyn qorghau maqsatynda shektelui mýmkin», «...jer zanda belgilengen negizderde, sharttar men shekterde jeke menshikte de boluy mýmkin», «...ornynan týsui mýmkin», «...toqtatyluy nemese toqtatyla túruy mýmkin», «...sot tәrtibimen de joyyluy mýmkin»... Jana jobada ne kóp, mýmkin kóp!

Búl olqylyqtar refrendumnan búryn túzetilmese «Ata zan» aldynda ýlken qiyanat bolyp esepteledi.

«Tiyis»:

8-bap 2-tarmaqta menshikti paydalanu haqynda «...zanmen qorghalatyn mýddelerine núqsan keltirmeuge tiyis» - dep kezdesedi. Búl tәrizdi etistikting bolymsyz týrimen tirkesip keletin «tiyis» formulasy jii kezdesedi (8-2, 15/5, 23/4, 25/2, 61/5, 67/1, 68/3, 75/2-3, 81/1, 95/1-2-3-4: ...shektelmeuge, búzbaugha,  kelmeuge, oryndalmaugha tiyis...). Ondaghy barlyq «tiyisterdin»  naqtylyghy men salmaghy ortasha dengeyde. Yaghny «mindetti» degen naqty maghanasy ashyq emes. Bizdinshe «tiyis» emes, «keluge bolmaydy» - dep ýzildi-kesildi aitylyp jazyluy kerek. Búl Ata zang bolghasyn sóz qoldanu normagha, renkke sәikes bolu shart. Al key tarmaqtarda eki «tiyistin» naqty aiyrmashylyghy konteks pen etistik maghanasyna baylanysty týrlishe mәn beretini de bayqalady.

Jana Konstitusiya jobasy memleket pen azamattar arasyndaghy senimdi nyghaytary kýmәnsiz. 6-bap bes shaghyn tarmaqtardan túrady. Shanaghyna Qoghamdyq birlestikterding qyzmetteri men maqsat-mindetteri ózek bolghan. Mәjilis deputaty Ermúrat Bapy «Referendum-2026» atty onlayn-marafonda: «Jana Konstitusiya jobasy qabyldansa, eldegi sayasy partiyalardyng sany artu kerek. Bir palataly Qúryltaygha qazirgi 6 partiya ghana kirse, qogham bizdi týsinbeydi» degen payym aitty. Qysqasy Deputat mýldem jana Partiyalar qúryluy mýmkin dep qaraydy. Tipti Qúryltay qúramynda oppozisiyalyq partiyalar da bolady dep jatyr. Jaraydy delik, alayda 6-bapta memlekettik organdardy eseptemegende Qoghamdyq birlestikterding nemese kimning partiya qúrugha bolady ne bolmaydy degen qanday da bir týsinik berilmegen. Endeshe búl Bapqa da qatysty tolyqtru kerek emes pe?

Osy baptyng 4-tarmaghynyng jol basyna Qoghamdyq birlestikterge nemese Kommersiyalyq emes ýiymdargha degen anyqtamalyq úghym jazylu qajet. Endi jәne de osy bap jәne basqada baptarda «Qazaqstannyng zandaryna sәikes nemese zangha sәikes, zanmen shekteledi...» (6/5, 7/2, 34, 35/4, 37/3-tarmaqtary) degendey tirkester jii kózge týsedi. Osyghan baylanysty bizding oiymyz, onda qanday naqty zandargha sәikes boluy anyq jazylyp kórsetilui kerek.

Al 15/6-tarmaghy: «Ár adamnyng memlekettik organnyng nemese onyng lauazymdy adamynyng zansyz әreketimen keltirilgen ziyandy memleketten ótetip alugha qúqyghy bar». Búl «ótetip» degendi  tipti de týsinikti bolu ýshin júrt jii qoldanatyn «óndirip» atauymen almastyrsaq, qalay?

37/3-tarmaqta: «...jasyruy zangha sәikes jauaptylyqqa alyp keledi» Búl 47/3 tarmaqta eki ret, 48/1-tarmaqta bir ret kezdesedi. Al 57/2-tarmaqta: «...Qúryltay Tóraghasy lauazymynan keri shaqyryp alynuy, sonday-aq ornynan týsui mýmkin» (jәne de 44/3-tarmaghy). Bizdinshe kóp kezdesetin «jauaptylyqqa» degendi «jauapkershilikke» dep birizdendirip, auystyru kerek. Al «týsui»(?) emes, bizshe «týsedi», eng dúrysy «bosatylady». Jәne de osy tarmaqta «Qyzmetinen ketirilgen...» degendi «shektetilgen» dep alghan oryndy siyaqty. 46/1-tarmaq: Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti: 1) Qazaqstan halqyna eldegi jaghday men Qazaqstan Respublikasynyng ishki jәne syrtqy sayasatynyng negizgi baghyttary turaly joldau jasaydy» degendegi «j» ýlken әrippen jazylu kerek: Joldau. Osy baptyng 2-tarmaghy: «Preziydent...Viyse-Preziydentti lauazymynan bosatady, onyng ókilettigin aiqyndaydy» emes, negizinde «Preziydent...Viyse-Preziydentting ókilettigin aiqyndaydy, lauazymynan bosatady» dep ornyn auystyryp dúrystap jazylghany jón. Demek, jana mәtinde búl tektes terminder maghynasyna qaray jýielenip, birizdendirilgeni abzal.

Ókinishke oray dýrkin-dýrkin ótken alqaly talqy otyrysta bas qújattyng barynsha sauatty  jazyluyna «basymdyq berilip, basy artyq sózder alynyp, mәnsiz audarmalar týzetildi:  «...mysaly,   «bolyp tabylady» degen sóleket audarma barlyq jerden alyndy» degenimen «...saylanady dep sanadady» degen tirkes 43/4-tarmaqta, «...bosatylady dep sanalady» , «...toqtaugha alyp keledi» 50/1-tarmaqta degen tirkes, jәne de 50/3, 55/1-2, 56/2, 56/16, 89/4, 92/2-3 tarmaqtarynda sopang etip aldynnan jýgirip-jýgirip shygha beredi...

Sóz basynda atalghanday jana mәtindegi til tazalyghy turaly alqaly otyrystyng ótkeni ziyaly qauymgha ayan. Alayda sóz arasyn bóten sózben bylghamay (qatystyrmay) jana mәtin tilining tazalyghyn әli de jetildire týsu kerek siyaqty. Tól tilimizde balamasy mýldem joq kýrdeli úghymdardy nemese ejelgi qaynar kózin grek jәne aghylshyn tilderinen alatyn halyqaralyq dengeyde ortaq jattyq ainalymgha iye, eski jәne jana  kirme terminderdi (demokratiya) aitpaghanda memlekttik nagarada, gramota, valuta, rejiym, progress, agressiya, sudiya, emissiya, komissiya, sessiya, reglament, viyse, akt, konsuitasiya, budjet, funksiya, normatiyv...osylay jalghasyp kete beretin jýz týrli termindardi qayta saralap, Ata zang alghash qazaq tilinde jazylyp jatqan song da bay tilimizdegi dәl de dúrys balamalaryn zerdelep tauyp qoldanghanymyz keler úrpaqqa óshpes ónege bolar dep oilaymyz. Óitkeni  «Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik tili – qazaq tili» (9/1-tarmaq»!). Ata zannyng tili de – Qazaq Tili!!

21 aqpan resmy aqparat kózderi on mynnan artyq úsynys týskenin resmy habarlady. Dәuirlik mәni zor bas qújat ýshin Ár adamnyng pikiri manyzdy. Biz bir adam retinde ghana kótergen kemshin tústardy tipti jay redaksiyalyq, atau-termiyn, mazmúndyq, maghynalyq jәne grammatikalyq tike qatysty olqylyqtardyng әli de bar ekenin eskergende, 130 aqyl-oydyng iyesi altyn uaqyttarymen qalay júmys jasaghany kýmәn tudyrady degen elding sózining jany bar ma deysin. Oghan 12 kezek ótken jýieli talqy otyrysyn qosynyz! Taqyrypqa dәiek bolghan búl derekter tek sholghynshynyng kózine ilikkenderi ghana. Qoyshy, Sonymen jana Konstitusiya mәtini osylay qabyldanyp kete bere me??

Bizding úsynysymyz, Ata zannyng býginge deyin ózgerister engizilip, tolyqtyrylyp janarghan, jetildirilgen eng songhy Núsqasy taghy bir ret BAQ betterinde ashyq jarialanuyn erekshe ótinemiz.

Duman Amanúly

Abai.kz