اقپاننىڭ بەسىنشى كۇنى قر مەملەكەتتىك كەڭەسشىسى، كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان قارين ءماتىن مازمۇنى مەن ءتىل تازالىعى تالقى بولعان جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا وزگەرىستەردى تالقىلاۋ جارتى جىلعا سوزىلسا دا قازىرگى اتا زاڭدا تەرمينولوگيالىق قاتەلىكتەر كوپ ەكەنىن ەسكەرتكەن.

جەتىنشى اقپاندا كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىت نۇرمۇحانوۆ 9-وتىرىستا كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا جاڭا ءماتىن جاريالانعان ساتتەن باستاپ 4 مىڭنان استام  كەلىپ تۇسكەن بارلىق ۇسىنىستار، پىكىرلەر مەن ەسكەرتۋلەردى مۇقيات زەردەلەپ جاتىر، - دەگەنى ەسىمىزدە.

11 اقپان كۇنى پرەزيدەنتىمىز 15 ناۋرىزعا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.

ءبىز 12 اقپاندا كونستيتۋتسيالىق سوت جانە «اباي.كز» سايتىندا جاريالاعان جاڭا ءماتىندى ساپىرماساقتا، سانالى تۇردە ءبىر شولىپ شىقتىق.

ءيا، كونستيتۋتسيادا العاش رەت قازاق تىلىندە دايىندالدى، ءارى تۇڭعىش رەت «اتا زاڭ» اتاۋى كورىنىس تاپتى. جاڭا ءماتىندى وقىپ، وعان كوزقاراس پەن ۇسىنىس ءبىلدىرۋ اتا زاڭنىڭ شىنايى حالىقتىق سيپاتىن ايقىن كورسەتتى. بۇل انىق.

ال ساياساتتانۋشىلار مەن زاڭگەرلەر ءماتىننىڭ ءتىلى جەڭىل، جاتتىق، تۇسىنىكتى  دەپ جاتىر. ءماتىن مازمۇنى مەن ءتىل تازالىعى تۋرالى القالى جيىن دا ءوتتى. الايدا، تىلگە تيەك بولار كەمشىلىكتەر جوق ەمەس. ەڭ وقشاۋى – «مۇمكىن» مەن «ءتيىس» سىندى ەكىۇشتى ماعاناسى بار سىڭار سوزدەن سۇرىنەسىڭ...

«مۇمكىن»:

5 باپتىڭ 6-تارماعى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرىنىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتۋ ماقساتىندا قارجى سالاسىنا قاتىستى ارناۋلى قۇقىقتىق رەجيم نەمەسە «قارقىندى داميتىن قالا» ارناۋلى قۇقىقتىق رەجيمى كونستيتۋتسيالىق زاڭدارعا سايكەس بەلگىلەنۋى مۇمكىن» (؟). «وسى ارناۋلى قۇقىقتىق رەجيمدەر مەملەكەتتىك باسقارۋ، سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ ەرەكشەلىكتەرىن كوزدەۋى مۇمكىن» (؟) يا بولماسا «...شەكتەلۋى مۇمكىن» ت.س.س..  نە ءۇشىن مۇمكىن؟! سولقىلداقتىقتىڭ سالدارىنان زاڭدارعا سايكەس قانشاما جاعدايلار، دۇنيەلەر بەلگىلەنبەۋى دە مۇمكىن عوي؟ بايقاساڭىز سويلەمنىڭ ەكى كوزى ەكى جاققا قاراپ تۇرعانداي. ال ەكىنشى سويلەم الدە نەنى كوزدەپ، الدە نەگە جول اشىپ تۇرعانداي تەرىس اسەر بەرەدى. كەرىسىنشە اتا زاڭدا كورسەتىلمەگەن نورمالار ءىس جۇزىندە ىسكە اسىپ نەمەسە باسقاشا قولدانىسقا ەنىپ كەتۋى وتە ىقتيمال. سوندىقتان دا ەش قانداي ساڭلاۋ بولماۋ قاجەت! جانە دە اتا زاڭدا «كوزدەۋى» دەگەندەي بەينەلى ادەبي سوزدەر قولدانىلماۋى كەرەك. اتالعان تىرەستەر «بەلگىلەنەدى»، «شەكتەلەدى»، ال اناۋ «كوزدەۋ» دە، «كوزدەلەدى» دە ەمەس، «نازارعا الىنادى نەمەسە باسشىلىققا الادى» دەپ جازىلعانى دۇرىس. مۇنداي سان ءتۇرلى ءدۇدامال قولدانىستار وتە كوپ كەزدەسەدى. م.: 5/6, 7/2, 8/2-3, 34, 41/1, 57/2,58/4, 60/6, 80/1, 90/2-3-4, 91/2: «...قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسىن قورعاۋ ماقساتىندا شەكتەلۋى مۇمكىن»، «...جەر زاڭدا بەلگىلەنگەن نەگىزدەردە، شارتتار مەن شەكتەردە جەكە مەنشىكتە دە بولۋى مۇمكىن»، «...ورنىنان ءتۇسۋى مۇمكىن»، «...توقتاتىلۋى نەمەسە توقتاتىلا تۇرۋى مۇمكىن»، «...سوت تارتىبىمەن دە جويىلۋى مۇمكىن»... جاڭا جوبادا نە كوپ، مۇمكىن كوپ!

بۇل ولقىلىقتار رەفرەندۋمنان بۇرىن تۇزەتىلمەسە «اتا زاڭ» الدىندا ۇلكەن قيانات بولىپ ەسەپتەلەدى.

«ءتيىس»:

8-باپ 2-تارماقتا مەنشىكتى پايدالانۋ حاقىندا «...زاڭمەن قورعالاتىن مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتىرمەۋگە ءتيىس» - دەپ كەزدەسەدى. بۇل ءتارىزدى ەتىستىكتىڭ بولىمسىز تۇرىمەن تىركەسىپ كەلەتىن «ءتيىس» فورمۋلاسى ءجيى كەزدەسەدى (8-2, 15/5, 23/4, 25/2, 61/5, 67/1, 68/3, 75/2-3, 81/1, 95/1-2-3-4: ...شەكتەلمەۋگە، بۇزباۋعا،  كەلمەۋگە، ورىندالماۋعا ءتيىس...). ونداعى بارلىق «تيىستەردىڭ»  ناقتىلىعى مەن سالماعى ورتاشا دەڭگەيدە. ياعني «مىندەتتى» دەگەن ناقتى ماعاناسى اشىق ەمەس. بىزدىڭشە «ءتيىس» ەمەس، «كەلۋگە بولمايدى» - دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى ايتىلىپ جازىلۋى كەرەك. بۇل اتا زاڭ بولعاسىن ءسوز قولدانۋ نورماعا، رەڭككە سايكەس بولۋ شارت. ال كەي تارماقتاردا ەكى «ءتيىستىڭ» ناقتى ايىرماشىلىعى كونتەكس پەن ەتىستىك ماعاناسىنا بايلانىستى تۇرلىشە ءمان بەرەتىنى دە بايقالادى.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتارى كۇمانسىز. 6-باپ بەس شاعىن تارماقتاردان تۇرادى. شاناعىنا قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتتەرى مەن ماقسات-مىندەتتەرى وزەك بولعان. ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرمۇرات باپي «رەفەرەندۋم-2026» اتتى ونلاين-مارافوندا: «جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قابىلدانسا، ەلدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ سانى ارتۋ كەرەك. ءبىر پالاتالى قۇرىلتايعا قازىرگى 6 پارتيا عانا كىرسە، قوعام ءبىزدى تۇسىنبەيدى» دەگەن پايىم ايتتى. قىسقاسى دەپۋتات مۇلدەم جاڭا پارتيالار قۇرىلۋى مۇمكىن دەپ قارايدى. ءتىپتى قۇرىلتاي قۇرامىندا وپپوزيتسيالىق پارتيالار دا بولادى دەپ جاتىر. جارايدى دەلىك، الايدا 6-باپتا مەملەكەتتىك ورگانداردى ەسەپتەمەگەندە قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ نەمەسە كىمنىڭ پارتيا قۇرۋعا بولادى نە بولمايدى دەگەن قانداي دا ءبىر تۇسىنىك بەرىلمەگەن. ەندەشە بۇل باپقا دا قاتىستى تولىقترۋ كەرەك ەمەس پە؟

وسى باپتىڭ 4-تارماعىنىڭ جول باسىنا قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە نەمەسە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا دەگەن انىقتامالىق ۇعىم جازىلۋ قاجەت. ەندى جانە دە وسى باپ جانە باسقادا باپتاردا «قازاقستاننىڭ زاڭدارىنا سايكەس نەمەسە زاڭعا سايكەس، زاڭمەن شەكتەلەدى...» (6/5, 7/2, 34, 35/4, 37/3-تارماقتارى) دەگەندەي تىركەستەر ءجيى كوزگە تۇسەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ ويىمىز، وندا قانداي ناقتى زاڭدارعا سايكەس بولۋى انىق جازىلىپ كورسەتىلۋى كەرەك.

ال 15/6-تارماعى: «ءار ادامنىڭ مەملەكەتتىك ورگاننىڭ نەمەسە ونىڭ لاۋازىمدى ادامىنىڭ زاڭسىز ارەكەتىمەن كەلتىرىلگەن زياندى مەملەكەتتەن وتەتىپ الۋعا قۇقىعى بار». بۇل «وتەتىپ» دەگەندى  ءتىپتى دە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن جۇرت ءجيى قولداناتىن «ءوندىرىپ» اتاۋىمەن الماستىرساق، قالاي؟

37/3-تارماقتا: «...جاسىرۋى زاڭعا سايكەس جاۋاپتىلىققا الىپ كەلەدى» بۇل 47/3 تارماقتا ەكى رەت، 48/1-تارماقتا ءبىر رەت كەزدەسەدى. ال 57/2-تارماقتا: «...قۇرىلتاي توراعاسى لاۋازىمىنان كەرى شاقىرىپ الىنۋى، سونداي-اق ورنىنان ءتۇسۋى مۇمكىن» (جانە دە 44/3-تارماعى). بىزدىڭشە كوپ كەزدەسەتىن «جاۋاپتىلىققا» دەگەندى «جاۋاپكەرشىلىككە» دەپ بىرىزدەندىرىپ، اۋىستىرۋ كەرەك. ال «ءتۇسۋى»(؟) ەمەس، بىزشە «تۇسەدى»، ەڭ دۇرىسى «بوساتىلادى». جانە دە وسى تارماقتا «قىزمەتىنەن كەتىرىلگەن...» دەگەندى «شەكتەتىلگەن» دەپ العان ورىندى سياقتى. 46/1-تارماق: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى: 1) قازاقستان حالقىنا ەلدەگى جاعداي مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى جولداۋ جاسايدى» دەگەندەگى «ج» ۇلكەن ارىپپەن جازىلۋ كەرەك: جولداۋ. وسى باپتىڭ 2-تارماعى: «پرەزيدەنت...ۆيتسە-پرەزيدەنتتى لاۋازىمىنان بوساتادى، ونىڭ وكىلەتتىگىن ايقىندايدى» ەمەس، نەگىزىندە «پرەزيدەنت...ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ايقىندايدى، لاۋازىمىنان بوساتادى» دەپ ورنىن اۋىستىرىپ دۇرىستاپ جازىلعانى ءجون. دەمەك، جاڭا ماتىندە بۇل تەكتەس تەرميندەر ماعىناسىنا قاراي جۇيەلەنىپ، بىرىزدەندىرىلگەنى ابزال.

وكىنىشكە وراي دۇركىن-دۇركىن وتكەن القالى تالقى وتىرىستا باس قۇجاتتىڭ بارىنشا ساۋاتتى  جازىلۋىنا «باسىمدىق بەرىلىپ، باسى ارتىق سوزدەر الىنىپ، ءمانسىز اۋدارمالار تۇزەتىلدى:  «...مىسالى،   «بولىپ تابىلادى» دەگەن سولەكەت اۋدارما بارلىق جەردەن الىندى» دەگەنىمەن «...سايلانادى دەپ سانادادى» دەگەن تىركەس 43/4-تارماقتا، «...بوساتىلادى دەپ سانالادى» ، «...توقتاۋعا الىپ كەلەدى» 50/1-تارماقتا دەگەن تىركەس، جانە دە 50/3, 55/1-2, 56/2, 56/16, 89/4, 92/2-3 تارماقتارىندا سوپاڭ ەتىپ الدىڭنان جۇگىرىپ-جۇگىرىپ شىعا بەرەدى...

ءسوز باسىندا اتالعانداي جاڭا ماتىندەگى ءتىل تازالىعى تۋرالى القالى وتىرىستىڭ وتكەنى زيالى قاۋىمعا ايان. الايدا ءسوز اراسىن بوتەن سوزبەن بىلعاماي (قاتىستىرماي) جاڭا ءماتىن ءتىلىنىڭ تازالىعىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەك سياقتى. ءتول تىلىمىزدە بالاماسى مۇلدەم جوق كۇردەلى ۇعىمداردى نەمەسە ەجەلگى قاينار كوزىن گرەك جانە اعىلشىن تىلدەرىنەن الاتىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ورتاق جاتتىق اينالىمعا يە، ەسكى جانە جاڭا  كىرمە تەرميندەردى (دەموكراتيا) ايتپاعاندا مەملەكتتىك ناگارادا، گراموتا، ۆاليۋتا، رەجيم، پروگرەسس، اگرەسسيا، سۋديا، ەميسسيا، كوميسسيا، سەسسيا، رەگلامەنت، ۆيتسە، اكت، كونسۋتاتسيا، بيۋدجەت، فۋنكتسيا، نورماتيۆ...وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەتىن ءجۇز ءتۇرلى تەرمينداردى قايتا سارالاپ، اتا زاڭ العاش قازاق تىلىندە جازىلىپ جاتقان سوڭ دا باي تىلىمىزدەگى ءدال دە دۇرىس بالامالارىن زەردەلەپ تاۋىپ قولدانعانىمىز كەلەر ۇرپاققا وشپەس ونەگە بولار دەپ ويلايمىز. ويتكەنى  «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى» (9/1-تارماق»!). اتا زاڭنىڭ ءتىلى دە – قازاق ءتىلى!!

21 اقپان رەسمي اقپارات كوزدەرى ون مىڭنان ارتىق ۇسىنىس تۇسكەنىن رەسمي حابارلادى. داۋىرلىك ءمانى زور باس قۇجات ءۇشىن ءار ادامنىڭ پىكىرى ماڭىزدى. ءبىز ءبىر ادام رەتىندە عانا كوتەرگەن كەمشىن تۇستاردى ءتىپتى جاي رەداكتسيالىق، اتاۋ-تەرمين، مازمۇندىق، ماعىنالىق جانە گرامماتيكالىق تىكە قاتىستى ولقىلىقتاردىڭ ءالى دە بار ەكەنىن ەسكەرگەندە، 130 اقىل-ويدىڭ يەسى التىن ۋاقىتتارىمەن قالاي جۇمىس جاساعانى كۇمان تۋدىرادى دەگەن ەلدىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار ما دەيسىڭ. وعان 12 كەزەك وتكەن جۇيەلى تالقى وتىرىسىن قوسىڭىز! تاقىرىپقا دايەك بولعان بۇل دەرەكتەر تەك شولعىنشىنىڭ كوزىنە ىلىككەندەرى عانا. قويشى، سونىمەن جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنى وسىلاي قابىلدانىپ كەتە بەرە مە؟؟

ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز، اتا زاڭنىڭ بۇگىنگە دەيىن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، تولىقتىرىلىپ جاڭارعان، جەتىلدىرىلگەن ەڭ سوڭعى نۇسقاسى تاعى ءبىر رەت باق بەتتەرىندە اشىق جاريالانۋىن ەرەكشە وتىنەمىز.

دۋمان امانۇلى

Abai.kz