Rayymbek Týkeúly Qangeldi nemeresi (1705-1785) – qazaqqa aty anyzgha ainalghan batyr, әigili qolbasshy, kóripkel, әulie retinde el esinde saqtalyp qalghan tarihy túlgha.

Batyr babanyng ata-tegi Alban taypasynyng Aljan ruynan taraghan. Arghy babasy Syrymbet biyden tartyp batyrlyq, baylyq, mansap ýzilmegen. Rayymbekting atasy Qangeldi Syrymbetúly Úly jýz han ordasynda Tóle biymen birge el irgesin bekemdeuge erekshe atsalysqan, lauazymdy qyzmet atqarghan óz zamandastarynan túghyry biyik memleket qayratkeri bolghan.

Qangeldi batyrdan – Týke, odan – Rayymbek, Tolmash atty eki úl taraydy. Rayymbekting әkesi Týke erte qaytys bolyp, ol atasy Qangeldi batyrdyng tәrbiyesinde ósken.

Rayymbek kóp nekeli bolghan adam. Birinshi әieli Kórpeshten – Nart, Sart, Áji, Qojaghúl tuylghan. Jәne bir әielining aty – Bәtima. Ol qyrghyzdyng әigili bii Aqbotanyng qyzy eken. Bәtima anamyz óte súlu bolghandyqtna oghan til-kóz tiymesin dep batyr auyly «Jaman qyz» dep atap ketken. Bәtima anamyzdan – Oraqbay, Qonaqbay, Masaqbay atty ýsh úl tuylghan. Taghy bir әieli Balqy anamyzdan – Áytimbet tuylghan. Endi bir әielinen – Qúljaman, Altay tuylghan. Batyr babamyz Rayymbekten Manat atty qyz bolghandyghy turaly kónekóz, qúima qúlaq shejireshiler kóp aitady.

Al endi әngimemizding negizgi arqauy bolghan Rayymbek batyrdyng Manat atty qyzyn qaysy elge úzatty, kimge qúda-júrat boldy degen saualdyng jauabyn tabu ýshin izdenis jasap kórelik.

II

Halqymyzda «Qargha tamyrly qazaq» degen sóz tirkesi bar. Búl sóz de qazaq qoghamyndaghy Úly Dalada jasap jatqan ru, taypa, jýz, úlystardyng bir-birinen bólinbeytin qandastyq, tuysqandyq, qúda-júrattyq baylanyspen Alash atty altyn dingekke baylanyp jatqanyn anghartsa kerek.

Belgili jazushy, shejireshi Jeldikbaev Dәulet Ahmetbayúly «Sayynbólekting Abaq túqymy kóptigimen de, baq-dәuletimen de, shen-shekpenimen de basqalardan erekshelenip túrady. Abaq tórt әiel alghan bolatyn. Bәibishesi Manat Aljan – Rayymbek batyrdyng qyzy. Abaqtan on bala. Olar – Angke, Jayyl, Jaynaq, Niyazbek, Kenjebek, Seksenbay, Beksenbay, Ábilbek, Ábij, Qisyq». («Sýiindik. Shejire-tariyh», Almaty, 2008 jyl, 113-bet), - deydi.

Mine, búl shejirelik derekte Jaynaq Abaqúlynyng býkil Albangha úran bolghan Rayymbek batyrdyng tughan jiyeni ekeni anyq jazylghan. Olay bolsa, endi Jaynaq biyding ata-tegine qaray atbasyn búralyq.

Jaynaq Alban taypasynyng Ayt ruynan taraydy. Ayttan – Tanatar, Mamadayyr, Uanashy, Bidayshy. Mamadayyrdan – Qalybek (Aytqa úran bolghan batyr), Sýiindik. Mamadayyrúly Sýiindik Alban eline duanbegi bolghan, óte sheshen, әdil biylik jýrgizip, el esinde qalypty. Albandar arasynda «Sýiindikting sýikemesinen saqta» degen tәmsil sóz qalghan. Sýiindikten – Balta, Qúdaynazar.

Sýiindikting ekinshi úly Qúdaynazar – Alban elinen shyqqan ataqty biylerding biri bolghan. Qúdaynazardan – Qoysoymas, Búqar, Aman, Shala. Qoysoymastan – Toqtakýshik, Sayynbólek, Baryn, Tiyes, Qarasholaq, Esengeldi, Kebek, Edige, Tóle. Sayynbólekten – Alban, Áji, Abaq, Tileuke, Qonysbay, Maldybay. Abaqtan – Jaynaq. Tekti atadan taraghan ataqty Jaynaq biyding atatek shejiresi qysqasha osylay.

Tókpe jyrdyng dauyly Kódek Maralbaev «Ayt eli» atty tolghauynda:

«Uanashy, Mamadayyr,

Ayttan tuyp taraghan.

Bәibisheden Tanatar,

Bidayshy kelgen aradan.

Qalybek pen Sýiindik,

Artyq tughan babadan.

Sýiindik by bolypty,

Sharapaty bar adam.

 

Biyligine razy,

Duanbegi atanghan.

Qúrmettep halyq qalaghan,

Áuliyening mazaryn,

Izdep baryp jylaghan.

Qúdaynazar tuypty,

Keteyin atam sadaghan.

 

Ashamay minip topqa kep,

Talastyng jónin súraghan.

Tauyp aitqan biyligi,

Tanghaltyp elge únaghan.

 

Qoysoymas, Búqar bay bolyp,

Malyn aidap sanaghan.

Sary qymyz sapyryp,

Tasytyp qúighan sabadan.

 

Sayynbólek batyr bop,

Qalmaqty jargha qamaghan.

Ábikeng artyq by bolyp,

El jyrtyghyn jamaghan.

 

Bir әieli qyzy edi,

Rayymbek batyrdyn.

Áulie әje-anadan,

Niyazbek, Jaynaq atanghan,

Bes úl kórgen baladan.

 

Tezekting kezi Jaynaq biy,

Ýlgi kórgen babadan.

Tartynbay tauyp sóileytin,

Oyy túnyq dana adam.

 

Niyaz atam bay bolyp,

Baq qonyp, qyzyr qaraghan.

Júmyrtqalap týbine,

Boztorghay úshqan sabadan.

Bir ishik alyp jýz atqa,

Dónennen órge sanaghan»

(Núrlan Sәrsenbaev qúrastyrghan «Kódek shygharmalary», Shynjang halyq baspasy, jeltoqsan,  2005 jyl, 191-192- better), - dep Sýiindik biyden tartyp, onyng úrpaghynan shyqqan biy-bolys, batyr, sheshen, bay-kópes, jaqsy-jaysanyn týgel jyrgha qosady.

Aljan ruynan shyqqan ataqty batyr Rayymbek Ayt ruynyng Sýiindik tarmaghynan shyqqan bay, kópes Sayynbólek Qoysoymasúlymen qúda bolady. Rayymbek qyzy Manatty Sayynbólekting Abaq degen úlyna úzatady. Abaqtyng bәibishesi Manattan tuylghan Jaynaq óz dәuirinde Úly jýz qazaqtaryna tanymaly biylerding biri bolghan.

Qazaq mәdeniyetin әlemge tanytqan aty mәshhýr ghúlama ghalym Shoqan Uәlihanov (1835-1865) Qashqargha barghan saparynda Alban taypasynyng 24 biyin hatqa týsirgen. Sol qoljazbada Ayt-Bozym biyleri turaly arnayy toqtalyp, bylay bayandaghan: «Biyleri: Abaq Sayynbólekov (ólgen), Jaynaq Abaqov, Týmenbay Oryntaev (ólgen), Áuel Qojamqúlov, Aytaq Ystybaev, Arap Qúrymbaev (ólgen), Túsyrman Qonysbaev (turasy Púsyrman Qonysbaev – N.Sәrsenbaev), Tazabek Púsyrmanov» (Shoqan Uәlihanov «Bes tomdyq shygharmalar jinaghy», 1-tom, Qazaq SSR Ghylym akademiyasynyng baspasy, Almaty, 1961 jyl, 541-542- better).

Jaynaqtyng әkesi Abaq ta Albangha tanylghan bedeldi biylerding biri bolghan, atasy Sayynbólek san myng jylqy aidaghan bay kisi edi.

Jetisudyng jeztanday aqyny Qúlanayan Qúlmambet (1826-1906):

«Albanda ótken eken Abaq, Jaynaq,

Ótipti Sayynbólek san jylqy aidap», - dep Qoysoymas әuletining beldi adamdarynyng sәn-saltanatyn jyrgha qosady.

Qytay qazaghynan shyqqan kórnekti әdebiyettanushy, baspager, aqyn Tәlipbay Qabaev Jaynaq by turaly «Albannyng Ayt ruyndaghy Jaynaq beldi kisilerding biri bolghan. Olarmen qatar otyrghan qyrghyzdyng Shalabay batyr degen adamy joghalghan jylqysyn Ayt elinen kórip, Tezek tórege kelip aryz aitady. Tezek tóre Jaynaqqa:

– Aralas otyrghan qyrghyz-qazaqpyz. Alghandar bolsa qaytaryp qoyyndar, - deydi. Jaynaq almaghanyn aitady.

Shalabay Jaynaqty kórgen jerden:

«Assalaumaghaleykum, Jaynaq batyr,

Úrymdy әkelding be baylap batyr?

Biylerimdi otyrmyn saylap batyr,

Maldarymnyng aldyna qosaq ertip,

Ayyybymen keteyin aidap, batyr», - deydi.

Sonda Jaynaq biy:

«Uaghaleykumassalam, Shalabay batyr,

Saqaly joq, múrty joq baladay batyr.

Aqtara qarap, audara súrap keldim,

Bizge japqan búl sózing jaladay batyr.

Kýni búryn biylerin saylap alghan,

Alkeude, kýmanqor shalaghay batyr», - deydi.

Otyrghan el du kýlip, Shalabay eshtene aita almay, qaytyp ketedi» («Kódek», Shynjang jastar – órender baspasy, 1984 jyl, 138-139- better), - dep bayandaydy.

Sonau 1895 jyly Jetisuda aty әigili aqyn Sarbas pen jyr alyby Jambyl Jabaev aitysqan eken. Sol aitysta:

«Atasyn sen qarashy,

Abaqtyng úly Jaynaqty.

Eregesken dúshpanyn,

Aldyna salyp aidapty.

Batyrlyghyn aitayyn,

Qylyshyn tasqa qayrapty.

Sheshendigin aitayyn,

Búlbúlday tili sayrapty.

Qoly, kýshin aitayyn,

Árkimning jayyn oilapty», -

degen óleng shumaqtarynan Jaynaq biyding el arasynda ataq-danqy asqaqtaghan

tarihy túlgha ekenin angharugha bolady.

III

«Jaynaq el arasynda zor bedelge iye, biylikti bilip aitatyn kisi bolghan. Sondyqtan da Tezek tóre ony han sarayyna alghyzyp, biylik qúrghyzdy. Ýlken Ordanyng pristavy Peremysheliskiy 1853 jyly Jaynaq biyge hat jazyp, Alban biylerin ózine bastap keluin talap etui osynyng bir dәleli» (Jeldikbaev D.A. «Sýiindik. Shejire-tariyh», Almaty, 2008 jyl, 130-bet).

Jyr dýldýli Kódekting әkesi Bayshyghan aqyn:

«Jylqy bar bir myng ýsh jýz Súltanqúlda,

Janserke Ayt-Bozymgha bolghan túlgha.

Jýz atqa qajy atamyz ishik alghan,

Jylqymyz az ba, kóp pe ózing ylgha?

By atam ashamayda biylik aityp,

Ýkimi topty jaryp tolghan syngha», - dep Abaq әuletinen shyqqan jaqsy-jaysandardy jyrgha qosady. Jaynaq Abaqúly 1812 jyly Altynemelde dýniyege kelgen. 1859 jyly ózi tughan jerde dýniyeden qaytqan. Jaynaqtan – Bayserke, Janserke, Abiyr, Súltanqúl, Bayúzaq taraydy. Búlardy el «Bes Jaynaq» dep atap ketken.

Jaynaq by úrpaqtarynan Albangha tanymal birtalay tarihy túlghalar shyqqan. Mysaly, әkesi Jaynaq biyding jolyn qughan Janserke Ayt eline 24 jyl bolys bolyp halqyna әdil biylik jýrgizse, Súltanqúl Jaynaqúly Albangha aty әigili baylardyng biri bolghan. El basyna auyr kýn tughan 1916 jyly Qarqaradaghy «Alban kóterilisinin» kósemderinen Túrlyqoja Janserkeúly, Bekdayyr Súltanqúlúly siyaqty últ qaharmandary shyqqan. Sol kóteriliste Túrlyqoja, Bekdayyr qandykóilek joldastary Jәmenke, Úzaq t.b. birge aq patsha jaghynan Qaraqol týrmesinde qyrghyngha úshyraydy.

1930 jyldardaghy ekinshi ýrkinde Bekdayyrdyng Mysa degen balasy ýy ishimen jan saughalap Qytaygha qaray qashady. Jol-jónekey shekarada bir qalmaq úlyghynyng ýiine qonady. Mysanyng mal-mýlkine, altyn-kýmisine qyzyqqan qalmaq týn ishinde eshkimge bildirmey otbasymen týgel qyryp tastaydy. Osy oqighany әigili aqyn Kódek Maralbaev:

«Ketti me qayran Mysa deregi joq,

Jastardyng tuylyp eng ereni bop.

Arghy atang Sýiindikten beri qaray,

Albannyng shyghyp edi zeregi bop.

Arghy atang qayran Mysa Jaynaq edi,

Eline, auylyna paydaly edi.

Tórening Bayjúmasyn basqa úryp,

Jerinen Ayt elining aidap edi.

Osynday jaralysyn, bauyrym-ay,

Ashylyp, jarylmaghan qauynym-ay.

Qidy eken kózi kórip, qoly qaytip,

Jolyqtyng qanday jannyng jauyzyn-ay», - dep kóz jasyn kól etip joqtaydy.

«Elimiz egemendigin alghan song 1996 jyly batyrdyng ózi tuyp-ósken, topyraq búiyrghan atamekeni – Altynemeldegi ziratynyng basyna qúlpytas qoyyp, as berildi» (Damir Jaynaqov. «El qorghaghan er baba. Qylyshyn tasqa qayraghan», «Jetisu» gazeti, 14 shilde, 2016 jyl). 1999 jyly Almaty oblysy (qazirgi Jetisu oblysy), Kerbúlaq audanyndaghy Golubinova auylyna Jaynaq Abaqúlynyng esimi berildi.

«Batyr tusa – el yrysy, janbyr jausa – jer yrysy», - deydi dana halqymyz. Jaynaq Abaqúly naghashy atasy Rayymbekting qaharmandyq jolyn jalghastyrghan, el men jerding taghdyryn bәrinen biyik qoyghan, erjýrek batyrlyghymen, әdil biyligimen el jýreginde saqtalyp, tarih betinde aty qalghan, últtyq túlgha mәrtebesine kóterilgen qayratker.

Núrlan Sәrsenbaev,

Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi, jazushy, etnograf

Abai.kz