2025 jyldyng 19 mausymynda «Dat» gazetinde belgili jurnalist, әdebiyet synshysy Ámirhan Mendekening «Orys tildi qazaqtar – jana últ» atty maqalasy jariyalanghan bolatyn. Mýmkin, kezinde búl maqala talqylanghan da bolar, talay‑talay pikirler aitylghan shyghar... Biraq, búl mәsele «aytyldy – boldy» deytin qatardan emes, qazaq qoghamynyng tәnine jabysqan nyshan siyaqty – últtyq sanada ýnemi kórinis beretin taqyryp. Sondyqtan, әleumettik jelilerde Ámirhan Mendekening osy maqalasy qaytadan qyzu talqylana bastady. Onyng da sebebi bar...

Endi, Ámirhannyng maqalasyndaghy «orys tildi últ» jәne «olardyng óz memleketi» mәselesine de óz oiymyzdy bildirudi jón kórdik.

Ámirhan bylay deydi: «Demek, «orystildi qazaqtar» degenimiz – mýlde jana qauymdastyq, qazaq últynyng úzaq jyldar boyy bodandyq pen otarlyqta boluynyng kesir-kerinen payda bolghan jana últ, jana halyq. «Ýiding ishinen ýy tigildi, últtyng ishinen últ payda boldy» degenimiz de osy…».

Endi, osyndaghy «últ ishinen últ payda boldy» degen pikirge toqtalayyq:

Últ – belgili bir tarihy kezenderde payda bolatyn qúbylys. Onyng payda boluyn klassikalyq oqulyqtar bylay suretteydi: 1. Óz ekonomikalyq tútastyghy, yaghni, óz betinshe ekonomikalyq qarym‑qatynastar jýiesine enui; 2. Ózining territoriyalyq birligi, yaghni, óz memlekettik qúrylymy boluy; 3. Ózine ghana tәn mәdeny tútastyghy, tarihy; 4. Ózining tili. Mine, osy tórt belgi etnos damuymen say kelgende ghana ol Últtyq birlikti týzey alady.

Olay bolsa, «qazaqstandyq orystildi últta» osy belgiler bar ma?

Birinshiden, elimizdegi orystildi qazaqtar Qazaqstan Respublikasy memlekettiligi arqyly әlemdik ekonomikalyq qatynasqa qazaqtildi qazaqtarmen birge enip otyr.

Ekinshiden, orystildi qazaqtardyng óz aldyna shoghyrlana ornalasqan anklavy, ne bolmasa, basqaday territoriyalyq birligi joq. Olar býkil el boyyna shashyray ornalasqan, әri, olardyng shoghyrlanghan jeri iri qalalar. Al, qalalarda onymen bir mezette qazaqtildi qazaqtar ómmir sýrip jatyr.

Ýshinshiden, orystildi qazaq qauymnyng óz tarihy joq, ózine ghana tәn mәdeniyeti joq. Olardyng mәdeniyeti әri ketkende Orys halqynyng mәdeniyetining kóshirmesi. Al, tarihy – qazaq halqynyng tarihy. Bary osy. Yaghni, olar sany kóp bolsa da, ózderin últ dep jariyalay almaydy.

Tórtinshiden,  olardyng tili – Resey memlekettik tili. Yaghni, til jaghynan olar әr uaqytta Resey memleketi arqyly tanylady, iydentifikasiyalanady. Biraq, Reseyding ózinde «orys‑ qazaq», «orys‑buryat», «orys‑qalmaq» ne basqaday «últtar» aitylmaydy. Resey federativti memleket bolghandyqtan, olardy «shaghyn últtar» dep, әrqaysysyn óz atymen ataydy: qazaq – qazaq, buryat –buryat jәne t.t. Tilderi orys tili bolsa da, әr últ óz atynda qala beredi...

Osy jaghdayda Qazaqstanda «orystildi qazaq últy» payda bolady deuge esh negiz joq. Búl – klassika.

IYә, moyyndau kerek, bizde biylik resursynda orystldilerding ýlesi joghary. Biraq, olar tek orystildilerding mýddesine qyzmet etip jatyr dey almaymyz. Olay bolsa, olardy zang jýzinde «Memleket mýddesine qarsy әreket jasaushylar» dep jauapqa da tarugha bolar edi. Sebebi, Qazaqstannyng mýddesi men onyng halqynyng mýddesi Konstitusiyalyq zanda bekitilgen. Endeshe, orystildiler, qalasa da‑qalamasa da, biylikke kelgen song Últtyq mýddege baghynyshty bolyp qala beredi. Al, Últtyq mýdde degenimiz, aldymen Memleket mýddesi jәne Qazaqstan halqynyng mýddesi.

Al, Qazaq últy memlekettegi barlyq últty ózine tartushy, ózine sinirushi әri memlekettik jauapkershilikti moynyna jýkteushi bolyp qala beredi. Tarihy әdiletilik te, tarihy jaghday  men qazirgi әlemdik memlekettik qúrylymdar sipaty osyghan tirelgen.

Sondyqtan, elimizdegi til mәselesi  ýzdiksiz qazaq últynyng paydasyna sheshiletin bolady. Mysaly:

* Qazaqstanda tildi qalyptastyrushy mektepterding ýlesi qazaqtildilerde eki ese joghary. Ol qarqyn jyldan jylgha artu ýstinde. Mine, osy alyp tolqyn bolashaqtaghy qazaq tilining ómirshendigining kepili bolyp tabylady. Olar qazir «kýsh jinau» ýstinde. Sonymen qatar, olardy bolashaqta qazaq tilining tolyqqandy memlettik tilge ainaluyn osy bastan jýzege asyrushylar desek bolady.

* Qazir auyldyng damuyna trilliondap qarjy bólinude. Áriyne, ol «azyq-týlik qauipsizdigi» ýshin jasaluda. Alayda búl investisiya - qazaqtildi qazaqqa qúiylatyn investisiya. Mine, osy faktorlar «orystildilerdin» birigip, óz aldyna últ boluyna, últ bolyp óz aldyna «memleket qúruyna» esh mýmkindik bermeydi dep ashyq aita alamyz.

* Orystildiler arasy birtútas emes. Orystildi bola otyryp, qazaqtildi ortagha qyzmet etsem deytinder keminde 50% deuge bolady. Orystildi qazaqtardyng lokaldy territoriyalyq aimaghy joq. Memleket ishinde shashyrap ketken. Sondyqtan, óz aldyna bólek memlekettik qúrylymgha jetuge sayasiy-territoriyalyq negizi qalanbaghan.

* Býginde Soltýstik Qazaqstan oblystarynda orys halqynyng ýlesi basym. Biraq, ol ónir «orystildi qazaqtargha» sayasy túghyr tigetin aimaq bola almaydy. Ol jerde de olar «qazaq» atymen qala beredi. «Til» dep olardy bólek últ sanaytyn orta joq. Al, «Reseymen birigu» iydeyasy bizding orystildi qazaqtardyng ózining strategiyalyq mýddesine say emes.

* Sonymen qatar, kóptegen resursqa bay ólkeler qazaqtildilering qolynda.

* Demografiyalyq ýstemdik te qazaqtildilerde.

* Endi, jana zamanda JY damuy qazaq tilin órkeniyetke jaqyndata týsti. Búl qazaq tili men aghylshyn tili, ózge tilder arasynda tikeley kontakt ornatugha mýmkindik berude. Yaghni, endi qazaq tilinen keri audaru kez kelgen memlekette qiyn mәsele bolmay qaldy. Búl – qazaq tilining erkindigin úlghayta týsti, qauqaryn artyruda. Sodan bolar, qazirgi qazaq tildiler erkin týrde aghylshyngha beyimdedude, olardaghy bilingvizm endi «qazaq-aghylshyn» boluy әbden mýmkin.

* IYә, megapolister әli de orystildi bolyp qala beredi. Biraq olardyng ekonomikalyq jәne intellektualdyq potensialy qazaqtildilerge qyzmet etedi.

* Halyqaralyq qarym-qatynasta da qazaq tili qarqyn ala bastady – ol kóz alymyzda ótip jatqan qúbylys.

Áriyne, men Ámirhan Mendekeni qazaqtyng ziyalysy retinde qatty qúrmetteymin. Onyng últ tútastyghy tilden bastalady degen janayqayyn tolyq qabyldaymyn. Biraq, biz de‑fakto jaghdaydy saralay kele, onyng damuy tendensiyasyn da saralaugha tiyistimiz. Al, ol bizge bylay dep oy týiindeydi:

Qazaqstanda tildik túrghydan ekige bólingen memleketter men  óz aldyna bólek qalyptasqan «orystildi qazaq» atty últtyng payda boluy mýmkin emes. Al, qazirgi «til kýresi» ýzdiksiz qazaq tilining basymdyqqa jetuimen jalghasady.  Ol, óz kezegindi Qazaq últynyng órleu satysyna úshtasady...

Tarihtyng obektivti logikasy osyghan menzep túr...

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz