2025 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا «دات» گازەتىندە بەلگىلى جۋرناليست، ادەبيەت سىنشىسى ءامىرحان مەڭدەكەنىڭ «ورىس ءتىلدى قازاقتار – جاڭا ۇلت» اتتى ماقالاسى جاريالانعان بولاتىن. مۇمكىن، كەزىندە بۇل ماقالا تالقىلانعان دا بولار، تالاي‑تالاي پىكىرلەر ايتىلعان شىعار... بىراق، بۇل ماسەلە «ايتىلدى – بولدى» دەيتىن قاتاردان ەمەس، قازاق قوعامىنىڭ تانىنە جابىسقان نىشان سياقتى – ۇلتتىق سانادا ۇنەمى كورىنىس بەرەتىن تاقىرىپ. سوندىقتان، الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءامىرحان مەڭدەكەنىڭ وسى ماقالاسى قايتادان قىزۋ تالقىلانا باستادى. ونىڭ دا سەبەبى بار...

ەندى، ءامىرحاننىڭ ماقالاسىنداعى «ورىس ءتىلدى ۇلت» جانە «ولاردىڭ ءوز مەملەكەتى» ماسەلەسىنە دە ءوز ويىمىزدى ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىك.

ءامىرحان بىلاي دەيدى: «دەمەك، «ءورىستىلدى قازاقتار» دەگەنىمىز – مۇلدە جاڭا قاۋىمداستىق، قازاق ۇلتىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى بوداندىق پەن وتارلىقتا بولۋىنىڭ كەسىر-كەرىنەن پايدا بولعان جاڭا ۇلت، جاڭا حالىق. «ءۇيدىڭ ىشىنەن ءۇي تىگىلدى، ۇلتتىڭ ىشىنەن ۇلت پايدا بولدى» دەگەنىمىز دە وسى…».

ەندى، وسىنداعى «ۇلت ىشىنەن ۇلت پايدا بولدى» دەگەن پىكىرگە توقتالايىق:

ۇلت – بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدەردە پايدا بولاتىن قۇبىلىس. ونىڭ پايدا بولۋىن كلاسسيكالىق وقۋلىقتار بىلاي سۋرەتتەيدى: 1. ءوز ەكونوميكالىق تۇتاستىعى، ياعني، ءوز بەتىنشە ەكونوميكالىق قارىم‑قاتىناستار جۇيەسىنە ەنۋى; 2. ءوزىنىڭ تەرريتوريالىق بىرلىگى، ياعني، ءوز مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بولۋى; 3. وزىنە عانا ءتان مادەني تۇتاستىعى، تاريحى; 4. ءوزىنىڭ ءتىلى. مىنە، وسى ءتورت بەلگى ەتنوس دامۋىمەن ساي كەلگەندە عانا ول ۇلتتىق بىرلىكتى تۇزەي الادى.

ولاي بولسا، «قازاقستاندىق ءورىستىلدى ۇلتتا» وسى بەلگىلەر بار ما؟

بىرىنشىدەن، ەلىمىزدەگى ءورىستىلدى قازاقتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىلىگى ارقىلى الەمدىك ەكونوميكالىق قاتىناسقا قازاقتىلدى قازاقتارمەن بىرگە ەنىپ وتىر.

ەكىنشىدەن، ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ ءوز الدىنا شوعىرلانا ورنالاسقان انكلاۆى، نە بولماسا، باسقاداي تەرريتوريالىق بىرلىگى جوق. ولار بۇكىل ەل بويىنا شاشىراي ورنالاسقان، ءارى، ولاردىڭ شوعىرلانعان جەرى ءىرى قالالار. ال، قالالاردا ونىمەن ءبىر مەزەتتە قازاقتىلدى قازاقتار ءوممىر ءسۇرىپ جاتىر.

ۇشىنشىدەن، ءورىستىلدى قازاق قاۋىمنىڭ ءوز تاريحى جوق، وزىنە عانا ءتان مادەنيەتى جوق. ولاردىڭ مادەنيەتى ءارى كەتكەندە ورىس حالقىنىڭ مادەنيەتىنىڭ كوشىرمەسى. ال، تاريحى – قازاق حالقىنىڭ تاريحى. بارى وسى. ياعني، ولار سانى كوپ بولسا دا، وزدەرىن ۇلت دەپ جاريالاي المايدى.

تورتىنشىدەن،  ولاردىڭ ءتىلى – رەسەي مەملەكەتتىك ءتىلى. ياعني، ءتىل جاعىنان ولار ءار ۋاقىتتا رەسەي مەملەكەتى ارقىلى تانىلادى، يدەنتيفيكاتسيالانادى. بىراق، رەسەيدىڭ وزىندە «ورىس‑ قازاق»، «ورىس‑بۋريات»، «ورىس‑قالماق» نە باسقاداي «ۇلتتار» ايتىلمايدى. رەسەي فەدەراتيۆتى مەملەكەت بولعاندىقتان، ولاردى «شاعىن ۇلتتار» دەپ، ارقايسىسىن ءوز اتىمەن اتايدى: قازاق – قازاق، بۋريات –بۋريات جانە ت.ت. تىلدەرى ورىس ءتىلى بولسا دا، ءار ۇلت ءوز اتىندا قالا بەرەدى...

وسى جاعدايدا قازاقستاندا «ءورىستىلدى قازاق ۇلتى» پايدا بولادى دەۋگە ەش نەگىز جوق. بۇل – كلاسسيكا.

ءيا، مويىنداۋ كەرەك، بىزدە بيلىك رەسۋرسىندا ورىستلدىلەردىڭ ۇلەسى جوعارى. بىراق، ولار تەك ورىستىلدىلەردىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ جاتىر دەي المايمىز. ولاي بولسا، ولاردى زاڭ جۇزىندە «مەملەكەت مۇددەسىنە قارسى ارەكەت جاساۋشىلار» دەپ جاۋاپقا دا تارۋعا بولار ەدى. سەبەبى، قازاقستاننىڭ مۇددەسى مەن ونىڭ حالقىنىڭ مۇددەسى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەكىتىلگەن. ەندەشە، ورىستىلدىلەر، قالاسا دا‑قالاماسا دا، بيلىككە كەلگەن سوڭ ۇلتتىق مۇددەگە باعىنىشتى بولىپ قالا بەرەدى. ال، ۇلتتىق مۇددە دەگەنىمىز، الدىمەن مەملەكەت مۇددەسى جانە قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەسى.

ال، قازاق ۇلتى مەملەكەتتەگى بارلىق ۇلتتى وزىنە تارتۋشى، وزىنە ءسىڭىرۋشى ءارى مەملەكەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا جۇكتەۋشى بولىپ قالا بەرەدى. تاريحي ادىلەتىلىك تە، تاريحي جاعداي  مەن قازىرگى الەمدىك مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار سيپاتى وسىعان تىرەلگەن.

سوندىقتان، ەلىمىزدەگى ءتىل ماسەلەسى  ۇزدىكسىز قازاق ۇلتىنىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن بولادى. مىسالى:

* قازاقستاندا ءتىلدى قالىپتاستىرۋشى مەكتەپتەردىڭ ۇلەسى قازاقتىلدىلەردە ەكى ەسە جوعارى. ول قارقىن جىلدان جىلعا ارتۋ ۇستىندە. مىنە، وسى الىپ تولقىن بولاشاقتاعى قازاق ءتىلىنىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. ولار قازىر «كۇش جيناۋ» ۇستىندە. سونىمەن قاتار، ولاردى بولاشاقتا قازاق ءتىلىنىڭ تولىققاندى مەملەتتىك تىلگە اينالۋىن وسى باستان جۇزەگە اسىرۋشىلار دەسەك بولادى.

* قازىر اۋىلدىڭ دامۋىنا تريلليونداپ قارجى بولىنۋدە. ارينە، ول «ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى» ءۇشىن جاسالۋدا. الايدا بۇل ينۆەستيتسيا - قازاقتىلدى قازاققا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا. مىنە، وسى فاكتورلار «ورىستىلدىلەردىڭ» بىرىگىپ، ءوز الدىنا ۇلت بولۋىنا، ۇلت بولىپ ءوز الدىنا «مەملەكەت قۇرۋىنا» ەش مۇمكىندىك بەرمەيدى دەپ اشىق ايتا الامىز.

* ورىستىلدىلەر اراسى ءبىرتۇتاس ەمەس. ءورىستىلدى بولا وتىرىپ، قازاقتىلدى ورتاعا قىزمەت ەتسەم دەيتىندەر كەمىندە 50% دەۋگە بولادى. ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ لوكالدى تەرريتوريالىق ايماعى جوق. مەملەكەت ىشىندە شاشىراپ كەتكەن. سوندىقتان، ءوز الدىنا بولەك مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا جەتۋگە ساياسي-تەرريتوريالىق نەگىزى قالانباعان.

* بۇگىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ورىس حالقىنىڭ ۇلەسى باسىم. بىراق، ول ءوڭىر «ءورىستىلدى قازاقتارعا» ساياسي تۇعىر تىگەتىن ايماق بولا المايدى. ول جەردە دە ولار «قازاق» اتىمەن قالا بەرەدى. «ءتىل» دەپ ولاردى بولەك ۇلت سانايتىن ورتا جوق. ال، «رەسەيمەن بىرىگۋ» يدەياسى ءبىزدىڭ ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىنە ساي ەمەس.

* سونىمەن قاتار، كوپتەگەن رەسۋرسقا باي ولكەلەر قازاقتىلدىلەرىڭ قولىندا.

* دەموگرافيالىق ۇستەمدىك تە قازاقتىلدىلەردە.

* ەندى، جاڭا زاماندا جي دامۋى قازاق ءتىلىن وركەنيەتكە جاقىنداتا ءتۇستى. بۇل قازاق ءتىلى مەن اعىلشىن ءتىلى، وزگە تىلدەر اراسىندا تىكەلەي كونتاكت ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە. ياعني، ەندى قازاق تىلىنەن كەرى اۋدارۋ كەز كەلگەن مەملەكەتتە قيىن ماسەلە بولماي قالدى. بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ ەركىندىگىن ۇلعايتا ءتۇستى، قاۋقارىن ارتىرۋدا. سودان بولار، قازىرگى قازاق تىلدىلەر ەركىن تۇردە اعىلشىنعا بەيىمدەدۋدە، ولارداعى بيلينگۆيزم ەندى «قازاق-اعىلشىن» بولۋى ابدەن مۇمكىن.

* ءيا، مەگاپوليستەر ءالى دە ءورىستىلدى بولىپ قالا بەرەدى. بىراق ولاردىڭ ەكونوميكالىق جانە ينتەللەكتۋالدىق پوتەنتسيالى قازاقتىلدىلەرگە قىزمەت ەتەدى.

* حالىقارالىق قارىم-قاتىناستا دا قازاق ءتىلى قارقىن الا باستادى – ول كوز الىمىزدا ءوتىپ جاتقان قۇبىلىس.

ارينە، مەن ءامىرحان مەڭدەكەنى قازاقتىڭ زيالىسى رەتىندە قاتتى قۇرمەتتەيمىن. ونىڭ ۇلت تۇتاستىعى تىلدەن باستالادى دەگەن جانايقايىن تولىق قابىلدايمىن. بىراق، ءبىز دە‑فاكتو جاعدايدى سارالاي كەلە، ونىڭ دامۋى تەندەنتسياسىن دا سارالاۋعا ءتيىستىمىز. ال، ول بىزگە بىلاي دەپ وي تۇيىندەيدى:

قازاقستاندا تىلدىك تۇرعىدان ەكىگە بولىنگەن مەملەكەتتەر مەن  ءوز الدىنا بولەك قالىپتاسقان «ءورىستىلدى قازاق» اتتى ۇلتتىڭ پايدا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ال، قازىرگى «ءتىل كۇرەسى» ۇزدىكسىز قازاق ءتىلىنىڭ باسىمدىققا جەتۋىمەن جالعاسادى.  ول، ءوز كەزەگىندى قازاق ۇلتىنىڭ ورلەۋ ساتىسىنا ۇشتاسادى...

تاريحتىڭ وبەكتيۆتى لوگيكاسى وسىعان مەڭزەپ تۇر...

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz