Álqissa (sóz basy). Qúrmetti oqyrman! Abaydyng «Tasdiqat» traktatyn (qazirgishe 38-shi qara sóz) tәpsirleudi bismillә dep qolgha aldyq. Kópke ayan, ol – oishyldyng ekinshi qoljazba kitaby, ghaqliya múrasy ishindegi irisi, ghalamaty. Kóshirushiler «Tasdiq kitaby» dep at qoyghan búl tuyndydan sitata keltiru, jeke tanymdaryn talqygha salu sýiikti isimiz. Biraq tútastyq jetispey jatty. Abaydyng maqsúty ne, «dýnie oiran bolmaugha» tapqan joly, izdegen haqiqaty qaysy? Mine, osyghan kelgende ayaghyna jem týsken attay kibirtiktep qalamyz. Atalmysh enbek –  últtyq brendimiz. Ony qazaq aqyl-oyynyng shyny dep moyyndau, berisi týrki әlemi, әrisi býkil jer shary túrghyndaryna tanytu, mine, abaytanu ilimining keleli mindeti osy dep bilemin. Búl iske tamshyday bolsa da, óz ýlesimdi qospaqpyn. IYә, traktat onay shaghylatyn janghaq emes, sondyqtan oghan kirispe maqala jazyp, onda jalpy jәitterge ayaldap, alystan sermegendi jón sanaghan jayymyz bar.  

Europa pәlsapasy hәlinen birer sóz 

Ghajaby, Abay hakimning «Tasdiyq» traktaty avangard iydeyalargha toly. Olardyng manyzy erekshe. Pәlsapa hәlin sony andatugha sóz etpekpin. Bolmys shetsiz, sheksiz. Jaryq dýnie – onyng tómengi qabaty, kórinetin bóligi. Abay búl dýniyeni ýshinshi anyq sanaghan (birinshisi – Jaratushy, ekinshisi – o dýniye, yaky aqiyret). Olay bolatyny, jer beti, tabighat – adam balasy tirshilik etetin qútty meken. Alla taghala solay jaratqan. Biraq, biraq... jaratylys syry, dýnie qúpiyasy, qala qalama, Ruh әleminde! Sol jaqta jer betindegi barlyq tirshilik qúbylystarynyng jospary jasalyp qoyylghan. Gәp osy arada.

Adam jan ba, әlde tәn be? Este joq eski mezgilden adamzat   iydealist jәne materialist degen eki lagerge bólingen ghoy. Abay ilimi boyynsha tәn –  tómengi fәny әlemnen, jan – jogharghy kórinbeytin baqy әlemnen.  Qazirgi adamzat kóshi adasty. Materializm jolyna týsip, tútynushylyq batpaghyna batty. Búl – adasushylyq, jan tәndi, sana túrmysty biyleui kerek!  Abay hakim, mine, osy iydeyagha júmys jasaghan, ýndegen, ýiretken. Shәkirti Shәkәrim «Ýsh anyq» enbegin: «Tirshilik turaly adam arasynda kópten aitylyp kele jatqan eki týrli jol bar» dep bastap, sonynda «jan joghalmaydy, ólgennen song da bir týrli ómir bar» degen jol dúrystyghyn rastap beredi.

Endi mәselemiz – Europa pәlsapasy keleyik. Ol aituly «Renessans» dәuirining talaby men súranysyn ótedi. Ásirese, onyn  «Qúday joq, evolusiya zany boyynsha bәri ózdiginen jaralyp jatyr» degen paradigmasy din ornyna ghylym tu tiguine ólsheusiz qyzmet etti. Ghylymiy-tehnikalyq progresspen qanattasqan ilimder – pozitivizm (tek ilgeri damu teoriyasy), darvinizm jәne materializm jer betine auaday taraldy. Álemdik oi-sana ólkesin 1894 jyldan qalt jibermey qadaghalaghan Abay jaryqtyq: «Ey, shyraqtarym, adastyndar!» dep san talay bas shayqady, bilem. Atalghan ilimder adamzatqa zardaptar  men qasiretter әkeletinin kóre bilgendikten: «Adaspay tura izdegen hakimder bolmasa, dýnie oiran bolmaqshy» dep eskertedi euraziya ghúlamasy. Aytsa aitqanday, ótken ghasyrda adamzat búryn-sondy bolmaghan san shyrghalandy bastan keshti, shyn mәninde, «oyran boldy».

Sonymen, dýnie oiran bolmau sharty – sananyng túrmysty biyleui. Búl – Qúday zany. Mine, Abay iydealistik deytin osynau zannyn, ghylym tilimen aitqanda, doktrinanyng týpki sebebin anyqtap, teoriyasyn terendetken avtor. Sondyqtan әlem oiynyng alyby deuge qúqylymyz. Al, «ýsh tanymaq» ilimi atalmysh teoriyany negizdeuding qúraly hәm metodologiyasy bolyp tabylady.

«Ýsh tanymaq» degenimiz ne?

«Tasdiyq» traktaty – ózge qarasózderden oqshau túrghan, Abaydyng barlyq oi-tolghamdaryn boyyna túndyrghan tuyndy. Kirispesin oqiyq: «Qashan bir bala ghylym-bilimdi mahabbatpenen kókserlik bolsa, sonda ghana onyng aty adam bolady». Ol qanday ghylym-bilim? Ony oishyl bylaysha naqtylaghan: «Sonan song ghana Alla taghalany tanymaqtyq, ózin tanymaqtyq, dýniyeni tanymaqtyq, óz adamdyghyn búzbay ghana paydaly men zalaldy aiyrmaqlyq sekildi ghylym-bilimdi ýirense, bilse dep ýmit qylmaqqa bolady». Mine, Abay bala ýirense, bilse dep atap otyrghan tórt nәrse – ýsh tanymaqtyq jәne bir aiyrmaqlyq! Kókirek kózi ashyluy osy tórteuge tәueldi. Bilmegen soqyr qalyng túmangha tap bolghan jolaushy nemese eskeksiz qayyqpen tenizge shyqqan paqyr esepti. Ol ómirden tiri ólik bop ótpekshi.

Sóitip, traktatty ashu kilti – keltirilgen teziys. Óitkeni, tuyndy soghan sәikes jazylghan, qúramdas tórt bólimnen túrady.

Tórteuding songhysy (paydaly men zalaldy aiyrmaqlyq) – is-әreket nemese tәjiriybelik filosofiya. Ony keyinge qaldyra túryp, aldymen Abaydyng «ýsh tanymaqtyq» teoriyasyn talqygha salmaqpyz. Ýsh tanymaq traktat mazmúnyn nelikten kóktey ótedi? Osyny týsinip alu manyzdy.

«Ýsh tanymaq» degenimiz – bolmystyng ýsh qabaty (Alla, adam, dýniye). Búl ýsheui «adamnyng ghylymy» degenning bәrin qamtityn absolut. Onan tys eshtene de joq. Bolmys birligin bilgen, ýirengen balanyng sanasy sәuleli, esi býtin bolmaq. Abay: «Eng bolmasa shala ýirensin» deydi. Álbette, últtyq tәrbiyening irgetasy da osy arada (ýsh tanymnan maqúrym qalghan, eng bolmasa shala ýirenbegen qanshama adamnyng taghdyry talqan boldy desenizshi).

Birden aitayyq, «ýsh tanymaq» janalyq tanym emes. Ghylymda ony «Úly ýshkil» («Velikaya Triada») deydi. Bolmystyng qúramdas ýsh bóligi (Qúday, adam, dýniye) degen maghynada. Keyde makrokosm (ýlken ghalam) jәne mikrokosm (kishi ghalam) delinedi. Makrokosm degenimiz – ruhany jәne materialdyq jaqtar tútas qamtylghan sheksizdik. Mikrokosm degen – jan, ruh jәne tәnnen túratyn adam bolmysy. Ekeui qos tamshyday úqsas. Adam balasy – úshy-qiyry joq gharyshtyq bolmystyng tittey kóshirmesi sanalady.

Qoryta aitqanda, «ýsh tanymaq» ilimi – ghylym-bilimning de, tәrbiyening de qaynary. Nege deseniz, ol bolmys birligining zany, formulasy. Es-aqyldyng býtindigi – ony bilu, sezu dengeyimen ólshenbek. Eger bala ýsh tanymdy, azdy-kópti bolsa da, ýirense, bilse aty adam bolary hәm dýniyege bir kirpish bop qalanary shýbәsiz. Ýsh tanymaq ilimi jayly aitpaghymyz әzirge osylar, endi Abay maqsúty degenge keleyik.

Abaydyng maqsúty – haqiqatty jetkizu

Jastargha tәrbie bergen kezende Abay: «Maqsútym – til ústartyp, óner shashpaq, Nadannyng kózin qoyyp, kónilin ashpaq» (1887) deydi. Búl jerde «maqsút» sózining mәni «maqsat» sózinen ózgerek, ol – adam sanaly týrde iyghyna alatyn ruhany jýkti (ghylymy leksikada «missiya») bildirse kerek.

Oy-órisi, sanasy shapshang tolysqan janda maqsút ta ózgermek. Abaydyng jana maqsútty kózdegeni – 1894-1895 jyldar. «Áuelde bir suyq múz aqyl zerek», «Lay sugha may bitpes qoy ótkenge», «Ólse óler tabighat, adam ólmes», «Kók túman – aldyndaghy keler zaman»,  «Alla degen sóz jenil» sekildi pәlsapalyq iri ólender jayshylyqtan tumaghan. Sonymen birge, pendelik minez, adaldyq, ózin tanu, Allanyng hikmetin sezu kóterilgen  qarasózder óz aldyna bir tóbe.

Sóitip, jasy eluden asqan Abaygha týpki sebep pen haqiqat (tura jol) perdesi týrile bastaghan tegi. Onyng ghajayyp, yaky ghalamat dep aitarlyq jemisi – «Tasdiyq» traktaty (arabtyng «tasdiyq» sózining mәnisi – haqiqatty izdeu). Ol qasiyetti kitaptargha negizdelgen, әlemdik dengeyde – «dýnie oiran bolmauy» kózdelgen tuyndy. Atalmysh risalada bolmysty tútas qabyldau,  Allagha ghashyqtyq mәnisi, pendelikting kәmalaty, Haq joly, dinning ishki mәni, imannyng tazalyghy siyaqty problemalar qamtylghan jәne sheshimin tapqan.

Osy tústa byltyrghy jylghy ruhany oljamyz – 1896 jyly svyashennik Leonid Pokrovskiy men Abay (Ibragiym) Qúnanbayúly arasynda bolghan súhbatqa búrayyq. Din – adam men Allany baylanystyratyn nәrse. Yaghny onyng dәni, ishki mәni – mahabbat sezimin oyatu hәm kópshilikti Haq jolyna salu. Shirkeu qyzmetkeri men Abaydyng arasyndaghy súhbat negizinen osy mәsele tónireginde órbigen eken.

Abay birden-aq janaghy tereng mәselege kóshedi. Svyashennik Leonidting óz auzynan estiyik: «Bolishinstvo izuchaet magometanstvo po perevodam, y vse perevody, v tom chisle y G. Sablukova, vesima ne praviliny. Ya, govoriyl, Ibragiym, rabotaiy nad vosstanovleniyem istinnoy religiy magometanskoy v tom viyde, v kakom dal ee Magomet.  ...Magomet, mejdu prochiym, nikogda ne uchil o svyashennoy voyne, on vsegda pooshryal zanyatiya naukoy, propovedyval lubovi ko vsem ludyam» (maqala atauy – «Zapisky Kirgizskogo missionera svyashennika Leonida Pokrovskogo za 1896 god».  – «Pravoslavnyy blagovestniyk» jurnaly. – Mәskeu, 1897 j. – №9 ).

Mәtindi oqyp otyryp, qiyrdaghy Shynghystau baurayynda jatqan Abaydyng islamnyng formasy qalghan, ruhy joq, men sony qalpyna  keltirmekpin degen sózine qayran qalasyz. Búdan asqan mindet bola ma adamda? Payghambarymyz (s.gh.s.) ghylymgha inkәrlik pen adamzattyng bәrin sýngdi ýiretken, jekkórushilik pen soghys oghan jat degeni nege túrady. Mine, Qúrannyng tәuliyine (shyn maghynasyna) qanyq kisining sózi. Amal qansha, Europada dindi ghylym jengeni sekildi, islam formasy ishki mәndi, qauyzy dәndi jendi. Oghan payghambarymyz Múhammed (s.gh.s.) ýmbetining sýnnit jәne shiit bolyp ekige jaryluy aiday aighaq.

Bir anyghy, Abay kiyeli tórt kitapty týgel teksergen. Bәrine ortaq nәrse – Alla taghalanyng salghan joly, yaghny mahabbat pen ghadalәt zany ekenin anyqtap alghan. «Búlardyng kerek emes jeri joq, kirispeytúghyn da jeri joq. Ol – jaratqan Tәnirining isi» deytini sol. Biraq dinning syrtqy formasy jenip, Tәnirining isi (әmiri, zany) bastapqy mәnin joghaltuy mýmkin: «Din adamdy bir bauyr qylmaq edi, Ony bólip, dúspandyq qaru jasar» (Shәkәrim). Osy hәldi kórip-bilip otyrghan Abay  «Tasdiyqta»: «Tәnirining isin oilan» degen hadiske, «Qúday adal adamdardy sýiedi» degen ayattargha eshkimning yqylasy, kónili men ghylymy jetip qúptaghanyn kórgenim joq» deydi. Búl pikir eskirer emes.

Sóitip, biz taldau jasaghan Abay 1896 jyly svyashennikke aitqan bir auyz sózi –  әlemdik oilau shenberine kóterilgenining aishyqty kuәsi.

«Ýsh tanymaq» – Abaydyng tól ilimi

Aytpay ketu jaramas, Abay ilimi, ghylymy janalyghy desen, boldy, bitti, búl neghylghan asyra maqtau, býlk etpes bóspelik dep búrtiya qalatyn jandar aramyzda barshylyq. Onyng sebebi, ruhany ezgige týsken, ensesi basylghan halyqpyz, Batys ilimining bәrin altyngha balap, aqylgha salmay-aq, oghan bas úrugha әzir túramyz.  Biraq shyndyq – qymbat. Sol shynnyng kózimen qarasaq, Abay – fenomen qúbylys. Ol ózining tughan halqyna әuliye-hakim bolyp jiberilgen, ruhany shyngha shyqqan ilim iyesi. Ghalamdy eng biyikten tanyghan adam – geniy, kemenger, ol barlyq adamzattyng ruhany ústazy. Mine, Abay, Shәkәrim jayly osyny aitamyz.

Adamgha janynan ilim shygharu búiyrmaghan, búl – aksioma.  Ilim degenimiz – tabighatta jәne tylsym әleminde Jaratushy bar qylyp jaratqan, biraq syryn ishine býkken zandylyqtardy ashu.  «Meniki dep jýrgenning bәri Oniki» (Abay) demekshi, adam enshisi – Allanyng sheksiz hikmetterin birtindep ashyp, onan payda alugha sayady. Platon, әl-Farabi, Yassaui, Gegeli, Kant, meyli, Niuton, Darvin (evolusiya zany), Marks (ekonomika zanyn ashqan), Mendeleev deyik, qay qaysy da búryn beymәlim syr ya zandy ashyp tarihta qalyp otyr emes pe. «Tasdiyq» traktatyna qalam terbegen Abay ilim, jýie jasau degendi, әlbette, oiyna da almaghan. Tәniri erekshe aqyl men ótkir sezim darytqan, aqiqatty qabyldau qabileti (intuisiya) óte kýshti geniy bolghandyqtan ózine ashylghan tylsym dýnie syrlaryn qaghaz betine týsirgen. Boldy, bitti. Áuliye-hakim boludyng mәnisi osy arada.

Qala qalama, bolmys syryn týptep qoparu – Tәniri әmirimen Abaygha búiyrghan, alayda búl batys oqymystylary týgil, islam әlemine de mәlimsiz jәit. Qazaq ghylymy búl jaghdaydy onaltugha kýsh salugha tiyisti.

«Ýsh tanymaq» – Abay ilimi deuge dәlelder qaysy? Osyghan kósheyik.

Ghalam ýsh qabat, onyng qúramdas ýsh bóligi (Alla, adam, dýniye) dep ejelden tanylghandýr. Oghan kim talasar. Alayda atalghan ýshkil týptep qoparylghan, olardyng birligi búltartpastay dәleldengen ghylymy traktat bar ma jaryq dýniyede? Mine, qúpiyanyng kókesi osy arada.

Europa pәlsapasy hәline ilkide toqtaldyq. Gegeli, Kant syndy myqty filosof birli-jarym, ózgeleri (Dekart, Fihte, Shelling, Feyerbah, Didro, Nisshe jәne t.b.) tylsym syryn mengere almaghandar  (ruh biyigine aqyl men hauas sharasyz ghoy). Mistisizm, ezoterizm, sonday-aq, ekzistensizm (ómir mәnin izdeushilik) deytin jýie, ilimder, shyny kerek, materializmning әri jaq-beri jaghy ghana. Batys maqtan tútatyn psihologiya ghylymyn Shәkәrim: «Jan joq» – deydi psiholog, – Sau adam múny úghar ma?» dep syngha alady. Sóitip, kindigi progresske baylanghan batystyng pәlsapasy tyghyryqqa tirelip-aq otyr. «Europanyng batuy» («Zakat Europy») demekshi, búl jaghday onalar, týzeler degen ýmit te shamaly.

Shyghys pen Batys aiyrymy nede? Búl da – qyzyq.  Batys әlemi kisini zan-zәkónimen tәrbiyeleydi, tirshilik damuy manyzdy jәne syrtqy ghylym – naqliya jýirigi. Shyghystyng ereksheligi – tәlim-tәrbiyesi qúdayshylyq (sharighat, salt-dәstýr arqyly), jýrek tazaruy manyzdy, ishki (batini) ghylym – ghaqliya jýirigi. Baqsaq, ruhany túrghydan ekeui – eki әlem.

«Ghaqliya jýirigi» degennen shyghady, «olar ashpaghan bolmys syry, sirә da, joq» dep әuliyelik statusqa jetken ataqty sufizm ókilderine (ibn Rushd, ibn Arabi, әl-Kindi, ibn Tufeyli, Mәulana Rumy jәne t.b.) jýginemiz. Biraqta «Tasdiyq» dengeyindegi ghylymy risalasy, traktaty kәne? Ghalam tútastyghy, Alla men adam bolmysy, haq joly, pendelikting kәmәlaty syndy haqiqatty Abayday úqtyrghan danyshpanyng qaysy? Joq, kóre almadyq (qazir internet zamany ghoy, әrkim ózi teksere alady). Mysalgha islamnyng úly ghalymy әl-Ghazaliyding «Ihiya» («Ihiya ilm ad-diyn») atty әigili shygharmasyn «Tasdiyqpen» salystyrayyq. Aldynghygha onsha qinalmadyq, oqyp týsindik, al songhyny týsinip kór, shyny kerek, ondaghan jyldy sarp ettik. Nege deseniz, búl shygharmada svyashennik Pokrovskiyge: «Endigi júmysym – músylman qauymgha din islam ishki mәnin, dәnin týsindiru» demekshi, Abay ruhany óris problemasyn tútas sheshken. Eger «Tasdiyqtyn» avtory nemis, aghylshyn ya arab bolsa she, onda bayaghyda jer-jahandy jaulap, adamzat sanasyna silkinis әkeler me edi, sóitip, dinderdi búrmalau da tyiylar ma edi shirkin...

Osy aitylghandar «ýsh tanymaq» – Abaydyng tól ilimi deuge jetkilikti siyaqty. Ol – ghayyptan týsken  «Tasdiyqtyn» mazmúny. Abay: «Ony ýiren, bil, eng bolmasa shala, sonda mahabbatyng tolady, atyng adam bolady» deydi. El bolashaghy, sóz joq, Qúdaygha qaraghan, jýregi taza, Abay arman etken sanaly úrpaqqa tәueldi. Áytpese joq. Qazaq danalyghy da: «Bala ber, bala berseng – sana ber, sana bermeseng – ala ber» demey me.

Sonymen, «Tasdiyq» traktaty – Abay ghalamaty. Ondaghy «ýsh tanymaq» (ony «ýsh anyq» desek te oryndy) – ghalamdyq ghylym-bilimning irgetasy.  Onyng «Abaydyng ýsh tanymaq ilimi» atalyp, jer-jahangha keninen taralyp, tanyluy memlekettik mәnge ie iri mәsele. Qúday qoldasa, traktat mazmúnyn tórt bólimge bólip, әrbirin shama-sharqymyz jetkenshe taldap, tәpsirlep shyghu aldaghy sharuamyz bolmaqshy.

Asan Omarov, abaytanushy

Abai.kz