Ómir kóshi ozghan sayyn asylgha aynalghan birtuar túlghalar bolady. Olardy tariyh betterinen óshiru mýmkin emes. Olar tughan jerine adal qyzmet etip, allanyn bergen daryny men ólsheusiz enbeginin arqasynda ónerin shyndap, shynyqtyryp, halqyna úsyna bilgen jaryq dýniyenin iyeleri. Jýreginin lýpilin, jan-dýniyesinin súlulyghyn óner degen qúdiretke qúya bilgen, saf altynday jarqyrap, manayyna shuaq shashqan óner sanlaqtary biri elense, keybiri elenbey, eskerusiz qalyp barady.

«Kózden ketse kónilden ketedi» demekshi, Qyzyljar ónirinde dýniyege kelip, 1943 jyly biyshilik ónerdi bastap, 1978 jylgha deyin qoyly auyldaghy enbek adamdaryna, qala, respublika kóleminde óner kórsetip, ózining kýsh-jigerin júmsaghan bir adam ‒ Qazaq KSR-nyng enbek sinirgen әrtisi, belgili biyshi Marhaba Imanqúlovany biz qalaysha eske almaymyz?!

Marhaba Sәduaqasqyzy 1927 jyly 27 jeltoqsan aiynda Qyzyljar qalasynda dýniyege kelgen. Ata-babasynyng qonysy ‒ búrynghy Sovet audany, qazirgi Aqqayyng audanyna qarasty Nauryzbay auyly.

Ol bala kezinen biyge әues boldy. Onyng úyandyghy halyqtyng aldyna shyghuyna kóp tosqauyl edi. Onyng ýstine әke-sheshesi de jas qyzdyng jelkildep, el aldyna shyqqanyn asa únata qoyghan joq. «Qyz balagha әrtistik jaraspaydy» degendi olar jii aitatyn.

Soghys kezinde Mәskeuden kәsiporyndar kóship kele bastady. Óner adamdary da shamalary kelgenshe Qazaqstangha kóshti. Solardyng ishinde Ýlken teatrdyng biyshisi Larisa Konstantinovna Deynar-Kamskaya da bar edi. Marhabanyng baghyna ol kisi qalada by ýiirmesin ashty. Sabyrly da jany jaysang alghashqy ústazy jas qyzdy biyge bauly bastady.

Marhaba búnyng aldynda akrobatikamen ainalysyp, kauchuk bolyp, is-qimyldardy kórsetip jýretin. Sýiegi iyilgish, plastikasy ghajap edi.

«Sening dene qimylyng tura biyge jaralghanday eken. Yrghaqty erekshe sezinesin. Men senen jaqsy biyshi shygharamyn» dep, L.K. Deynar-Kamskaya Marhabagha asa yqylas bildirdi, biyge erekshe bauly bastady.

Soghys jyldary qalada әskery gospitali bolatyn. By ýiirmesining jastary sol jerge jii konsert qoyyp, jany men tәni auyryp jatqan jauyngerlerdi ruhany ónerlerimen quattap, kónilderin sergitip otyratyn.

Marhaba Imanqúlova 1943 jyly on bes-aq jasynda oblystyq filarmoniyagha biyshi bolyp qabyldandy. Soghys bitken song ústazy Mәskeuge oraldy. Keterinde: «ónerindi jalghastyr, toqyrap qalma!» dep qatty tapsyrdy. 1950 jyly Marhaba Almatygha kelip, Qazaqstannyng halyq әrtisi Shara Jiyenqúlovadan by ýirene bastaydy. Adam aitqysyz jomart jýrek iyesi Shara apay Marhabagha dýniyejýzining biylerin ýiretti.

Marhaba sabaq ala jýrip, «Qazaqkonsert» birlestiginde óner kórsete bastady. Ol halyq әrtisteri aghayyndy Abdullinder, Roza Baghlanova, Shәken Aymanov siyaqty úly túlghalarmen qoyan-qoltyq aralasty. Shәken agha Sharanyng jezdesi bolatyn. Ol ýige jii kelip túratyn.

Qyzyljargha óner saparymen kelgende KSRO halyq әrtisi Álibek Dinishevting apaydyng ýiinde qonaqta bolghany bar. Roza Rymbaevamen, Ermek Serkebaevpen de sәlemi týzu edi.

Marhaba Sәduaqasqyzy Soltýstik Qazaqstan oblystyq filarmoniyasynda enbek etken kezinde brigada qúryp, auyl-auyldy aralap, sharshamay-shaldyqpay óner kórsetetin edi. Qazaqstannan bólek Latviya, Litva, Estoniya elderinde óner kórsetti. Reseyding Qorghan, Týmen, Omby oblystarynyng qazaq auyldaryn әldeneshe aralap, óner kórsetken kezderi bar. «Qazaqstannan әnshi, biyshiler keldi» dep qúraq úshqan qazaghym qoyyn soyyp, qolyn qusyryp әrdayym quanyshpen qarsy alatyn.

Marhaba Imanqúlovanyng jalghyz úly Bolat Imanqúlov Respublikalyq estrada-sirk studiyasynyng týlegi, sirk ónerining sheberi edi. Ol Qostanay oblystyq filarmoniyasynda kóp jyl jemisti enbek etti. Keyin ekinshi toptaghy mýgedek bolyp qalghan kezde anasy qatty qayghyrdy. Nemeresi Ruslan muzyka uchiliyshesin tamamdady. Úrpaghy ónerden alys ketpedi.

Al endi men esteligimdi aqtara otyrsam; әkem jazushy bolghannan keyin be, qay jaqtan әrtister kelse de bizding ýige týsetin. Mening bala kezimde Marhaba apay bizding ýide әldeneshe ret qonaq bolyp, újymymen demalghan kezderi boldy. Bizder ýshin әrtister kelse zor quanysh bolatyn.

Men 1976 jyly Respublikalyq estrada-sirk studiyasyna Qazaqstannyng halyq әrtisi Jýsipbek Elebekovtyng synybyna oqugha týsip, birinshi kursty bitirgen kezimde studiya diyrektory, Qazaqstannyng halyq әrtisi Gýljihan Ghaliyevanyng úigharuymen Gharekenning shәkirti Tanat Beysenbaev, vokalist Gýlzira Kóshkimbaeva ýsheumiz Qyzyljardaghy oblystyq filarmoniyagha tәjiriybeden (stajirovka) ótuge bardyq. Brigadany basqaratyn Marhaba Imanqúlova boldy. Apay ol kezde búhar, orys, qazaq biylerin biyleytin edi. Jasy eludegi kezi. Tolyqsha kelgen, kózi ótkir, qaratorynyng әdemisi bolatyn. Minezi qatal kórindi, biraq keyin ol kisining meyirimin de kórdik. Baghdarlamamyzdy dayynday bastadyq. Dombyramen әn oryndaytyndarymyz bilgen әnimizdi, Gýlzira ózi biletin әnderin dayynday bastady. Bir kýni apay «Altyn, sen bir qazaqsha, bir oryssha әndi estradamen aitasyn, qalghan uaqytta konsertti sozyp, on bes shaqty әndi dombyramen orynda!» ‒ dep tapsyrma berdi. Alla Pugachevanyng oryndauyndaghy Aleksandr Zasepinnyng «Volshebnik nedouchka» degen әnin, sonymen qatar Eskendir Hasanghaliyevtyng «Aynalayyn» degen әnin aitatyn boldym. Gýlzira da bir oryssha, bir qazaqsha, Tanat ta estradalyq әnderdi, sonymen qatar dәstýrli әnderdi oryndaytyn boldy. Sonymen muzykanttarymyz baraban, bas gitara, udarnikte oinaytyn boldy. Maghan ritm ústau qiyndau boldy. Bara-bara ýirenip kettim. Osylay biz Qyzyljar ónirin, Kókshening Volodar, qazirgi Ayyrtau audanyn araladyq. Bir aida 45 konsert qoydyq.

Bizde temirdey tәrtip. Konsert sonynda jigitterge meken-jayymyzdy aitpauymyz kerek. Artyq eshkimmen sóilesuge bolmaydy. Basqalar jataqhanada, meymanhanada týnese, apay meni ylghy bastyqtardyng ýiine alyp jýrip, qazy-qarta jegizip, qasynan bir eli tastamaytyn.

Bir kýni apaydy ashulandyrghanymyz bar. Gýlzira ekeumiz Lenin degen auylgha kelgende qúdalardyng ýiine soghyp, shәy iship, konsert bastalarda biraq keldik. Apay baya-shaya bolyp ashulanyp, «qayda jýrsinder?» dep qatty úrysqany bar.

Jalpy úzaq jolda әngimelesip, oidaghy-qyrdaghyny aityp kónildi jýrdik. Negizgi aqshamyz jýrip jatady, «sutochnyi» degen bolady, oghan tamaq iship, jatyn oryngha tólep jýremiz. Apaydyng arqasynda el kórip, jer kórip, sonday quanyshta jýrgenimiz bar. Studentter qauymy tapqan tabysymyzgha kiyinip aldyq.

Kelesi jyly studiya bitirgen song Tanat Beysenbaev ekeumizge Soltýstik Qazaqstan oblystyq filarmoniyasyna ýsh jyl enbekten qol ýzbey enbek etuge joldama berdi. Qyzyljargha keldik. Taghy da gastroli bastalyp ketti. Taghy da bir aiday el aralap óner kórsettik. Mening kónilim alandauly edi. Meni QazMU-dyng jurnalistika fakulitetining dekany Temirbek Qojakeev oqugha týsuge shaqyryp qoyghan. Men búl jerde uaqytsha jýrmin.

Bir kýni biz avtobuspen Aralaghash jaqqa shyqqanbyz. Jýrgizushimiz sorayghan orys edi, iship alypty. Biz bilmey avtobuspen ketip baramyz. Orta jolgha kelgende su toly kuvetke qúlayyn dep bara jatqanda mashinany toqtatyp, jol jaqtaghy terezeden shyqqanymyz bar. Apay «ishimizde bir baqytty adam bar» dedi. Kim eken dep qoydyq. Sodan aman-sau baratyn jerimizge jetip, konsertimizdi qoyyp keldik.

Kóp úzamay men oqugha týsuge Almatygha kettim. Bizding újym byltyrgha barghan Shalaqyn audanyna qarasty Jaltyr auylyna konsert qoyyp kele jatqanda avtobustary ýlken jolda mal tasityn jýk kóligine betpe-bet soghylyp, Marhaba apay aldynghy terezeden úshyp ketip, qol, ayaghy, basyna zaqym kelip, mertigip qalypty. Áyteuir basqa әrtister úsaq-týiek jaraqat alsa kerek. Búl apaydyng ómirindegi tórtinshi jol apaty eken. Keyde apay aitqanday, «apattan aman qalghan men baqyttymyn ba?» degen oy keledi. «Eger men sol arada bolsam jaghday qalay bolushy edi, alla qútqarghan eken» dedim.

Osy jol apatynan keyin apay onalmady. Sahnagha shygha almay qaldy. Ol kezde Marhaba apay 51 jasta edi. Keyin Marhaba apaydy Qyzyljardaghy Lenin kóshesinde kórip qaldym. Baldaqpen kele jatyr eken.  Maghan «sen de meni izdep kelmedin» dep ókpesin aitty. Sodan keyin apaydy kórmedim. Meniki dúrys ta emes shyghar, ómir aghymynda bala-shagha dep jýrgen kezimiz ghoy. Áyteuir jylyna bir ret auylgha kelip, әke-sheshemizdi kórip qaytatynbyz.

IYә, apaymen eki jylda eki ay birge jýrip, qúrmetin, qamqorlyghyn kórippin. Ýiine baratynmyn. Apay chehtyng hrustali ydystaryn jinaghandy jaqsy kóretin. Qayda barsa da satyp alatyn. Nemese ol kisige syilaytyn. Ol ýide ýsteldin, terezening aldynda birining ýstine birin qoyghan neshe týrli hrustali ydystar kózding jauyn alatyn. Qonaqjay edi.

Marhaba Sәduaqasqyzy Respublikalyq estrada-sirk studiyasynyng diyrektory, Qazaqstannyng halyq әrtisi, kórkemsóz sheberi Gýljihan Ghaliyevamen dostyq qarym-qatynasta edi. Ýnemi Almatygha kelse sol kisini izdep túratyn. Almatyda bir sinlisi túratyn edi, atyn úmytyp túrmyn.

Apay sol soqqydan keyin 11 jyl ómir sýripti. Qaytys bolatyn jyly, yaghny 1999 jyly qala әkimdigi «Qyzyljar qalasynyng qúrmetti azamaty» degen qúrmetti ataghyn beripti.

Ár adam bir-bir júmbaq. Bala kezinen ashtyqty, soghystyng tauqymetin kórgen qyz qúryshtay shynyghyp, óner degen әdemi әlemning qyzyghyn da, qiyndyghyn da bir kisidey kórdi. Túshyndy, nәtiyje shyghardy.

Marhaba Imanqúlova 1957 jyly Mәskeude ótken VI Halyqaralyq jastar men studentterding festivalining laureaty, 1958 jyly KSRO Jogharghy Kenesining gramotasynyng iyegeri atandy.

Qazaq KSR-ning enbek sinirgen әrtisi Marhaba Sәduaqasqyzy Imanqúlova Soltýstik Qazaqstan oblystyq filarmoniyasynda 35 jyl tapjylmay enbek etip, әlem halyqtarynyng biyin biylep, qystyng kózi qyrauda, aptap ystyq jazda, kóktem men kýzdegi laysang kezde qiyndyqqa moyymay óner dep el aralap, sonynan ergen jastargha ýlgi-ónege bola bilgen ghajap adam edi. Ólsheusiz enbegi singen óner iyesine oblystyq filarmoniyanyng atyn berse de jarasar edi.

Ataqty biyshi apamyz Marhaba Imanqúlovanyng esimin janghyrtu maqsatynda Qyzyljar qalasynan kóshe, by mektebining atyn berip, qalanyng qaq ortasynan eskertkishin ashsa artyq ta bolmas edi. 2027 jyly ataqty biyshimiz Marhaba Imanqúlovanyng tughanyna 100 jyl. Osyghan oray әueli Mәdeniyet ministrligi, ekinshi oblys әkimi Ghauez Núrmúghambetov osynday ghajap biyshining zor enbegin baghalasa eken degen tilegim bar.

Altyn Imanbaeva

Qazaqstannyng enbek sinirgen qayratkeri

Abai.kz