Álemdegi geosayasy qaqtyghystar: Qazaqstannyng róli qanday?
Songhy tórt jylda dýnie alatayday býlindi. Sayasi, mәdeni, ekonomikalyq, әskery mýddeden tuyndaghan soghys oshaqtary óshuding ornyna, jylqy jylynda qayta qozdady.
Búdan tórt jyl búryn, naqtyraq aitqanda 2022 jyly 24 aqpanda Resey preziydenti Putin tarihy, dini - bir, tuystas Ukrainagha «arnauly әskery operasiyasyn» bastaghanyn jariyalady.
Búl soghys Kenes odaghy ydyrap, dýnie sosialiytik jәne kapitalistik bolyp eki ýiekke bólingen «qyrghy qabaq» soghysynan keyin ornaghan әlemdik tynyshtyqty búzdy. NATO men Reseyding arasy ushyqty. Jahandyq geoatmosfera da basqasha sipat aldy.
Ásirese Kremliding halyqaralyq qauymdastyqtar moyyndamaghan referendum arqyly Ukrainanyng 4 oblysynyng tәuelsizdigin moyyndauy – Qazaqstan ýshin de syn-synaq, kómeski әseri bar edi. Sebebi Kezinde odaq qúramynda bolghan Ukrainanyng da, Qazaqstannyng da tәuelsizdigi BÚÚ dengeyinde, halyqara moyyndaghan qaghidattar negizinde bekitilgen edi. «Bólip al da, biyley ber» ústanymy kóp últty, Reseymen 7500 shaqyrym shekarasy bar Qazaqstan ýshin de qauipti edi.
Kәnigi diplomat Preziydent Qasym-Jomart Toqaev búl mәselede jaltaqtamay aiqyn pozisiya tanytty. Sol jyly Sank-Petrburkte ótken Ekonomikalyq forumda tórt oblystyng tәuelsizdigin moyyndamaytynyn Putinning kózinshe ashyq aitty. Jahan júrty kuә boldy. Sheteldik sayasatshylardyng keyingi tuyndaghan geosayasy teketiresterde Qazaqstannyng maydanyn payymdauyna danghyl jol salyp berdi.
Odan beride el biyligi sol ústanymynan ainyghan joq. Ukraina taghdyry syngha týsken halyqaralyq erenalarda ótken taghdyr sheshti jiyndarda ózining beytarap kózqarasyn ústanyp, eki tarapty soghysty beybit kelissózder arqyly sheshuge ýndep, kerek bolsa alang dayyndaytynyn bildirumen keldi. Aqordanyng búl ústanymynyng dúrys ekenin uaqyt ózi dәleldedi. Jaulasqan Resey men Ukraina songhy kezde AQSh preziydenti Tramptyng araaghayyndyghymen kelissózderge otyrdy. Key mәselede ortaq týsinikke kele almaghanymen, týbi ortaq týsinikke keleri anyq.
2023 jyly qazanda myndaghan adamnyng ómirin qighan HAMAS radikaldy tobynyng Izrailige el kýtpegen shabuylynan keyin Gazadaghy jaghday nasharlap, dabyl qagharlyq dengeyge jetti. Qazaqstan myng jyldyqtardan kele jatqan búl jolghy qaqtyghysta da jaghdaydy BÚÚ-nyng ortaq qaghidattary negizinde beybit kelisim arqyly retteu baghytyn ústandy. Izraili shabuylynan baspanalary jermen jeksen bolghan, su men azyq-týlikke zar bolghan Gaza túrghyndaryna gumanitarlyq kómekti ayamady.
Byltyr jazda Aq ýy basshysy tarihy terende jatqan soghysty toqtatudyng kelisim-shartyn úsyndy. Qazaqstanda ony qoldan, biyl aqpanda Tramptyng «Beybitshilik kenesine» resmy mýshe bolyp, preziydent Toqaev óz bastamalaryn úsyndy.
Qazirgi kezde Kaspiy tenizining arjaghynda keskilesken soghys bolyp jatqany mәlim. Izraili men AQSh-tyng Irangha jappay shabuylynan kýlli Tayau Shyghys silkinip túr. Arab elderinde AQSh-tyng 27 әskery bazasy bar ekeni belgili. Áne solar Iran zymyrany men drondarynyng negizgi nysanasyna ainaldy. Soqqynyng әserinen әlemning turistik ortalyghy, múnay bazasy bolghan Orta Shyghystan tynyshtyq ketip túr.
Álemdik naryqta janarmay baghasy sharyqtady. Múnayly el retinde Qazaqstan da OPEK ayasynda sәuirden bastap múnay óndirudi kóbeytudi qolgha alady.
Qazaqstan ekenomikalyq jaqtan aitqanda Iranmen sauda seriktes. ShYÚ negizinde aymaqtyq qauypsizdik sharttaryn moynyna alghan.
Solay bola túra Qazaqstan beytarap maydanynan ainymay Irannyng ainalasyndaghy elderdegi azamattyq nysandargha shabuylyn aiyptady. Ústamdy bolugha shaqyrdy.
Qazaqstannyng syrtqy baghytta ústanghan kór vektorly sayasaty geosayasy syndarda ózining dúrys baghyt ekenin dәleldep keledi desek artyq aitqandyq bolmaydy.
Abai.kz